Your SlideShare is downloading. ×
Ziekenhuis, visie op architectuur
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Saving this for later?

Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime - even offline.

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

Ziekenhuis, visie op architectuur

645
views

Published on

Marktwerking en eigen beheer van vastgoed geven ziekenhuizen meer vrijheid. Een reden te meer om na te denken over kwaliteit van de huisvesting. Architectuur is daar zeker een onderdeel van. In dit …

Marktwerking en eigen beheer van vastgoed geven ziekenhuizen meer vrijheid. Een reden te meer om na te denken over kwaliteit van de huisvesting. Architectuur is daar zeker een onderdeel van. In dit artikel een oproep aan de opdrachtgever om hun! ziekenhuis te verwezenlijken.

Published in: Design, Business

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
645
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. VASTGOED Visie op architectuur Door de toenemende marktwerking in de zorg krijgen ziekenhuizen meer vrijheid in het bouwen en beheren van zorgvastgoed. Een aansprekende architectoni- sche vormgeving en een zorgvuldig doordachte inrichting bieden kansen om zich met het gebouw te onderscheiden. Uiteraard mag aansprekende architectuur niet ten koste gaan van de functionaliteit, efficiency en budgetoverschrijdingen. I n dit artikel pleiten de auteurs voor een nadrukkelijker ving en inrichting van het gebouw en de gebruikswaarde, rol van de opdrachtgever in het ontwikkelen van een belevingswaarde en toekomstwaarde is de architectuur heldere visie op de architectuur van “hun” ziekenhuis en mede van invloed op de economische waarde. Nu door de het vastleggen hiervan in een strategisch huisvestingsplan. toenemende marktwerking in de zorg ook de concurrentie Op dit terrein valt nog veel te winnen, getuige een rondgang tussen zorginstellingen verder zal toenemen, is het belang- langs vijf ziekenhuizen. rijk om zich ook met het gebouw positief te onderscheiden. Dit maakt het noodzakelijk om een heldere visie op huis- Elke opdrachtgever staat voor de uitdaging om een gebouw vesting en de architectuur ervan te ontwikkelen. In bladen te realiseren en in stand te houden dat méér is dan een zoals ZM Magazine zien we dan ook steeds meer aandacht optelsom van m2 en budget. Naast basale programmati- voor het gebouw. Ook een boek als AU! Bouwen aan de sche eisen zoals het optimaal faciliteren van de primaire architectuur van de zorg (Schaap e.a., 2007) en de speciale processen, flexibiliteit en kostenefficiency, is minstens zo- uitgaven van Lay-out (Stimuleringsfonds voor Architectuur, veel aandacht nodig voor een architectonisch aantrekkelijk 2008) getuigt van een groeiende belangstelling voor goede gebouw met een hoge belevingswaarde voor patiënten, zorgarchitectuur. bezoekers en personeel. Dit vraagt om een ander zorgdebat dan wat onder managers gangbaar is (Rodermond, 2005). Wat is goede zorgarchitectuur? Bij elke bouwopgave moet opnieuw de vraag worden ge- Volgens Carel Weeber, lange tijd het enfant terrible van de steld: wat willen we, hoe willen we met patiënten en hun Nederlandse architecten, is architectuur pas Architectuur familie omgaan, waarom willen we het zo? Deze vragen als er over geschreven wordt. In het boek Architecture in moeten worden beantwoord voordat er een programma of Use (Van der Voordt en Van Wegen, 2005) wordt goede ontwerp wordt opgesteld. De opdrachtgever kan zich hierbij architectuur in navolging van de oude bouwmeester Vitru- laten adviseren door een bouwmanagementbureau. Maar vius gedefinieerd als een zorgvuldige synthese tussen vorm, de filosofie zou in belangrijke mate door het ziekenhuis zelf functie en techniek. Daarbij moet ook rekening worden ge- moeten worden ontwikkeld, in samenspraak met bestuur houden met randvoorwaarden zoals tijd, geld en regelgeving en directie, medewerkers en patiënten. Door een aantrek- en met de sociaal-culturele, economische en stedenbouw- kelijk ontwerp kan het gebouw bijdragen aan het welzijn van kundige context. Dit is in lijn met het betoog van Tjeerd bezoekers, patiënten en personeel. Vorm en inrichting zijn Dijkstra (2001). Deze voormalige rijksbouwmeester relateert mede van invloed op de identiteit van de organisatie. De ar- architectonische kwaliteit aan de mate waarin een gebouw chitectonische verschijningsvorm en de stedenbouwkundige geschikt is voor het beoogde gebruik of dit gebruik oproept inpassing bepalen in belangrijke mate of en hoe het gebouw en er een extra dimensie aan geeft. Verder wijst Dijkstra op zich voegt naar zijn omgeving. Hoewel patiënten zich bij de het belang van een zorgvuldige relatie van het gebouw met keuze voor een zorginstelling vaak primair laten leiden door de omgeving, helderheid, afleesbaarheid van het architec- de kwaliteit van de zorg en de toegankelijkheid ervan (niet tonische concept, de wijze waarop het concept omgaat met te ver weg, geen lange wachtlijsten), speelt ook het gebouw associaties en actuele opvattingen en de wijze waarop vo- hierin een rol. Dit geldt ook voor het aantrekken en vast- lume- en vlakverdeling met materiaal, kleur, textuur en licht houden van personeel. Verder vertegenwoordigt het gebouw worden ondersteund. Boeken en tijdschriften over architec- een economische waarde. Door de relatie tussen vormge- tuur en omgevingspsychologie noemen weer andere criteria, 10 www.zmmagazine.nl
  • 2. Theo van der Voordt Cornelis Poppe zoals een balans tussen orde en complexiteit, samenhang, harmonie, elegantie, originaliteit, stimulatie, creëren van rustpunten, mogelijk maken van persoonlijke controle op de omgeving, oproepen van schoonheidsbeleving en uitdragen van symbolische betekenissen (o.a. De Botton, 2006; Evans en McKoy, 1998). In relatie tot zorgarchitectuur wordt veel gerefereerd aan healing environments en het belang van daglicht, aantrekkelijk uitzicht (liefst op groen), een gezond binnenklimaat en aantrekkelijk kleur- en materiaalgebruik (Ulrich et al, 2004; Van den Berg en van Winsum-Westra, 2005; Dijkstra e.a., 2006). Ook privacy wordt erg belangrijk gevonden en steeds vaker vertaald in meer éénpersoons- kamers. Architectuur is dus meer dan mooie vormgeving en een gebouw meer dan een fysieke omhulling van de activi- teiten. Naast “facilitator” van het primaire proces heeft een gebouw ook een culturele en symbolische betekenis. Ondanks de vele criteria bestaat er geen recept voor goede architectuur. Elke opgave is uniek. Kwaliteit is uiteindelijk de resultante van het samenspel tussen opdrachtgever en architect en andere betrokkenen in het bouwproces, en van de wisselwerking tussen gebouw, tijd en plaats. Bovendien is de waardering van architectuur sterk subjectief. “Beauty is in the eye of the beholder.” Dit laat onverlet dat som- mige gebouwen, zowel door leken als professionals, hoog gewaardeerd worden en andere gebouwen laag scoren op belevingswaarde. Wachtkamer, het Oogziekenhuis Rotterdam Architectuurambitie in de praktijk Een interessante vraag is, hoe ziekenhuisdirecties aankijken Wat in de gesprekken vooral opviel is, is dat architectuur tegen architectuur en of een hoge architectuurambitie van door de betrokken opdrachtgevers overwegend functioneel de opdrachtgever zich terugvertaalt in een hoge waardering wordt ingevuld. Bereikbaarheid, parkeergelegenheid, een door de gebruikers. Voor een antwoord is een rondgang ge- goede toegankelijkheid van het gebouw, flexibiliteit en effi- maakt langs vijf algemene ziekenhuizen en spraken we met ciency zijn veel voorkomende programmatische eisen. Meer directies en betrokken architecten (Poppe, 2007). Er zijn poliklinische zorg, meer privacy, en een gastvrij en patiënt- ook programma’s van eisen bestudeerd. Vanwege het ver- vriendelijk gebouw staan eveneens hoog op het wensenlijst- trouwelijke karakter is dat niet in alle gevallen gelukt. Verder je. Deze begrippen worden echter nauwelijks vertaald in ar- is een korte enquête gehouden onder een aantal patiënten, chitectonische of bouwkundige termen. Over beeldkwaliteit bezoekers en zorgpersoneel. Voor de enquête is gebruik en belevingswaarde worden weinig uitspraken gedaan. Men gemaakt van de criteria uit het kwaliteitsmeetinstrument probeert deze kwaliteiten wel enigszins te sturen door de QIND en de hiervoor besproken criteria voor goede architec- architectenkeuze, maar in de bezochte ziekenhuizen bleek tuur. Architectonische kwaliteiten zoals voldoende prikkels, niet echt sprake van een uitgewerkte architectuurvisie. De samenhang, duidelijkheid en herkenbaarheid, beheersing architect bepaalt in hoge mate het concept en definieert van de ruimte (eigen plek, persoonlijke controle op het bin- ook de opgave. Dit is opvallend, omdat architectonische nenklimaat) en aanwezigheid van rustpunten zijn vergeleken kwaliteiten in de beleving van de gebruikers een belangrijke met het gebruikersoordeel over de herkenbaarheid van het rol spelen. De gemiddelde rapportcijfers voor vormgeving gebouw, de inpassing in de omgeving en de beleving van de en functionaliteit variëren beide van 6,6 tot 8,4. Aandacht binnenruimte. voor een aantrekkelijk entreegebied betaalt zich terug in ZM magazine 8/9 | augustus/september 2009 11
  • 3. “De spreekuren werden gehouden in duistere hokken, waar wel vijf oogartsen tegelijk werkten, ieder in een hoekje” bestuur en opdrachtgever zijn ideeën kon realiseren. Dichter bij huis is het UMC in Gronin- gen een voorbeeld van een ziekenhuis dat al een decen- nium lang hoog inzet op een gebouw dat niet alleen functi- oneel en flexibel is maar ook bijdraagt aan een healing envi- ronment (Jaspers, 2005). Ook bij het Deventer ziekenhuis, de Isala klinieken in Zwolle, het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam en diverse andere ziekenhuizen met bouwplannen in voorbereiding of in uitvoering zien we een toenemende aan- dacht voor goede zorgarchitec- tuur. Een aansprekend voorbeeld van een consistente vertaling van de zorgvisie in de architec- Het Oog- een hogere waardering. Daglicht, privacy, een goede akoes- tuur van het interieur is het Oogziekenhuis Rotterdam (OZR). ziekenhuis tiek, aantrekkelijke kleuren en kunst dragen eveneens bij Dit gebouw uit 1948 van architect Van der Steur was na Rotterdam aan een positieve waardering. Het oordeel over de inde- 40 jaar zowel functioneel als technisch verouderd. In 1948 ling en aspecten zoals licht, akoestiek en uitzicht verschilt bood het ziekenhuis plaats voor 150 bedden. Er werd in vaak tussen patiënten en personeel. Gebouwen die hoger die tijd nauwelijks gebruik gemaakt van een polikliniek. In worden gewaardeerd op functionaliteit, worden ook hoger loop der jaren nam het poliklinisch behandelen echter sterk gewaardeerd op vormgeving. Dit kan betekenen dat hier toe. Het aantal oogartsen groeide van 11 naar 25. Deze sprake is van een meer sturende opdrachtgever en/of een groei kon niet goed worden opgevangen. In de woorden betere architect. Een ander verklaring kan zijn dat de gebrui- van Dr. van den Bosch: “De spreekuren werden gehouden kers beide aspecten niet los van elkaar kunnen beoordelen. in duistere hokken, waar wel vijf oogartsen tegelijk werk- ten, ieder in een hoekje. De patiënten hadden nauwelijks Heldere architectuurvisies privacy en de geluidshinder was aanzienlijk.” (OZR, 2005). Wellicht is de steekproef niet representatief voor het ar- Tegelijkertijd nam het aantal klinische patiënten sterk af en chitectuurbeleid in de zorgsector. Er zijn immers ook voor- is het aantal bedden gedaald tot 12. Begin jaren negentig beelden van ziekenhuizen die op architectuurgebied stevig heeft het Oogziekenhuis een strategische heroriëntatie aan de weg timmeren. Een interessant voorbeeld uit het ingezet en de status van Centre of Excellence verworven. buitenland is het Amerikaanse St. Charles Medical Center in Men wil zich op drie punten onderscheiden: 1) medische Remond, Oregon (Van Es, 2007). Hier is het concept hea- zorg van topkwaliteit; 2) werken volgens moderne inzichten; ling environment consistent vertaald in heldere organisatie 3) patiëntenbenadering staat centraal. Cultuurversterking, principes en architectonische keuzes, van gebouwmassa angstreductie bij patiënten, samenwerking met andere tot plattegrond, van licht en akoestiek tot kleur en materi- ziekenhuizen en waardering door medewerkers en patiënten aalkeuze voor wanden, vloeren en plafonds. Het bleek wel staan hoog in het vaandel. Voorafgaand aan de renovatie een proces van lange adem. Continue factor hierin was de is grondig nagedacht over de werkprocessen en ontwik- bevlogen medewerker Jim Lussier, die al twintig jaar in het kelingen in de toekomst. Al deze punten zijn uitgewerkt in ziekenhuis werkte en later als voorzitter van de raad van een huisvestingsvisie. Steekwoorden voor het gebouw zijn: 12 www.zmmagazine.nl
  • 4. innovatie, zien, retro look en moderne kunst, samen te Wettelijke eisen kunnen de eigen eisen en wensen onder- vatten in: “Vrij en open, laten zien waarmee je bezig bent!” steunen, maar hiermee ook op gespannen voet staan. Deze visie vormde belangrijke input voor de architect van de Regels en richtlijnen zijn deels gebaseerd op het verleden. renovatie. In een latere fase van het (her)ontwerpproces is Nieuwe concepten zijn gericht op de toekomst. De op- ook de hulp ingeroepen van een kunstenares. Het resultaat drachtgever zal daarom de vrijheid moeten nemen om hier is een gebouw met een hoge belevingswaarde. Gebruik creatief mee om te gaan en waar nodig af te wijken van van natuurlijke materialen zoals marmer en parket, lichte standaard maatstaven. De toenemende autonomie voor tinten, kleur en kunst zorgen voor een rustige omgeving die zorginstellingen creëert hiervoor volop kansen. l angstige patiënten op hun gemak moet stellen. De speelse manier waarop met kunst is omgegaan – steeds in woord Cornelis Poppe is afgestudeerd op een onderzoek naar architectuur- en/of beeld verwijzend naar ogen en zien – vergroot de ambitie en gebouwbeleving bij de afdeling Real Estate & Housing van identiteit van het gebouw en daarmee van de organisatie. de Faculteit Bouwkunde aan de Technische Universiteit Delft. Hij is Enquêtes en tevredenheidonderzoek onder patiënten toont werkzaam bij Visser & Smit Bouw in Papendrecht. aan dat de heldere architectuurambitie en het inspirerende Theo van der Voordt is als universitair hoofddocent verbonden aan opdrachtgeverschap “beloond” wordt met een hoge ge- de Faculteit Bouwkunde, afdeling Real Estate & Housing. bouwwaardering. De literatuurlijst en meer over Vastgoed vindt u op onze Tot besluit website www.zmmagazine.nl. Dit artikel laat zien dat er grote verschillen bestaan in aan- dacht voor goede zorgarchitectuur. De voorlopers worden veelal gekenmerkt door een zekere continuïteit in de Raad van Bestuur en bevlogen opdrachtgeverschap. Veel op- Management samenvatting drachtgevers in de zorgsector zijn incidenteel opdrachtgever en niet uitgebreid geschoold in architectuur. Om toch een • De architectuur van het gebouw is een uitstekend middel goede gesprekspartner te zijn voor de architect kan men om zich als organisatie te profileren. zich hierin laten adviseren. Daarnaast is het van belang om ook zelf een visie te ontwikkelen op het gebouw. Het bezoe- • Architectuur is méér dan faciliteren van bedrijfsprocessen ken van andere zorginstellingen en van gebouwen buiten en economische haalbaarheid. het domein van de zorg kunnen letterlijk “eye openers” zijn. Ook een basale vraag als “wat spreekt u aan in uw eigen • Architectuur van ziekenhuizen wordt door veel directies te woning” is vaak verhelderend. Eveneens inspirerend is het veel overgelaten aan de architect. doornemen van enkele jaargangen van aansprekende ar- chitectuurtijdschriften of recente architectuurboeken, bij- • Er bestaat geen recept voor goede architectuur. Elk gebouw voorbeeld als input voor een workshop met de belangrijkste is uniek. De beleving ervan is subjectief, maar het formule- betrokkenen. Een mogelijk hulpmiddel voor een rondetafel- ren van kwaliteitscriteria helpt om de kwaliteit van architec- gesprek zijn de drie stappen die de Amerikaanse architect Henry Sanoff jarenlang toepaste in participatieprocessen: tuur te objectiveren en bespreekbaar te maken . 4 1) Formuleer individueel de vijf belangrijkste doelstel- lingen van de zorg. Bespreek vervolgens gezamenlijk alle • Het Oogziekenhuis Rotterdam is een voorbeeldige case van lijstjes en stel samen prioriteiten vast. een consequente vertaling van de zorgvisie in aansprekende 4 2) Formuleer welke organisatie en werkprocessen nodig architectuur voor gebouw en inrichting. zijn om deze doelstellingen te realiseren. Opnieuw eerst individueel en vervolgens plenair. 4 3) Formuleer ten slotte wat voor soort gebouw en ruimten deze doelstellingen, organisatieprincipes en werkprocessen het beste ondersteunen. Gebruik daarbij fotomateriaal van gebouwen die heel goed of juist absoluut niet passen. ZM magazine 8/9 | augustus/september 2009 13