• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Guía de Lectura de "Made in Galiza". Por Xosé María Moreno Villar
 

Guía de Lectura de "Made in Galiza". Por Xosé María Moreno Villar

on

  • 2,852 views

Guía de Lectura de "Made in Galiza", de Séchu Sende, elaborada polo profesor de Lingua Galega e Literatura do IES de Beade (Vigo) Xosé María Moreno Villar. Esta guía quere ofrecer ao profesorado, ...

Guía de Lectura de "Made in Galiza", de Séchu Sende, elaborada polo profesor de Lingua Galega e Literatura do IES de Beade (Vigo) Xosé María Moreno Villar. Esta guía quere ofrecer ao profesorado, coa axuda da lectura de Made in Galiza, material complementario para explicar a parte da programación de sociolingüística da materia de Lingua Galega e Literatura de 2º de Bacharelato. Tamén pode ser empregada noutros cursos da ESO ou en 1º de Bac. para facilitar a comprensión dos conceptos de sociolingüística comprendidos no programa de cada curso. Xa que logo, pretende ofrecer material didáctico para fomentar o debate sobre as actitudes e os comportamentos ante a lingua galega ente o alumnado.

Statistics

Views

Total Views
2,852
Views on SlideShare
1,215
Embed Views
1,637

Actions

Likes
1
Downloads
29
Comments
0

13 Embeds 1,637

http://endlasmercedes.blogspot.com.es 1119
http://endlasmercedes.blogspot.com 259
http://xogamosaler.blogspot.com.es 90
http://encontroies.blogspot.com.es 83
http://www.xogamosaler.blogspot.com.es 38
http://abeiradaspalabras.blogspot.com.es 32
http://endlasmercedes.blogspot.ch 5
http://www.blogger.com 4
http://encontroies.blogspot.com 3
http://lareando.blogspot.com.es 1
http://xogamosaler.blogspot.de 1
http://endlasmercedes.blogspot.co.uk 1
http://www.blogoteca.com 1
More...

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Guía de Lectura de "Made in Galiza". Por Xosé María Moreno Villar Guía de Lectura de "Made in Galiza". Por Xosé María Moreno Villar Document Transcript

    • Guía de Lectura de Made in Galiza 1 ÍNDICE Que estuda a Sociolingüística? páxina 4 Lingua ou dialecto? páxina 5 Para pensarmos un pouquiño. páxina 7 Diversidade lingüística. páxina 9 Bilingüismo ou diglosia. páxina 1 0 Casos de diglosia no mundo. páxina 1 2 Para pensarmos un pouquiño. páxina 1 3 Consecuencias do conflito lingüístico páxina 1 4 e o bilingüísmo diglósico. Cambios de código e Language Shift. páxina 1 5 Como morre unha lingua. páxina 1 6 Substitución. páxina 1 6 Obsolescencia. páxina 1 7 Deserción. páxina 1 8 Para pensarmos un pouquiño. páxina 1 9 Normalización e normativización. páxina 22 A creación dunha normativa. páxina 27 Recuperación páxina 28 Para pensarmos un pouquiño. páxina 30 Madrith páxina 34 Unha palabra común páxina 38 A fábrica de palabras páxina 40 Na oficina de obxectos perdidos páxina 42 Xosé María Moreno VillarGuía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 2 INTRODUCIÓNE sta guía quere ofrecer ao profesorado, coa axuda da lectura de Made in Gali­ za, unha maneira complementaria de explicar parte do programa de socio-lingüística de 2.º de Bacharelato. Nos apartados titulados Para pensarmos unpouquiño hai textos sobre outras realidades lingüísticas e o profesorado decidirásobre a conveniencia ou non do seu uso na clase. Evidentemente a guía pode serutilizada con outros cursos da ESO ou de 1.º de Bacharelato en caso de que se re-comende a lectura do libro ou para facilitar a comprensión dos conceptos de so-ciolingüística incluídos no programa de cada curso. Xa que logo esta guía,ademais de servir como apoio á lectura de Made in Galiza, pretende ofrecer mate-rial didáctico para fomentar o debate sobre as actitudes e os comportamentos antea lingua galega entre o alumnado. Así mesmo recomendamos a lectura de Madein Galiza en cursos sobre a lingua e cultura galegas porque as situacións explora-das por Séchu Sende son realidades cotiás na nosa sociedade e son ideais paraprovocar nos asistentes aos cursos unha fonda reflexión sobre a actitude de cada-quén ante a situación da lingua galega. Algo moi necesario para que cada cidadánlibremente tome consciencia e decida a súa posición ante a responsabilidade quetemos de conservar e transmitir un ben colectivo como é a lingua galega. COMO UTILIZAR ESTA GUÍA?A intención é manter, sempre dentro do posíbel, a seguinte estrutura:● Presentación do concepto seguido dunha introdución a xeito de definición.● Relación de textos tirados de Made in Galiza para dar luz á definición. Debaixode cada texto, sempre que sexa conveniente, engádese un comentario para com-pletar o significado do texto ou suxerir debate no lector ou entre o alumnado.● Ademais, nas marxes de cada capítulo hai textos titulados: sabías que? que daninformación sobre o que sucede noutras linguas e países do mundo. Por último,nun apartado final inclúense os comentarios de varios relatos escollidos por reuni-ren moitos dos tópicos e actitudes ante a situación das linguas minorizadas.A súa lectura pode ser de gran axuda cando non se ten tempo para seguir toda aguía así como para introducir un curso de galego para adultos, etc. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 3PRIMEIRA PARTE ÍNDICE Que estuda a Sociolingüística? páxina 4 Lingua ou dialecto? páxina 5 Para pensarmos un pouquiño. páxina 7Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 4 QUE ESTUDA A SOCIOLINGÜÍSTICA? DIALECTO, SOCIOLECTO E IDIOLECTO Sabías que... A Actualmente un IDIOLECTO pode ser Sociolingüística investiga a influencia da sociedade na ma- materia de estudo forense para determi- nar a identidade dun individuo sospeito- neira en como a xente fala. Os seus estudos revelan que so dalgún delito. A familia de unha lingua varía dun lugar a outro -o que entendemos por DIA- Unabomber recoñeceu o seu idiolecto e LECTO; que unha lingua pode cambiar dependendo de con quen informou á policía das súas sospeitas. O caso pioneiro nesta clase de investi- e en que situación falemos -preferiremos utilizar o REXISTRO gación policial foi o estudo da suposta COLOQUIAL, o MEDIO ou o CULTO-; que unha mesma lingua confesión de Derek William Bentley contén SOCIOLECTOS cando unha determinada forma de falar é (1933-1953) que baixo modernas análi- ses de voz confirmaron a súa inocencia asociada, por exemplo, coa idade do falante, a súa posición social, e recibiu o perdón póstumo. Derek foi o nivel educativo, a pertenza a un grupo étnico ou tribo urbana co colgado por asasinato cometido, por un que se sinta identificado ou incluso por ser home ou muller. amigo e cómplice, durante un roubo. Tras unha popular campaña en defensa A Sociolingüística afirma que unha lingua ten tantas variantes co- de súa inocencia foi absolvido tras 45 mo falantes. De feito iso é o que os sociolingüistas entenden por anos. Foi o lingüista Malcolm Couthar IDIOLECTO. Do mesmo xeito que os dialectólogos describen un quen demostrou a súa inocencia baseán- dose na frecuencia con que o sentencia- dialecto -as súas peculiaridades fonéticas, morfosintácticas e léxi- do a morte empregaba a palabra: “then” cas- os sociolingüistas poden, se o desexan, describir a gramática e, en especial, a súa orde despois do su- de cada falante. Como pronuncia as palabras, as estruturas mor- xeito. Concretamente na confesión dicía “I then” e non “Then I” como era folóxicas e sintácticas que lle son exclusivas e o vocabulario que habitual no idiolecto de Derek polo que utiliza. De feito hai unha disciplina dentro da investigación poli- o tribunal chegou á conclusión de que a cial que se chama sociolingüística forense que aplica os seus confesión feita por Bentley non fora es- pontánea senón a lectura literal dunha coñecementos para identificar un sospeitoso polo seu idiolecto. confesión escrita pola policía. A ver, a ver, aquí temos..., si, temos dez linguas que poderían ser... A ver...Necesitaría al- F gún dato máis...Non sei, algo que poida identificala mellor... Podería describila? Algunha R característica especial...? A ―Pues no le sé, es que casi non me acuerdo... G ―A ver, aquí temos unha lingua con seseo implosivo. M ―Perdón? E ―Recorda se vostede dicía lus ou felís, así, con ese. N ―Umm, pienso que sí, sí, sí! Como mi madre, sabe, es que yo soy de la zona de T Malpica... O ―Pois xa está, debe ser esta. ―Ahá ―Se agarda un momentiño, vou por ela ao almacén. Na oficina de obxectos perdidos. (Páx. 18) NCO este caso tanto o funcionario como o cidadán válense non dunha característica individualM senón dunha característica dialectal común a todos os falantes dun determinado territorio.E Cando eu falo galego ou castelán, polo simple feito de falalo non estou capacitado para identi-N ficar cada un dos seus moitos dialectos pero si que identifico os que falan coma min porqueT comparten comigo unha serie de características, ou como moito a forma de falar das parroquiasA veciñas porque debido á súa proximidade compartimos o mesmo mercado ou a mesma escola.R Recoñezo os falantes cos que me entendo aínda que non falen exactamente coma min. FalamosI a mesma lingua xa que nos entendemos pero se non o facemos exactamente igual, o que face-O mos é falar distintos dialectos. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 5 Ademais o cidadán recoñece esa forma de falar como a súa porque é así como fala a súa nai. Isto é algo moi importante porque as linguas non só son sistemas de co- municación senón que son tamén un medio para a socialización. É a través da lin-C gua por onde recibimos as primeiras instrucións e información para valernos comoO persoas na vida pero a lingua tamén é o medio principal para a creación deM vínculos de afecto e amizade. Ao cidadán acéndeselle unha luciña no corazón can-E do se decata de que acaba de recuperar a lingua que escoitou por primeira vez naN súa vida: a lingua en que o arrolaba a súa nai. Non hai que subestimar esa relaciónT afectiva que todos establecemos coa lingua a través da que recibimos os primeirosA afectos, modelos de comportamento e instrucións. Ese vínculo é un dos lazos máisR fortes que nos atan á nosa lingua materna e tamén é unha das razóns polas que nosI é máis difícil abandonala.O Por último, este fragmento revela unha verdade universal: toda lingua, non só a que fala o protagonista de Made in Galiza, está fragmentada en variantes xeográfi- cas; pero para o que non hai unha acordo universal é para determinar que é unha lingua e que é un dialecto. LINGUA OU DIALECTO?O s expertos están de acordo en que non sempre é doado trazar unha fronteira entre o que é unha lingua e o que é un dialecto.Temos no mundo exemplos contraditorios. En China consideran o Sabías que... O que hoxe é considerado como estándar mañá pode ser dialecto.cantonés e o mandarín, cuxos falantes non poden manter unha conver- O ucraniano e o ruso son semellantes dabondo como para que un ruso sesa entre si, como dialectos, porén un sueco e un noruegués que poden aprende ucraniano dubide entre estarentenderse perfectamente teiman que falan linguas distintas. Hai que aprendendo unha nova lingua ou fa-deducir, xa que logo, que á hora de cualificar algo como lingua ou dia- miliarizarse cunha variedade de ruso. En realidade, antes de que Ucraína fo-lecto se utilizan non criterios lingüísticos senón sociopolíticos, identi- se considerada unha rexión separadatarios, etc. da Unión Soviética foi parte dela e aAdemais cando unha lingua está fragmentada en múltiples dialectos -a lingua alí falada era considerada un ti- po de ruso. Cando o centro de podergran maioría- xorde a necesidade de escoller cal será o dialecto usado en Rusia era Kiev, a lingua de Ucraí-para a administración, o ensino, a xustiza, a igrexa ou o parlamento. na era considerada como o mellor ru-Casualidades como onde se estableceu a corte do rei ou a capital dese so. Cando despois esa situación de capital política mudou, o ucraíno foiEstado foron ao longo da Historia as causas de que a uns dialectos lles catalogado con desprezo como a falatocase a mala sorte de ser considerados vulgares, pobres ou incorrec- dos labregos. Mais, cando Ucraína setos e a outros a lotaría de recibir os loureiros do prestixio. converteu nun Estado Independente o ucraíno volveu de novo a ser unhaO dialecto asumido, ou habería que dicir imposto, como o de maior lingua. A diferenza foi cultural e polí-prestixio, porque, como xa se dixo máis arriba, nese lugar decide o rei tica, a lingua falada era nun caso ouestablecer a súa corte ou porque as casualidades fan dese sitio capital noutro a mesma.da nación, é moitas veces o adoptado como VARIANTE ESTÁN-DAR. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 6F Texto 1R Por otro lado incluso tenemos que aguantar a toda esa gente que les han cambiao elA nombre a las ciudades, como el propio alcalde de Madrith, que desde hace unos añosG escribe Madrith en todos los documentos oficiales, carteles o señales, o incluso en unosM setos gigantes de flores a la entrada de la ciudad por la M30.E Si vas por los barrios y te fijas, puedes ver que apenas hay cosas escritas en castellano.N Desde los cartelitos de las tiendas hasta los grandes anuncios publicitarios, es muy difícilT sentir la presencia de la lengua española en los espacios públicos.O Madrith. (Páx. 87) C Neste texto vemos como a pesar de que a maioría da poboación utiliza unha lingua O a súa presenza e protagonismo na vida diaria é moi escasa. Neste caso non é o rei M quen detenta a máxima autoridade senón o alcalde que asume o papel de “civili- E zar” os seus cidadáns impóndolles unha lingua ou dialecto que non é o que até hai N pouco se escoitaba a todas as horas e en todas as partes como di o texto 2 do mes- T mo conto: A R I OFR Texto 2AG Muy poca gente parece darse cuenta de que no hace muchos años en Madrith o enM Valladolid todo el mundo hablaba español con absoluta normalidad. Y sin embargo los jóvenes, cuyos abuelos hablan en su mayoría español, consideran que el castellano no esE moderno, que sólo es algo tradicional, como el cocido madrileño e el chotis.N Madrith. (Páx. 87)TO O texto 1 pon en evidencia a efectividade con que unha lingua pode ser dominada por outra cando os poderes públicos a desatenden. Por moita vontade que os falan- C tes teñan por mantela viva están obrigados, se queren entregar un papel na al- O caldía, a coñecer a lingua de prestixio: a imposta, neste caso, pola administración. M Esa lingua pode ser víctima dun proceso de dialectalización porque ao non ter pre- E senza oficial, nin nos Media, nin no ensino e baixo a constante influencia da N lingua dominante perderá o seu vocabulario e as súas peculiaridades morfosintác- T ticas. Só conservará quizais unha forma peculiar de entoación: o que entendemos A por sotaque, algunhas palabras e terminacións como diminutivos e pouco máis. R I O Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 7 PARA PENSARMOS UN POUQUIÑO: "ESPAÑOL HABLADO EN MURCIA"Este "Español hablado en Mur- p´arrematar, la questión más ma abora incia´l dialeuto murcia-cia" n´es na más que´l dialeuto emportante: el castillano de no una epoca güena, supuestomurciano ultra-castellanizáo, siempre jué aquí la llengua los qu´han apaecío recién destintasjuertemente enfluyío po el caste- gubernantes, l´aristocracia, la presonas de detintos llugares quellano moerno, como se vé en las classe adinerá, y po ello se con- s´han dimponío a mantiner conmunchas suluciones fonéticas mertió n´el moelo llengüístico a via este antigo y variao dialeuto.que´l dialeuto murciano adouttó deseguir, pasando´l murciano, Estas presonas son conocientesdel castillano, en el lésico castilla- qu´era la plática pupular, a d´un dialeuto murciano menosno qui remplaza muncho aina al seer una jorma d´hablar mal- castellanizao, y llunchan po lamurciano, y gineralmente en tos mirá, creticá y rediculizá, una dinificación y honramiento ellaos, supuesto que los rajos mur- jorma d´hablar qu´haiba que es- dialeuto murciano.cianos que se mantién son mino- paicer, y ansina jué como pasó Hogaño se vién laborando as-res en comparanza con los con el avenir del tiempo. Ansina, tuies, pláticas en fueros, certáme-castillanos, los cualos abondan el enflujio castillano ha hacío es- nes lleterarios, juntamentosmuncho. To esto avinió por va- paecer al dialeuto murciano cuasi llengüísticos, alboroques del dia-rios motigos: uno poique s´im- entericamente, redujiéndolo a ma- leuto murciano... D´hasta ambu-ponió una educancia púl-lica las penas a una jelepa rajos qu´en- nas presonas han proponío qui seen español normativo; lluego demás se cumparten con to´l roal reconosca´l murciano uficial-unos meyos de cumunicación hispano-hablante. mente, pa los cualos quián apren-en español normativo, y ya Sin encambio, pace ser qui s´arri- del-lo ansina puán hacel-lo. Le os fragmentos destacados e reflexiona sobre a influencia que os medios de comunicación, a educación e as elites sociais teñen sobre a idea de prestixio dunha lingua. LA LUENGA DESTREMAURAEl estremeñu (tamién llamau ar- ti términu puei lleval a marru, monti, i puebracionis el Valli eltuestremeñu, teniendu en cuenta pos assina se llama tantu a las pal- Herti cumu Piolnal, Rebollal u Elel restu las palras dEstremaura) ras de tránsitu con el lionés, cu- Tornu, Valli el Ambrós, Mon-es la luenga el grupu asturlionés mu a las palras castellanas el fragüi, Berçocana i Mairoñera.(nel sentiu filolóhicu el términu) orienti dEstremaura i puebrus de Las estaísticas que se tiinin alpalrá nel noroesti la Comuniá Sevilla i Córduba. tentu el númeru e palrantis sonAutúnoma dEstremaura i sul de Se palra enas comarcas salmanti- antiguas i nu mu fiabris. Posi-la província de Salamanca, nol- nas dEl Rebollal, sul de Ciá Ro- brienti seyan angunus milis losmalmenti crasificau endrentu las drigu i Béhal. Ena província e mayoris quentovia conselvanpalras dEspaña pol olganizacio- Caçris, se palra enas comarcas de rahus dialetalis que puein enti-nis entrinacionalis i nacionalis, in- Sierra e Gata, las Hurdis, Tierra e ficalsi con el estóricu dialeutuque nu es oficial enas comuniais Granaílla, Guihu e Santa Bárba- astulionés.enas quentovia se palra. ra, Valli el Alagón, Riberus elTamién es llamau castú, inque es- Tahu-Alagón, Riberus el Tahu-Al- Le o texto destacado e razoa sobre as posibilidades de supervivencia do estremeño. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 8SEGUNDA PARTE ÍNDICE Diversidade lingüística. páxina 9 Bilingüísmo ou diglosia. páxina 1 0 Casos de diglosia no mundo. páxina 1 2 Para pensarmos un pouquiño. páxina 1 3 Consecuencias do conflito lingüístico e o páxina 1 4 bilingüismo diglósico. Cambios de código e Language Shift. páxina 1 5 Como morre unha lingua. páxina 1 6 Substitución. páxina 1 6 Obsolescencia. páxina 1 7 Deserción. páxina 1 8 Para pensarmos un pouquiño. páxina 1 9Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 9 DIVERSIDADE LINGÜÍSTICA O ser humano desde o seu nacemento está rodeado de diversidade natural, cultural e, como non, tamén lingüística.H oxe aínda son faladas no mundo unhas 6.000 linguas ás que lles hai que sumar unha cantidade difícil de determinar de dialectos nun planeta dividido en, aproximadamente, 200 estados.A media resultante é dunhas 30 linguas con cadanseus dialectos por cada Estado do que se deduceque a situación habitual, e incluso habería que dicir máis natural entre o xénero humano, é o multi-lingüismo.Durante a maior parte da nosa historia o ser humano viviu en pequenas poboacións non sempre bencomunicadas entre si a causa da orografía, o clima, a belicosidade ou a ausencia de medios eficacesde transporte. A situación ideal para a atomización e fragmentación en variedades xeográficas oudialectos.Durante o proceso histórico da creación dos Estado-Nación fíxose obrigada a imposición dunhaúnica lingua sobre as demais para facer máis eficaz a centralización administrativa, a obediencia álei, a impartición de xustiza, a recolección de taxas ou a formación a través do ensino das elites so-ciais. Os habitantes do Estado-Nación que non falaban a lingua de uso da administración do Estadotiveron que asumir a imposición de aprender esa lingua se querían ter acceso á educación ou estaren igualdade de condicións ante un tribunal de xustiza, por exemplo. Teñamos moi en conta que du-rante moito tempo os habitantes do Estado Español que non tiñan como primeira lingua o castelánchegaron a ser o 40% do total. Non era unha pequena minoría.Actualmente a globalización e o poder das transnacionais así como institucións supranacionais co-mo o FMI, o Banco Central, a Unión Europea ou o Banco Central Europeo fan que a mesma nece-sidade de eficacia dentro das nacións que se daba antes agora sexa tamén urxente entre as nacións,polo que se fai obrigada a imposición dunha lingua para a comunicación internacional: o inglés.FR A situación é moi preocupante aínda que ultimamente somos moitas as palabras que decidimosA enfrontarnos a esta colonización da mellor maneira que sabemos: saíndo da casa todos os días,G ocupando as nosas rúas, as empresas, os mercados, as librarías, as tendas de música, os cíbers, eM todos eses lugares onde realmente somos necesarias.EN A fábrica de palabras. (Páx. 45-6)TO Texto elocuente que sinala a situación en que están a maioría das linguas aínda vivas: C baixo a presión abafante de linguas en expansión fóra das que son as súas fronteiras O naturais como o inglés ou o chinés mandarín. O texto tamén é moi elocuente na reacción M que provoca esta colonización: as palabras están en todos os lugares onde se fai a vida E diaria, a única maneira de manter unha lingua viva. Non sempre é tan doado que unha N lingua minorizada estea visíbel nas rúas. Por exemplo, se paseamos por unha rúa galega, T cantos dos comercios teñen rótulos á vista en galego? Temos, grazas ao esforzo voluntario, A comprometido e desinteresado de moitos expertos en informática, traducidos ao noso R idioma a maioría das ferramentas máis utilizadas de Linux e incluso o paquete de ofimática I de Windows pero, en cantos cíbers de Galicia temos a posibilidade de escoller idioma? O Evidentemente se o usuario non o demanda, o responsábel do local, se non está lingüisticamente concienciado, non sentirá necesidade de duplicar esforzos e gastos. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 10 BILINGÜISMO OU DIGLOSIA R esulta xa evidente que a situación máis natural para o ser humano é a de estar en contacto con máis dunha lingua. Este feito implica na maioría dos casos o que se deu en chamar: CONFLITO LINGÜÍSTICO. Un individuo pode ser bilingüe e incluso políglota pero as sociedades non. Nas sociedades onde coexisten varias linguas hai case sempre tensión por moito que se desexe unha situación ideal de bilingüismo harmónico porque as dúas linguas rara vez ocupan o mesmo espazo. Sempre unha domina sobre a outra, non en número de falantes, que non é o máis importante, senón desprazándoa de áreas de prestixio como os exemplos: en que lingua ditan a maioría dos xuíces as súas sentenzas, en que lingua se editan a maioría dos libros de texto, en que lingua son atendido cando vou ao banco, ao médico e se vou ao cine que opcións lingüísticas teño, etc. Cando na maioría dos casos expostos unha lingua predomina sobre a outra en frecuencia de uso os falantes da lingua dominada, tamén coñecida como minorizada, sentirán a obriga de coñecer tamén a dominante e non viceversa. Este fenómeno é coñecido como bilingüismo diglósico e as súas consecuencias fatais serán explicadas máis abaixo despois da exposición de textos de Made in Galiza, complementados con outros que exemplifican a diversa casuística que deste fenómeno hai ao longo do mundo. ―Cando a perdeu? ―Uff, no me acuerdo bien... Pienso que hace unos diez u once años, si, once años, en verano, debía ser agosto... ―Ahá, agosto... E sabería onde, onde a perdeu? ―Umm... En una discoteca, fue en una discoteca, el día que conocí a mi mujer... ―E en que cidade? ―Aquí, aquí mesmo. Na oficina de obxectos perdidos. (Páx. 17)En sociedades onde existe o bilingüísmo diglósico hai unha especie de presión social que nos ditaque en determinados lugares (discotecas) e durante determinadas actividades (ligar) se usamosunha lingua teremos máis posibilidades de éxito. ―Umm... En una discoteca, fue en una discoteca, el día que conocí a mi mujer... ―E en que cidade? Na oficina de obxectos perdidos. (Páx. 17)Como tantas outras cousas esa reacción é algo aprendido desde neno: Tengo dos hijos, uno de dos y otro de cuatro años. Y ni en la guardería ni en el colegio les hablan castellano. Madrith. (Páx. 85) Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 11Pero, por que o falante renuncia á súa lingua materna? A resposta está no propio texto: porque entende quenunha discoteca se quere ligar terá máis éxito falando na lingua dominante. Categoría A: Desprezo pola lingua 1.Pero qué mierda, dejaros de ese rollo del gallego, que no estamos en la aldea. 2.Si hablas gallego, no te comes un rosco. 3.Gallego, gallego, aún si supiese hablar inglés. Estudo sociolóxico. (Páx. 62) ―E en que cidade? ―Aquí, aquí mesmo. Na oficina de obxectos perdidos. (Páx. 17)Con frecuencia nas sociedades onde coexisten máis dunha lingua establécese a dualidade cidade-campo,riqueza-pobreza ou elegancia-vulgaridade. A lingua dominante será a da cidade, riqueza e elegancia e aminorizada (aínda que sexa a maioritaria en número de falantes) será a do campo, pobreza e vulgaridade.Con estes cualificativos é heroico pretender seducir a alguén aínda que tamén esa persoa ten a mesma lin-gua materna (lembremos o dato máis adiante no conto de que esa rapaza, esposa máis tarde, tamén deixarade falar a súa lingua materna). O máis probábel é que tamén tivese interiorizado o mesmo complexo. Sim-plemente a discoteca non é lugar para falar así.Fronte a este exemplo tan familiar a nós, estoutro caso ilustra a situación ideal en que nin o ámbito nin aspersoas deben influír no noso dereito a utilizar a nosa lingua. Na televisión da antiga Checoslovaquia era frecuente escoitar a dúas persoas debater unha en checo e outra en eslovaco. Entendíanse perfectamente e practicaban un exercicio de respecto mutuo por- que non había a obriga de ningún deles a renunciaren ás súas respectivas linguas maternas.Ningún dos dous falantes renuncian aos seus dereitos lingüísticos. Non sucede, como é o habitual encontextos diglósicos, que en canto a un grupo de persoas chega un individuo que fala na lingua dominanteos outros deixan de falar entre si a lingua minorizada. Hay gente que habla español con la familia y, cuando salen de casa, a trabajar o de compras o al médico o al banco, ya no lo hablan. Como si el español no sirviese para eso. Como si estuviesen acomplejados de su propia lengua y la tuviesen que esconder. También hay muchos padres y madres que alomejó hablan en español entre ellos, pero a los hijos ya no. Deben pensar que en español no les va a ir bien en la vida, porque para ellos el español no tiene prestigio. Madrith. (Páx.86)O texto anterior ilustra moi ben a importancia que a idea artificialmente creada, de prestixio ten para ovalor que os falantes lle dan á súa lingua. Todos necesitamos protexernos do frío pero se nos dan a escollertemos moitas marcas de roupa de idéntica calidade pero hai algunhas que, por razóns moitas vecesmisteriosas, teñen un prestixio social que as fan máis atractivas para o consumidor aínda que teña quepagar por elas un prezo que non se corresponde coa súa calidade senón simplemente coa súa etiqueta. Aslinguas todas teñen a mesma calidade, todas serven moi ben ao seu propósito: comunicarnos, pero haimoita xente que non o ve así. Entre esa xente hai persoas que afirman que algunhas linguas non son aptaspara explicar matemáticas como se polo feito de ser muller ou negro alguén non puidese estudarenxeñería. Mucha gente piensa que son las lenguas las que dan o quitan prestigio a las personas, cuando realmente es la gente la que prestigia o desprestigia un idioma, que lo he leído en un libro. Madrith. (Páx. 87) Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 12 CASOS REAIS DE DIGLOSIA NO MUNDO O CASO DO HÚNGARO EN AUSTRIA En Obewart os habitantes son bilingües en hún- se deduce do anterior que os donos das fábricas garo e alemán desde que en 1500 empezaron a só falaban alemán. Arredor de 1970 os falantes usar o alemán nas transaccións comerciais. de húngaro empezan a introducir no seu voca- En 1800 chegaron comerciantes monolingües bulario palabras do alemán pero non ao revés. en alemán, artesáns e funcionarios do goberno. Agora a xente máis nova usa máis o alemán. O En 1921 a provincia pasou a formar parte de alemán é a lingua da escola. Para agravar máis Austria aumentando así o prestixio do alemán. a situación para os húngaros de Hungría o hún- Ao principio, a agricultura era dabondo para tra- garo falado en Obewart carece por completo de ballar e gañar a vida dignamente polo que se prestixio. Hoxe só a xente máis maior utiliza o facía innecesario o trato e a comunicación cos húngaro para case todo, a xente máis nova só o comerciantes de fala alemá. Despois da II Gue- utiliza para rezar na igrexa. rra Mundial a industrialización medrou e así au- mentaron as necesidades de falar alemán porqueOutra vez a mesma idea. De nada vale que haxa moitos vellos que falen unha lingua. Se non hai xentenova que a fale, esa lingua ten os anos contados. O CASO ITALIANO Incluso nos medios máis cultivados da socieda- cia ou estranxeiro está presente. En realidade de na intimidade (na familia e entre os amigos) case todo italiano é bilingüe. En Italia o dialec- fálase o dialecto local e non se pasa á lingua to non é desprezado. O seu uso non é un signo estándar agás se alguén doutra cidade ou provin- de baixa posición social.Antes da unificación de Italia durante o século XIX só o 5% da poboación tiña como lingua materna o ita-liano que hoxe aprenden os estranxeiros. Foi ese italiano o escollido como lingua común porque foi outilizado por Dante, Petrarca e Boccacio, escritores de gran prestixio. Do texto anterior deducimos quedespois de pasado o tempo desde a unificación os italianos que non tiñan ese italiano como lingua primeirahoxe son bilingües pero non diglósicos. Nunca renuncian ao seu italiano e só utilizan o italiano comúnpara falaren con estranxeiros ou italianos doutros lugares. O CASO DA SUÍZA DE FALA ALEMÁ Na Suíza alemá, o dialecto rexional é unha ex- dio de comunicación no ensino. Un mestre que presión normal nos contactos privados. O ensi- se entende en dialecto cos seus alumnos nunha no escolar comeza en dialecto esperando que os entrevista privada, pasa inmediatamente ao nenos aprendan a comprender e servirse do alemán en canto fala na clase. É un caso de di- alemán oficial que axiña se volve o único me- glosia.Neste caso o alemán de prestixio é aprendido na escola unha vez que o neno suízo xa sabe ler e escribir noseu alemán. Non parece que este sexa un caso preocupante para a supervivencia do alemán de Suíza por-que o profesor o utiliza cando fala fóra das aulas cos seus alumnos, sen distinción nin excepción. Hai unuso diglósico porque utiliza unha lingua ou outra non en todos os contextos xa que na aula só pode falarno alemán estándar, pero desde logo aquí non hai perda de falantes como no caso do húngaro senón que oque hai é a formación de falantes bilingües. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 13 PARA PENSARMOS UN POUQUIÑO: EL "MAL HABLAR" DE LOS ANDALUCES Y LA DIGLOSIA http://es.wikipedia.org/wiki/Dialecto_andaluz#El_.22mal_hablar.22_de_los_andaluces_y_la_diglosiaMotivos históricos, sociales y La segunda, que el andaluz es andaluz, intentando adaptarsepolíticos han llevado a creer a producto de la ignorancia y del voluntariamente a la prestigio-muchos españoles, entre ellos an- atraso cultural de los andaluces, sa variedad septentrional. Estodaluces, que el andaluz no es un lo que obviaba dos hechos funda- puede explicarse debido a quedialecto sino una tosca y aleato- mentales: la antigüedad de los ras- la educación, el prestigio socialria deformación de la lengua es- gos dialectales andaluces es muy y la cultura académica, siem-pañola. De esta manera, ha anterior a la crisis socioeconómi- pre han ido unidas en Anda-existido tradicionalmente una vi- ca andaluza, y el hecho de que el lucía a la lengua españolasión negativa del dialecto anda- andaluz no sólo se caracteriza culta, mientras que la formaluz por parte de los hablantes de por sus rasgos fonéticos, sino dialectal andaluza siempre seotras variedades lingüísticas de también por un abundante léxico ha identificado con lo popularEspaña. De hecho, existen refe- propio y por rasgos morfosintácti- e iletrado. Por ello puede decir-rencias que desprecian, rechazan cos y semánticos peculiares. se que tradicionalmente en An-o condenan al andaluz desde prin- A esta idea negativa del anda- dalucía se ha producido unacipios del siglo XVI. Tal concep- luz en la conciencia colectiva de fuerte diglosia, que siempre hación se apoya en dos creencias: los hablantes españoles de relegado al andaluz a la orali-La primera, que el andaluz es una otras variedades, se sumaba la dad y a registros lingüísticos"deformación vulgar" del español existencia de un influyente gru- familiares y cotidianos."correcto", lo cual es una idea ex- po de andaluces que a lo largotralingüística. de la historia han rechazado el Todo o texto é interesante pero o que se destaca sinala unha vez máis a dicotomía positivo-negativo en todo conflito lingüístico consecuencia do bilingüísmo diglósico. Cales son no caso andaluz? Son moi distintos a outros conflitos lingüísticos que coñezas? Cres que tamén hai galegos que historicamente, como no caso andaluz, desprezaron a existencia da lingua galega? EL COMPLEJO DE INFERIORIDAD LINGÜÍSTICO DE LOS ANDALUCESLas circunstancias descritas en el parte de los propios andaluces y vo o, a lo sumo, un español conapartado anterior, han desarrolla- por gran número de españoles no cierto acento "andaluz", limitadodo un fuerte complejo de inferio- andaluces. En ese sentido, es visi- a la aspiración de la /s/, el seseoridad lingüístico entre muchos ble y frecuente la vergüenza que y a otros fenómenos fonéticosandaluces, que nunca han tenido muchos andaluces sienten a utili- más o menos aceptados. El libroen su dialecto un modelo lingüís- zar su variedad lingüística ante de estilo de Canal Sur, que consi-tico de prestigio. un auditorio no andaluz. dera "vulgar" la mayoría de losEn la actualidad, aunque se ha Asimismo, la escasa presencia rasgos dialectales andaluces, esproducido una leve liberación de del dialecto andaluz en los me- un testimonio del papel que se dacomplejos y prejuicios seculares dios de comunicación es muy re- al dialecto andaluz en los medios(más teórica que práctica), se si- veladora. En la Radio y Televi- de comunicación gubernamenta-gue teniendo una percepción ne- sión de Andalucía, los locutores les.gativa del dialecto andaluz por suelen hablar el español normati- Le o texto destacado e responde: cres que a lingua de moitos dos presentadores da Radio e Televisión de Galicia representa con fidelidade a fonética galega? Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 14 CONSECUENCIAS DO CONFLITO Sabías que...LINGÜÍSTICO E O BILINGÜISMO DIGLÓSICO Esta situación non só sucede en territo- rios onde son faladas linguas minorita- INTERFERENCIAS LINGÜÍSTICAS rias, illadas, sen tradición escrita, etc. En absoluto, velaquí algúns exemplosC que contradín esta idea: ando unha persoa é bilingüe sabe distinguir cando unha palabra Isto mesmo sucedeu ao inglés baixodo dominación normanda cando a pertence a unha lingua ou a outra. En sociedades monolingües, onde francés tomou “prestadas” 7.500 pala-non hai loxicamente conflito lingüístico, hai palabras que se toman bras de uso habitual no inglés actualprestadas doutras linguas cando non existen na lingua autóctona. Un caso relacionadasen inglés heartycociña e as co goberno, aactual serían as moitísimas palabras que estamos obrigados a asumir para heart) é moito menos formal(do inglés artes. Hoxe que cor­facernos entender se queremos traballar coa informática. Outra cousa é dial (do francés coeur), house é menoscando nun contexto de dúas linguas en conflito o vocabulario da formal que de pork, nonosdeingleses co- men carne mansion e pig porquedominante substitúe palabras da lingua minorizada sen que a causa sexa a o francés era daquela a lingua A. Hainon existencia dunha palabra para designar ese obxecto, concepto ou linguas nada atrasadas como o xaponéssentimento. Neste caso xa non é un préstamo senón unha interferencia. que deben case a metade do seu léxico ao chinés. O 60% do vocabulario al- banés procede do grego, romanés, tur- Nacín aquí, hai xa bastantes anos, e as cousas desque que eu era unha co, serbio e macedonio. En EUA a 2ª palabra nova cambiaron moito. En fin, que estou para o que faga falta. ou 3ª xeración de falantes en castelán Aprendín moi cedo que son única, que ningunha outra palabra pode teñen moito vocabulario prestado do inglés porque aínda que son bilingües substituírme, como nos pasa a todas as palabras do mundo. máis ou menos capaces o inglés é a lin- gua A. Eles “lonchan” en lugar de xan- Unha palabra común. (Páx. 43) tar porque traducen literalmente da expresión “to have lunch”. Neste fragmento estamos ante un idioma que non está en re- Sabías que... cesión pero a afirmación : “como nos pasa a todas as palabras do mundo” é un pouco inxenua porque como xa vimos, a Os practicantes do galinglish Moitos galegos din que o inglés aínda nonC maioría das linguas faladasdoutrasnolinguas hexemónicas en hoxe mundo están ameazadas o saben hoxe, despois de levaren aquíO polo prestixio e avance unha morea de anos. Eu tampouco chega-M expansión. atopamosun esforzo, sepalabras que a pesarrealida- Facendo o comparamos coa rei a expresarme doadamente en inglés nunca. Con eles falo en galinglish, eseE lingüismo diglósico resisten sen desaparecer incluso cando bi- de galega, non poucas do os idioma doméstico que fai fronteira coa lin- gua máis poderosa do mundo e que llesN galegos falamos en castelán: son palabras das que non pode- empresta as palabras de todos os obxectosT mos prescindir porque non hai un substituto en castelán: rese- que eles coñeceron aquí. Teño algunha ex-A so, colo, etc. Aprendín moi cedo que son única, que ningunha presión apuntada nun caderno de cando a min tamén me facía gracia o galinglishR outra palabra pode substituírme. antes de poñerme a empregalo eu mesmo:I Non obstante a realidade é que o número desas palabras é —Isto xa non se move any way—díxomeO moito menor que as que do castelán son usadas en galego un día o meu amigo Manuel, cando me amañaba a campá extractara da cociña. cando a xente fala coloquialmente. Nas sociedades onde exis- Pero o peor foi cando, acabado de chegar, te o bilingüismo diglósico, a situación máis frecuente alí onde Herminia, a señora que me limpa a casa, me dicía por teléfono, sen que eu chegase nun mesmo territorio coexisten dúas linguas, a lingua minori- a entendela: —A ghuba está estragada. zada, -a lingua B- toma moitas palabras da lingua dominante Nin eu sabía que se refería á aspiradora, -a lingua A-. Esa é a realidade descuberta neste texto: nin ela sabía dicirme outra palabra. Agora sei que é o que a retórica chama unha me- tonimia. E se teño que preguntarlle a Ma- Mais hai uns quince días sucedeume algo preocupante. Acababa de acordar nuel se atopou un sitio para aparcar o e estaba saíndo da ducha cando soou o timbre da casa. Vestinme apurada e coche, tamén lle digo, para que me enten- abrín a porta. Cando vin que era un castelanismo fechei a porta con medo. da: —Encontraches unha mita? E respirei fondo. R. Fonte. Tempos Novos, agosto de 2000. Unha palabra común. (Páx.43) Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 15En sociedades onde existe o bilingüismo diglósico é moi frecuente que os falantes da lingua minorizadaadopten vocabulario da lingua dominante, especialmente se as dúas linguas son moi semellantes. Como osfalantes da lingua desprazada non teñen escola nesa lingua ou incluso un sistema de escritura chegan a terdificultades para distinguir con absoluta certeza que palabras son dunha lingua ou doutra. Por cierto, disculparme si tengo algunas faltas de ortografía, pero es que le castellano normativo no se me dá nada bien. Y a veces escribo como siempre hemos hablao en casa. Madrith. (Páx. 88)Por suposto, e sobre todo neste mundo globalizado, non podemos pretender pechar fronteiras nunhaespecie de autarquía lingüística porque sempre houbo e haberá contacto entre grupos humanos que falanlinguas distintas. Pero eses contactos non teñen por que acabar en asimilación ou colonización. Ninguénnega, por exemplo, a riqueza que produce a mestizaxe de distintas culturas musicais. En Xamaica rapacescomo Bob Marley mesturaron os ritmos tradicionais co rock e gañaron o mundo facendo reggae. BobMarley fixo unha música universal sen traizoar a súa tradición. E que quede claro que tampouco teño nada contra as palabras inmigrantes, que chegan para vivir como calquera de nós, que teño moi boas amigas que chegaron de América hai algún tempo e agora son como da casa, vivindo nesta país que sempre foi hospitalario con todo o mundo. Unha palabra común. (Páx. 44)A palabra pataca por exemplo chegou de América para quedar. Aquí tomou esa forma mentres noutroslugares da península tomou a forma de patata ou batata. Aínda hoxe en Galicia conviven outras formascomo castaña de terra utilizando un recurso semellante ao francés para dicir pomme de terre Mais isto é diferente: aquel castelanismo que me fixo suar de medo na miña propia casa viña coa intención de me facer desaparecer. É o temor que teño desde hai algúns anos, cando comezou lentamente a invasión de castelanismos. Unha palabra común. (Páx.44) CAMBIO DE CÓDIGO E LANGUAGE SHIFTE n sociedades onde o bilingüismo está moi asentado na poboación é moi frecuente o que se chama language shift. Unha persoa de Zaragoza ou Zamora pode, para lle contar un chiste a un amigo,remedar o sotaque andaluz porque cre ser máis gracioso, ou o caso de dúas avoas que paseando por unharúa principal de calquera cidade ou vila galega falan entre elas en galego pero cando unha lle conta a outraos seus problemas de saúde cambia ao castelán, para reproducir literalmente a conversa que mantivo naSeguridade Social co seu médico de cabeceira. No primeiro caso non hai un cambio de lingua pero si decódigo xa que introduce na súa conversa un fragmento dun dialecto distinto ao seu. No segundo caso o quehai é un cambio de lingua. Unha lingua despraza a outra, non porque sexa unha máis graciosa ca outra,senón que dunha maneira case involuntaria e inconsciente retrata a imaxe que da súa lingua materna teñenesas dúas avoas porque unha cousa é falaren entre amigas e outra moi distinta é falaren co médico. Nestecaso fálase de language shift ou de lingua desprazada.No seguinte fragmento do conto titulado "Falar" de Made in Galiza está moi claro o distinto uso que unhalingua e outra ten: O problema é que de escoitar falar a mamá, papá e os avós eu xa sei polo menos cen palabras como Peido, Pis, A nena ten fame, Xa é de noite, Esta nena é moi tranquila e moi lista, Vai chover e cousas así. Eu escoito e gardo esas palabras para min e repítoas por dentro. Hai moitas palabras que escoito que aínda non Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 16comprendo como quilómetro, enciclopedia ou empanada de xoubas.O problema que teño é que, por exemplo, mamá cando fala de min con papá di: A nena está esperta ede repente ven onda min e dime: Ay, mi niña, que ya despertó, ya despertastes Clara? E eu sei queClara son eu, mais aínda non sei por que me chama mi niña se eu son A súa nena. Papá fai o mesmo,está falando coa avoa e di A nena debe de ter fame e vén e dime Clara, cosita, tienes hambre? E euabro moito os ollos, intentado comprender que pasa aquí.É unha situación estraña que se repite continuamente. Entre eles non, mais comigo cambian de formade falar(...)Mais o meu dilema é que non sei se botar a falar como falan meus pais cando falan entre eles e conmeus avós ou se poñerme a falar desa outra maneira en que me falan a min. Falar. (Páx.10) COMO MORRE UNHA LINGUAA s interferencias, os cambios de código e o language shift son evidencias de que unha lingua é dominada por outra e se non se remedia terá como consecuencia final a súa desaparición. Parafalarmos con propiedade máis que de desaparición debemos falar de substitución porque ningún serhumano pode deixar de usar un idioma. Un idioma morre porque é substituído por outro, porque aspersoas deciden deixar de usar un para usar outro. Os pasos, daquela, máis habituais no proceso desubstitución e polo tanto morte dunha lingua son os seguintes: 1. Nun principio, durante o contacto, a lingua autóctona (L1) é a maioritaria, só unha pequena minoría aprende a lingua foránea (L2) que axiña acada un maior prestixio social entre outras razóns porque, aínda que minoritaria, pode ser a lingua oficial da administración. 2. Se esta situación de oficialidade e prestixio se perpetúa o bilingüismo social aumenta. Nesta fase é frecuente que cada unha das linguas se relacione por exemplo coa dicotomía: campo (L1), cidade (L2) ou: pobres (L1) e ricos (L2). Cada vez serán máis raros os individuos monolingües na (L1). 3. Desaparecen os monolingües (L1) que xa son capaces de falar a lingua foránea mentres que cada vez é maior o número de falantes (L2) que son incapaces de falar na lingua dos seus maiores. SUBSTITUCIÓNC ando o biligüismo diglósico é constante e incluso entre os propios falantes é frecuente o cambio de lingua, porque falan noutra lingua cos netos ou co médico, o proceso de abandonoda lingua acelérase. Resulta que hoxe non deixo de mirarme a lingua. Aaaaaaaaa. Porque estou preocupada. Porque no autobús escoitei a unha señora dicíndolle a outra algo así como que o problema máis grande é que os nenos están perdendo a lingua. Nin en soños vou perder a miña lingua. (Páx.57)Xa non se transmite a lingua dunha xeración a outra. Ese é o momento máis delicado para asupervivencia dunha lingua. Aquí en Madrid los jóvenes hablan cada vez menos español. Leí en un periódico el otro día que sólo un 5 por ciento de los jóvenes madrileños entre 16 y 21 años hablan español habitualmente. Lo cierto es que nuestro idioma no está pasando por buenos momentos. To lo contrario. Madrith. (Páx.85) Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 17 OBSOLESCENCIA M oitas veces as palabras desprazadas son palabras de uso común, desas que utilizamos a diario: Esa mañá non saín da casa. O mundo veume encima. Acovardeime e no fun traballar. Sei que cando unha palabra non sae á rúa , ou non vai ás cafeterías, aos colexios, ás oficinas, en fin, aos lugares de sempre, para esa palabra comeza o principio da fin. Unha palabra común. (Páx. 45)En calquera idioma ademais de palabras de uso coloquial debe haber outras para usalas entre ostécnicos de todas as profesións. Só así unha lingua terá capacidade para ser útil en calquerasituación aos seus falantes. Precisamente as linguas minorizadas, que só son usadas dentro dafamilia pero non para ditar leis ou facer teses doutorais, carecen dese vocabulario xa que a linguaque se utiliza é a dominante. E aos mestres nas escolas e aos avogados que sabían de leis. E pouco a pouco aquel país seguiu perdendo moitas das súas palabras e foise facendo día a día cada vez máis pobre porque era o país ao que lle roubaban as palabras. O ladrón de palabras. (Páx.22)Co paso do tempo os propios falantes chegarán a ser conscientes de que o que falan está mal: Por cierto disculparme si tengo algunhas faltas de ortografía, pero es que el castellano normativo no se me dá nada bien. Y a veces escribo como siempre hemos hablao en casa. Supongo que es una situación difícil de comprender pa alguien de fuera, pero estamos perdiendo nuestra lengua, y a no ser que esto empiece a cambiar... En fin, que es una situación un poco surrealista. Y muy injusta. Madrith. (Páx.88)De aquí ao que di o seguinte texto só hai unha consecuencia lóxica: Eu é que aos meus pais non os acabo de entender. De momento vou esperar un pouco, a ver se se aclaran. Aínda que, se non queren que fale coma eles, as súas razóns terán. Digo eu.. Falar. (Páx.11)As razóns poden ser a evidencia de que na actualidade necesitamos vocabularios técnicosespecíficos para os cada vez máis diversos e complexos campos do saber humano. Se unha persoachega á conclusión de que na súa lingua non existen vocabularios técnicos para cubrir esanecesidade sentirá que está en inferioridade de condicións con respecto aos faltantes da linguadominante en que están escritos todos os libros científicos. Ninguén quere que os seus fillos esteanen desvantaxe e polo tanto os pais preferirán que os fillos falen a lingua máis útil. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 18 DESERCIÓNS ituación crítica de difícil volta atrás que sucede cando de xeito maioritario as persoas deixan de transmitir a lingua aos fillos. A presenza da lingua na rúa escasea, de maneira que calquera fa-lante potencial abandona a idea de usala ao comprobar que moi pouca xente lle responde na súamesma lingua. Hai quen di que unha lingua está nunha situación extrema cando non supera os100.000 falantes. Desde logo hai moitísimas linguas hoxe no mundo que non chegan nin de lonxe aesta cantidade e por iso a listaxe de idiomas en serio perigo de desaparición é maior ca nunca. Ás veces cando estou no autobús e non escoito a ninguén falando a miña lingua, fecho e abro os ollos para ver se estou soñando. E cando no medio dunha praza escoito un neno ou unha nena que fala coma min, teño ganas de abrazala, de protexela de todo o que está a suceder antes de que sexa demasiado tarde. Ás veces sinto que no meu país faltan as palabras. (Páx. 147)Cando é raro escoitar un neno falando nunha lingua calquera deben soar as alarmas. Os estudos so-ciolóxicos revelan que na maioría dos casos as alarmas soan cando a capacidade de supervivenciadunha lingua é xa crítica. Quizais porque o número de falantes é moi reducido ou sobre todo por-que a capacidade de reacción da xente é moi cativa. O prestixio da lingua é nulo, a súa utilidade notraballo non existe ou incluso pode ser contraproducente porque non ten un léxico técnico actuali-zado como temos visto na teoría máis arriba. Os seres humanos somos moi dados a protexer candotemos a total evidencia de que de non facelo xa será moi tarde.Protexemos os linces ibéricos cando o número de parellas está preto ou por debaixo do númeroaxeitado para a continuidade da especie, as parellas de águias reais e un longo etc. Mais as linguasnon son como as plantas en extinción que se as sementamos elas coidan de si mesmas, as linguaspara que sobrevivan teñen que ser faladas todos os días a todas as horas. Non vale con regalas unpouquiño un día e xa está.Todo o que ten que ver coa protección ou mellor dito coa promoción dunha lingua en dificultadesrecibe o nome de Normalización Lingüística ou Política Lingüística. N.º de linguas % totalLinguas con máis de 1 00 millóns de falantes 8 0,1 3%Linguas entre 1 0 e 99.9 millóns de falantes 72 1 ,2%Linguas entre 1 e 9.9 millóns de falantes 239 3,9%Linguas con menos dun millón de falantes 5.740 94,7% Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 19 PARA PENSARMOS UN POUQUIÑO O CASO SUECOO espallamento do Inglés nais. O goberno francés fixo es- dominios que lle son tradicio-activou moitas políticas lingüís- forzos para evitar que o nais. En Suecia hai unha polí-ticas ao longo do mundo. Du- francés sexa eliminado como tica de promoción do uso dorante estas últimas décadas as lingua franca dos principais fo- sueco nos textos publicadosautoridades dos Estados ros internacionais. Noutros ca- polos investigadores ou naexpresaron a súa preocupación sos os esforzos van dirixidos a universidade porque o habitualpola influencia do inglés nas evitar que a lingua nacional dei- é facelo en inglés.súas respectivas linguas nacio- xe de ser usada en calquera dos Se o francés e o sueco teñen problemas, imaxina os problemas das linguas minorizadas. A MORTE DUNHA LINGUA EN ÁFRICACando preguntamos a xente no- rrecto. A xente nova iden- así a lingua desaparecerá aíndava wayeyi cal é a lingua que tifícase co grupo ao que perten- que de maneira individual osusan a maioría responde que ce e como saben que a lingua é pais ou os fillos non o dese-setswana, e menos inglés pero algo moi importante como sig- xen. Esta parece ser a situa-case nunca shiyeyi. Mais se no de identidade grupal teñen ción actual. Unha lingua es-lles preguntamos que é o que dela unha alta consideración. morece non porque os falantesopinan da lingua shiyeyi nas O por que non a falan depende o desexen senón a pesar desúas contestacións reflicten un- moitas veces de razóns que que non o queiran. Parece serha valoración moi positiva e lles son alleas. Unha das certo ademais que os falantesque consideran moi importante razóns é que os pais falan sets- dunha lingua non son cons-que se siga utilizando como wana na casa quizais buscando cientes da súa desaparición atéparte da súa cultura. En realida- o proveito dos seus fillos. que é demasiado tarde, candode a xente que é menos capaz É moi probábel que valoren a xeración máis nova case aá hora de usala é a que máis al- moi positivamente o shiyeyi perdeu.ta valoración ten sobre ela. pero cren que é moi importan-Pode parecer que esta xente é te que os seus fillos aprendan airracional ou pouco sincera pe- lingua da escola o antesro ningún enxuizamento é co- posíbel. Se moitos pais actúan As enquisas din que hoxe os galegos consideran a lingua galega de xeito moi positivo. Entón por que non a falan se a queren tanto? Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 20 AS LINGUAS MORREN DE SEU OU SON ASASINADAS? Se os falantes case sempre prácticos que o multilingüismo xa se fundaron hai moitos cren que é unha mala cousa a causa: resulta máis complica- anos e puideron ao longo de desaparición da súa lingua, hai do organizar un sistema educa- todo ese tempo facer desapa- outra xente que quere matala? tivo; escribir leis; manter recer moitas linguas dentro A resposta é si, polo menos en debates parlamentarios en dife- das súas fronteiras. En países moitos casos. En todos os Esta- rentes linguas; manter o funcio- como Francia ou Suíza os ne- dos hai gobernos e a maioría namento da policía ou o nos que falaban nos recreos dos gobernos cren que é unha sistema sanitario. linguas non oficiais eran casti- vantaxe para ese Estado se hai A maior preocupación é causa- gados. Agora hai moitos Esta- poucos grupos étnicos e pou- da non polos grupos étnicos pe- dos europeos que non só cas linguas. Isto é asía, en par- quenos senón os grandes toleran as linguas minoritarias te, porque moita xente cre que porque son politicamente peri- senón que as estimulan. A a organización política ideal gosos, os pequenos con fre- razón pode ser a crecente sen- nunha nación conséguese cuencia son marxinados sen sibilidade da sociedade ante os mellor coa existencia dun só consecuencias políticas para o dereitos das minorías ou por- grupo étnico e unha única lin- grupo maioritario dentro do Es- que esas minorías xa non son gua. Esta aversión está en par- tado. vistas como unha ameaza para te provocada polos problemas En Europa os Estados-Nación a unidade do Estado. Un exemplo que dá a razón a todo o afirmado no artigo anterior está no texto de máis abaixo:O MOVEMENTO DE NORMALIZACIÓN LINGÜÍSTICA BENGALÍ O movemento de reivindica- lingua nacional provocando in- sulmá avvami, máis tarde Liga ción polos dereitos lingüísticos tensas protestas entre a maioría Awami, liderou o descontento bengalís coñecido como Bhas- bengalí falante de Pakistán Les- provocado polas mortes ino- ha Andolon avogaba polo re- te. Ante a posibilidade do au- centes. Despois de anos de coñecemento da oficialidade mento de tensións e descon- conflito, o goberno central ga- da lingua bengalí de Pakistán tento xeral coa nova lei o go- rantiu o status de lingua oficial para ser utilizada na escola e berno prohibiu calquera mani- ao idioma bengalí en 1956. A nos asuntos de goberno. festación e asembleas públicas. UNESCO no ano 2000 decla- Cando o Estado de Pakistán foi Os estudantes da Universidade rou o 21 de febreiro o día in- fundado en 1947, as súas dúas de Dhaka e outros activistas ternacional da lingua materna rexións: Pakistán Leste (tamén políticos desafiaron a lei e orga- para que fose celebración en coñecida como Bengal Leste) nizaron unha protesta o 21 de todo o mundo en tributo aos e Pakistán Oeste foron dividi- febreiro de 1952. movementos lingüísticos e aos das en dúas áreas culturais, O movemento acadou o seu dereitos etno-lingüísticos de xeográficas e lingüísticas. En clímax cando a policía matou todos os pobos do mundo. 1948 o goberno de Pakistán re- varios estudantes na manifes- coñeceu o urdu como a única tación daquel día. A liga mu- Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 21TERCEIRA PARTE ÍNDICE Normalización e normativización. páxina 22 A creación dunha normativa. páxina 27 Recuperación páxina 28 Para pensarmos un pouquiño. páxina 30Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 22 NORMALIZACIÓN E NORMATIVIZACIÓN (LANGUAGE POLICY)F oron innumerábeis os países que ao longo da Historia deseñaron políticas ou estratexias para marxinar ou promocionar o uso dunha lingua ou grupo de linguas. Historicamente son máis asnacións que fixeron uso desas políticas para favorecer unha lingua (a considerada oficial) a expensasdoutras, é dicir, de marxinalas ou prohibilas. Porén moitos países hoxe, ante as demandas civís oucomo reacción ante o abandono do seu uso, están poñendo en práctica estratexias para conseguir asupervivencia de linguas ameazadas de extinción.Non debemos esquecer que este sempre foi un asunto delicado porque a lingua é unha cuestiónclave, un símbolo, en todo movemento de independencia ou soberanía política. Durante aindustrialización na Europa do século XIX houbo un gran movemento de poboación desde as zonasrurais cara ás cidades. Ante a diversidade lingüística existente os Estados impuxeron as linguasnacionais como linguas francas. A necesidade que os industriais tiñan de alfabetizar nas escolas asmasas obreiras para mellorar a súa formación e produtividade acelerou o aumento de falantes daslinguas oficiais e tamén o desprestixio das linguas ou dialectos falados polos que acababan de chegarás cidades. Ao mesmo tempo, tamén durante o século XIX, espalláronse por toda Europamovementos sociais que demandaban os dereitos lingüísticos das minorías. Non é casualidade que onoso Rexurdimento empezase durante ese século, que a lingua galega sexa un dos piares doNacionalismo galego e que grupos de ilustrados desde o Século das Luces até as Irmandades ou aXeración Nós apelasen á vontade colectiva de sermos un pobo diferenciado pola existencia dalingua. A palabra clave é vontade, sen ela toda acción é imposíbel. F R A Yo creo que la única manera de solucionar este problema sería que la gente G tomase conciencia de lo que está pasando y empezase a valorar nuestra lengua M propia. De hecho, antes de que esto empezase a suceder, Madrid era una ciudad E próspera y orgullosa de ser una gran ciudad. N Madrith T O C Tomar conciencia. Hoxe hai moitos galegos que falan galego non porque non saiban falar O outra cousa senón porque son galegofalantes conscientes. Sobre todo aqueles que o senten M de maneira máis firme son os neofalantes. Xente nova que recibiu o castelán como primeira E lingua duns pais que falaban entre eles en galego ou non, pero que chegada unha idade N toman a decisión de converterse en monolingües en galego. Toman conciencia e poñen a T vontade para manter audíbel a lingua en calquera contexto. Moitos son profesionais A altamente cualificados e logran así o prestixio que toda lingua necesita. R I O Primeiro, polo tanto, o máis frecuente foron as políticas de asimilación coa intención de empequenecer unha minoría lingüística porque a existencia dunha lingua dentro dunha comunidade diferenciada aumenta a súa conciencia de identidade e dificulta a creación dun Estado unitario. Para logralo, os Estados chegaron a prohibir o uso público desas linguas, a Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 23exclusión ou marxinación do grupo social que as fala e, en casos extremos, o uso da violencia ou oxenocidio. Porén por moita política de asimilación a realidade hoxe é aínda elocuente: 6.000linguas en 200 estados. Ademais na actualidade a sensibilidade civil e organismos internacionaiscomo a UNESCO velan polo respecto dos dereitos das minorías e, en oposición a esas políticas deasimilación, xorden desde organizacións sociais de base estratexias espontáneas ou desde osorganismos institucionais políticas organizadas en defensa e estímulo do uso das linguasminorizadas. Resulta que hoxe non deixo de mirarme a lingua. Aaaaaaaa. Porque estou preocupada. Porque no autobús escoitei a unha señora dicíndolle a outra algo así como que O problema máis grande é que os nenos están perdendo a lingua. Que eu estaba ao seu lado e escoiteina ben. E a outra señora dixo. Ahá, con cara de preocupada. Nin en soños. (Páx. 57-8)Moitas veces a reacción e o compromiso para a normalización dunha lingua minorizada chegademasiado tarde, cando xa incluso con moito esforzo e vontade non se pode reverter o abandonodesa lingua como é o caso deste texto. Dúas mulleres senten que a súa lingua está en perigo porquexa non a falan os nenos. Non se decataron que o problema xa empezara cando os adultos deixaronde fallarlles nesa lingua aos seus cativos. A xente que nunca chegaba a falala explicaba, na madurez ou na senectude das súas vidas e por tanto cando xa chegaran a reflexionar profundamente sobre o problema, que non se atrevían a falar a lingua porque aínda non estaban preparados; ou levando a man á cocorota e rascando co dedo índice dicían que lles parecía imposíbel ou que xa era demasiado tarde, ou, cunha vaga esperanza e confiando nas xeracións vindeiras, dicían A ver se os meus fillos o conseguen. A lingua máis difícil. (Páx. 69-70)Este fragmento serve á perfección para ilustrar as consecuencias que a falta de vontade ten para arevitalización dunha lingua en recesión. Sen vontade calquera campaña de sensibilizacióndificilmente terá éxito.De xeito aínda máis irónico, o anuncio do método de autohipnose para falar galego pon enevidencia que temos que botar man da anulación da vontade para vencer os prexuízos que moitosgalegos poñen para negarse a falar galego, sobre todo fóra do ambiente familiar. Dáme corte... Es que no me sale... Método de autohipnose para falar galego. (Páx. 101) Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 24Desde logo nada disto é necesario cando a oferta é aprender un idioma de prestixio e necesario paraa proxección e ascensión social dunha persoa. Somos quen de investir diñeiro, tempo e esforzo paraintentar aprender inglés porque é posíbel que nos resulte beneficioso. En definitiva, algúnsatrévense a farfullar algo de inglés pero nin palabra de galego o que demostra o que afirmou SéchuSende: que o galego é a lingua máis difícil. A xente que nunca chegaba a falala explicaba, na madurez ou na senectude das súas vidas e por tanto cando xa chegaran a reflexionar produndamente sobre o problema, que non se atrevían a falar a lingua porque aínda non estaban preparados; ou levando a man á cocorota e rascando co dedo índice dicían que lles parecía imposíbel ou que xa era demasiado tarde, ou, cunha vaga esperanza e confiando nas xeracións vindeiras, dicían: "a ver se os meus fillos o conseguen". A lingua máis difícil. (Páx. 69)Unha lingua nun contexto diglósico para recuperar espazos perdidos ademais de vontade precisavencer todos os prexuízos que sobre ela existen. Categoría A: Desprezo pola lingua 1.Pero qué mierda, dejaros de ese rollo del gallego, que no estamos en la aldea. 2.Si hablas gallego, no te comes un rosco. 3.Gallego, gallego, aún si supiese hablar inglés. Estudo sociolóxico. (Páx. 62)O mellor antídoto contra os prexuízos é a autoestima que se debe inocular en doses de prestixio. Hay mucha gente que piensa que el castellano es una lengua atrasada, poco fina, y a muchas personas les da verguenza hablarlo, les da corte. Hay gente de aquí, de Madrid de toda la vida, que dicen que el español no se les da bien, que es muy difícil o que se ven raros hablándolo. Madrith. (Páx. 85)Por isto un dos descubrimentos da Sociolingüística máis reveladores da condición humana é a in-fluencia que ten o desexo de aceptación dentro do grupo de prestixio á hora de escoller para falarun determinado dialecto ou lingua. En sociedades onde só se fala unha lingua hai dialectos queestán estigmatizados, valorados negativamente e en sociedades onde ademais de dialectos hai máisdunha lingua en contacto -como xa vimos o caso máis frecuente- moitos falantes abandonarán alingua dominada no seu desexo de ser asociados coa pertenza a unha clase social superior. É comoser dun equipo de fútbol dos grandes, é máis gratificante ser do equipo que sempre gaña e que tenos xogadores máis famosos aínda que non sexa o equipo da túa cidade, ou a xente que prefire des-tinar boa parte do seu salario para vestir marcas de prestixio porque como son caras son as normaisentre a xente rica e polo tanto con clase. Nas rúas as palabras da Empresa están de moda. Famosos deportistas, actrices e cantantes cobran centos de millóns por empregar, introdu- cíndoas con aparente naturalidade, as palabras de Empresa nos medios de comunicación. Verba xa conta con plataformas de comunicación en diversas rexións do mundo. Temos as nosas propias televisións, radios, portais de internet, Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 25 os noso propios xornais, editoras de poesía, de narrativa, literatura infantil, libros de texto... Na maior parte dos media -algúns dos cales a Empresa comezou a mercar estratexicamente- nunha importante cantidade de información inclúense as palabras de Verba, para vender automóbiles ou roupa deportiva, para anunciar concertos, redactar o horóscopo ou escribir artigos de opinión. A fábrica de palabras. (Páx. 32)As campañas de Normalización Lingüística recorren con frecuencia ás mesmas estratexiasque calquera marca de prestixio. Como xa vimos, é determinante para a supervivenciadunha lingua que sexa utilizada entre o máis novos polo que calquera campaña desensibilización que pretenda ter algún efecto positivo intentará atraer a atención damocidade con xente famosa pero tamén buscando un sitio entre as ocupacións máispopulares entre os novos: cine, internet, televisión, literatura infantil e xuvenil. Unhaempresa utiliza a publicidade para que a súa marca sexa asociada con: distinción, liberdade,rebeldía, camaradería, prestixio, etc.Como a empresa Verba calquera campaña de promoción dunha lingua minorizada deberáfacer presente a lingua como di o texto: nas nosas propias televisións, radios, portais deinternet, os noso propios xornais, editoras de poesía, de narrativa, literatura infantil, librosde texto... Hai que darlle os mesmos espazos que á lingua dominante. Só así poderácompetir en igualdade de condicións. Pero para logralo unha lingua debe ter algo tan básicocomo un sistema de escritura, que a maioría das linguas faladas no mundo non teñen. Por cierto, disculparme si tengo algunas faltas de ortografía, pero es que le castellano normativo no se me dá nada bien. Y a veces escribo como siempre hemos hablao en casa. Madrith. (Páx. 88)"Como siempre hemos hablao en casa" A creación dunha variante estándar é algo quedificilmente se pode lograr por consenso. Normalmente, como vimos, é imposta e chegaaos falantes a través do ensino e dos medios de comunicación de masas. Pero non chega atodos. En castelán a maioría da xente fala no seu dialecto local aínda que leve anosescolarizado ou escoitando a televisión. Un andaluz de Málaga falará como os seus veciñosaínda que sexa consciente de que existe un castelán máis "fino". Claro que as linguas taménteñen a súa realidade escrita e non só oral e aquí é onde un andaluz non escribirá: "sinco"ou "zoy" senón que utilizará o castelán estándar: "cinco" e "soy". Outra cousa é que llespasa pola cabeza aos nenos andaluces cando aprenden a ler e a escribir.Desde o punto de vista galego, este texto debe facernos reflexionar sobre o pouco esforzoque fan moitos falantes en galego por evitar os castelanismos coa excusa de que sempre sedixo así na súa casa e que facelo doutra maneira soaría artificial e incluso estraño para axente coa que habitualmente falan. Teñen parte de razón pero se seguimos así nuncarecuperaremos o léxico perdido. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 26 A realidade é que a creación dunha normativa ou estándar é algo case sempre moi controvertido, e outras veces é motivo de conflito. Por certo, sabes, também há muita gente que di que, ehem, como Sabías que... cho podo dizer sem ofender..., que pensa que ti nom es umha letra galega. Muita gente pensa que o ñ é unha letra española de sempre. Moitos mozos de Louisiana xa non sa- ―Eu! Española eu!? ben falar francés, como aínda hoxe os seus maiores, polo que para manifestar ―Ahá, de toda a vida, ou castelá, como prefiras... a súa identidade Cajún falan inglés con Pois eu que che diga... A min chamáronme para traballar aquí, en forte sotaque francés. Se o fan é por- Galicia, alá polo século XIX, que xa estivera eu de paso por aquí na que obteñen algún beneficio pero non sempre a nosa diferente maneira de fa- Idade Media, e iso, como no Rexurdimento necesitaban letras para lar resulta simpática e atractiva. Na escribir en galego, e como eu xa tiña experiencia polo español, pois maioría dos casos os oíntes sacan, co- comecei a aparecer nos libros e xa vedes, non parei de traballar. mo pola nosa maneira de vestir, as súas conclusións sobre a nosa intelixencia, NH+ (Páx. 129) clase e cultura polo que moitas persoas farán esforzos para cambiar a súa ma-A neira de falar dependendo de con quen falan e onde. Daquela, unha persoa po- creación dunha normativa común que satisfaga a todos os falantes é de ter múltiples identidades asociadas sempre un compromiso difícil de cumprir. Hai pouco en Francia á súa forma nunfalar coa intención de dehoubo un acorado debate en favor e en contra de modificar as regras or- llo, o barrio, a aldea ou osocial:de golf. ser admitido grupo club o traba-tográficas para achegar o sistema de escritura ao francés falado. A actualnormativa é fiel á Historia da Lingua e representa unha forma de escribirque reproduce a lingua francesa máis ou menos tal e como era pronunciada na Idade Media. Haiapenas meses que o Parlamento portugués aprobou unha nova Normativa para a lingua portuguesaque busca un achegamento entre o portugués de Portugal e o portugués de Brasil. Hai que ter enconta que en Brasil hai case 200 millóns de habitantes e en Portugal nove. En Galicia hai dúas nor-mativas: a oficial, aprobada no Parlamento galego cun amplísimo consenso e a reintegracionista. Otexto está escrito en ambas. Os reintegracionistas propoñen esa forma de escribir por coherenciahistórica apelando á etimoloxía e á historia común entre o galego e o portugués. Os oficialistas, co-mo di o texto, propoñen esa forma de escribir porque despois da ruptura coa lingua dos cancionei-ros no Rexurdimento cando de novo se escribiu en galego a maioría dos textos non se diferencianen moito a como escribimos agora. É bastante probábel que nun futuro as dúas posturas se ache-guen para facer aínda máis evidente a gran vantaxe que temos os galegofalantes. Nosoutros seaprendemos inglés grazas ao galego sumamos portugués e o castelán que temos tamén arredor. Fa-lamos, daquela, tres das linguas máis faladas no mundo. Poucos habitantes da Terra poden dicir omesmo. Non o esquezamos, grazas ao galego o portugués podémolo falar con fluidez e correccióncon moito menos esforzo ca outro habitante do planeta. Mira ti se o galego é útil.Sobre a controversia das normativas hai no mundo algúns exemplos espectaculares. Primeiro o ca-so grego e máis adiante coñecerás o caso noruegués no apartado: para pensarmos un pouquiño: O CASO GREGO O s gregos seguiron falando grego incluso cando pasaron a formar parte do Imperio Otoma- no desde o S.XV até o S.XVIII. Ao principio do S.XIX Grecia independizouse e a súa lin- gua recuperou a súa oficialidade e escritura. Mais debido ao paso do tempo xa non foi posíbel resucitar o xeito en como era escrito o grego desde a antigüidade. A lingua falada mudara moito Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 27 polo que durante o S.XIX xurdiron dúas maneiras de escribir en grego. Unha foi chamada di­ motiki (a linguaxe popular) moi achegada ao grego moderno e a outra chamada kathareuousa (a linguaxe purificada) que inclúe moitas máis palabras e características do grego clásico. Hou- bo rivalidade entre as dúas normativas na literatura, na escola e na vida oficial. A cuestión lingüística chegou a emponzoñarse porque se mesturou coas opcións ideolóxicas máis extre- mas. Kathareuousa asociouse co conservadorismo e o dimotiki coa extrema esquerda. Os días de gloria do kathareuousa foron durante o goberno militar cando foi declarada a lingua oficial no ensino en 1967 mais axiña despois da caída da ditadura en 1976 o dimotiki foi declarada a única lingua oficial. A CREACIÓN DUNHA NORMATIVA: UNHA VARIANTE ESTÁNDAR DE PRESTIXIOA estandarización é algo aplicábel a moitas realidades alén da linguaxe. É, por exemplo, de moita utilidade que todos os enchufes teñan a mesma medida para que poidamos conectar neles calqueraelectrodoméstico. Para logralo a lexislación impón unha normativa aos fabricantes de enchufes e de elec-trodomésticos. Ningún deles pode incumprila xa que automaticamente os seus produtos non serán admiti-dos no mercado e ademais os propios clientes rexeitarán aqueles que non sexan absolutamentecompatíbeis. Agora que, se non houbese unha normativa é moi probábel que houbese tantos enchufes co-mo distintas formas de falar (dialectos) ou de escribir (normativas). Esta normativa é para os enchufes oque a variante estándar é para as linguas. Cando hai máis dunha forma de dicir algo só unha é admitidacomo válida para o estándar lingüístico. Por exemplo en galego podemos dicir: "sexa" ou "seña" depen-dendo de que dialecto falemos pero o galego estándar, o normativo, só admite como válida "sexa" aíndaque "seña" sexa igual de galega.Cando nunha lingua non existe ese estándar hai que crealo a través dun proceso coñecido como normativi-zación. Créase unha normativa para que teñamos un forma de falar común a todos. Isto non implica que osdemais dialectos sexan incorrectos. En moitas linguas o prestixio da variedade estándar é tan grande quepara moitos falantes as demais formas de falar esa lingua son vulgares e asociadas a xente de pouca cultu-ra. En galego non é así. A variedade estándar só é a forma de falar que temos en común e que recupera ascaracterísticas fonéticas, morfolóxicas, sintácticas e léxicas propias do galego. Era como se te vise en todas partes e ao mesmo tempo estabas tan lonxe... E iso que sempre estiveches aí, realmente, ao alcance da man, como esperándome. E só tiven que dar un paso. Estou contigo. (Páx. 153) Este é o único camiño: o do compromiso voluntario e individual se non queremos que un día alguén teña a impresión de que xa non ten con quen falar na súa lingua. Ás veces cando estou no autobús e non escoito a ninguén falando a miña lingua, fecho e abro os ollos para ver se estou soñando. E cando no medio dunha praza escoito un neno ou nena que fala coma min, teño ganas de abrazala, de protexela de todo o que está a suceder antes de que sexa demasiado tarde. Ás veces sinto que... (Páx. 147) Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 28 RECUPERACIÓNA consciencia do problema e a vontade de implicarse na recuperación dun idioma son os requisitos imprescindíbeis para que calquera acción teña éxito. -Hoxe mesmo lle digo á miña muller que veña ver se atopa a súa, sabe ela tamén a perdeu hai anos e agora, agora, en fin... é que imos ter unha nena e..., xa sabe, queriamos que falase... Na oficina de obxectos perdidos. (Páx. 18) OS PASOS UNIVERSAIS PARA REVERTER UN PROCESO DE EXTINCIÓN DUN IDIOMA SON: ● Incrementar o seu prestixio e incrementar a súa riqueza: (Neste mundo en que vivimos resulta máis atractivo e polo tanto de maior prestixio aquilo que se asocia con riqueza e non con pobreza.) ● Incrementar os seus dereitos fronte á comunidade dominante: (A chamada discriminación positiva tan recorrida desde os organismos oficiais para, por exemplo, equiparar en dereitos os homes e as mulleres. Para logralo hai políticas que poden chegar a discriminar os homes.) ● Forte presenza no ensino e, polo tanto, creación dun sistema de escritura se non o tiña. ● Uso na tecnoloxía electrónica: (Resulta interesante salientar a revolución que para as pequenas linguas supuxo a popularización dos Programas de Código Aberto GNU. Hoxe con vontade e algo de coñecementos informáticos calquera pode traducir excelentes ferramentas informáticas a calquera lingua. O galego vai moi ben situado nesta carreira tecnolóxica.) AS ESTRATEXIAS LÓXICAS PARA A RESURRECCIÓN DUN IDIOMA SON: ● Cando a maioría dos falantes vivos da lingua moribunda son moi maiores é urxente que sexa aprendida por adultos voluntarios: (Eses adultos deben transmitírllela aos seus fillos como primeira lingua para que establezan con ela un vínculo afectivo difícil de romper no futuro.) ● Crear unha comunidade de falantes activos socialmente integrados: (Evidentemente canto maior prestixio teñan eses falantes máis rapidamente e con maior vontade máis individuos quererán sumarse.) ● Nos lugares onde haxa un importante número de falantes, animalos a que o utilicen en todas a idades e ámbitos intentando que o seu uso sexa exclusivo: (Uso exclusivo quere dicir monolingüismo, non bilingüismo, para que, entre outras estratexias, eses lugares sexan excelentes para aprendizaxe por inmersión lingüística dos visitantes con intención de aprender a lingua. Por suposto os habitantes deste lugar deben ser falantes conscientes, persoas que teñan unha alta estima da lingua e que sexan conscientes do importante labor que a súa actitude representa para que a lingua sobreviva en boca de novas xeracións futuras.) Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 29 ● Nos lugares onde a lingua sexa usada por falantes de todas as idades, fomentar o seu estudo no ensino para aprender a súa escritura. Se aínda hai un importante número de falantes distribuídos por todo o territorio aumentar a presenza no ensino: (En todo proceso de normalización dun idioma a presenza deste no ensino é fundamental. Non facelo é impedir que ese idioma acade o status de prestixio que toda lingua necesita así como ferramentas imprescindíbeis para a vida moderna como un vocabulario técnico, acceso nesa lingua a información valiosa para o crecemento persoal e laboral. Por suposto nada disto sería posíbel sen dotar este idioma dun sistema de escritura.) ● Fomentar a súa presenza e o seu uso no traballo ● Facer visíbel o seu uso nos gobernos locais e nos medios de comunicación. ● Fomentar o seu uso nas universidades e no goberno non local. (Estes tres últimos puntos fan que o coñecemento dese idioma se converta en algo necesario e útil. Se o xefe me fala en galego farei ben en contestarlle en galego, se os impresos dos gobernos locais, etc. son en galego estou obrigado a entender o vocabulario e contestar se quero. Se un profesor universitario o utiliza para impartir as súas clases está amosándolle ao seu alumnado as capacidades dese idioma.) CASOS DE LINGUAS EN PROCESO DE SUPERVIVENCIA The meaning of Tingo, Adam Jacot de BoinodE n La Gomera, unha pequena illa do arquipéla- go das Canarias hai unha lingua chamada sil-bo gomero que non usa palabras senón unha O s apaches de EEUU puxeron nome a cada unha das partes dos coches como se fosen as partes dos seus corpos. O parachoques dianteiro évariedade de asubíos. O silbo ten catro "vogais" e daw, o queixo ou mandíbula; o gardalamas dian-catro "consoantes" coas que poden formarse máis teiro esquerdo ou dereito é gun, o brazo ou man; ode 4.000 "palabras". Este sistema de comunicación chasis é chun, as costas; cada unha das rodas tra-parece ser que foi traído até a illa hai máis de seiras é Ke, o pé. A boca é za, a entrada do depósi-2.500 anos polos seus primeiros poboadores desde to de combustíbel. O nariz é chee, o capó. OsÁfrica. Grazas ao silbo os habitantes poden comu- ollos son inda, os faros. A testa é ta, o teito.nicarse a distancias superiores de tres quilómetros. As metáforas seguen dentro do vehículo. Todo oAté hai pouco o silbo era unha criatura moribunda que son os cables eléctricos é tsaws, as veas. A ba-pero desde 1999 a súa supervivencia pode estar tería é zik, o fígado. O depósito é pit, o estómago.asegurada porque é obrigatorio o seu ensino nas O radiador é jisoleh, os pulmóns; e as súas man-escolas de La Gomera. gueiras ou manguiños, chih, os intestinos. O dis- tribuidor é jih, o corazón...Cando o número de falantes dunha lingua é escasounha medida urxente é ensinala nas escolas. Moitas Como o apache hai ainda hoxe moitas outras linguas no mundo quelinguas teñen hoxe que sobrevivir ante o avance carecen de vocabulario para, por exemplo, a tecnoloxía dodentro do seu territorio doutras máis poderosas, pero automóbil. Antes de tomala prestada do inglés os apaches tiveron oo silbo non está ameazado por outra lingua senón recurso de reinventar o seu idioma. Se cres que é unha malaporque por culpa do móbil xa non é tan necesario. solución, pensa en cousas como: dente de allo ou ollo dunha agulla. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 30 PARA PENSARMOS UN POUQUIÑO O CASO NORUEGUÉSAs linguas escandinavas fala- do danés. Nas cidades, a lin- do ao noruegués falado nas ci-das en Suecia, Dinamarca, No- gua escrita era un requisito im- dades. Isto foi feito con deli-ruega, Islandia e as Illas portante. O ensino superior ou beración. Un eminente lin-Feroes teñen todas unha orixe primario era impartido en güísta, Knud Knudsen, foi uncomún. Sempre houbo diferen- danés polo que nelas a lingua dos ideólogos. El e os seus se-cias dialectais, por suposto, e falada tiña moita influencia do guidores esforzáronse en crearxa no século XIII e XIV se vocabulario e da morfoloxía unha lingua norueguesa escri-desenvolveron tres diferentes danesa. ta seguindo un criterio refor-linguas escritas, unha en cada Nas guerras napoleónicas os mista sobre as variantesun dos reinos: Suecia, Dina- daneses equivocáronse de alia- norueguesas xa introducidasmarca e Noruega. dos e perderon Noruega. Des- no danés escrito.Porén, só dúas se mantiveron de 1814 o país foi gobernado Mais houbo un movementoen uso. As linguas escritas da- polo rei de Suecia pero man- máis revolucionario en com-nesa e sueca estaban moi vin- tendo unha certa autonomía petencia. O seu obxectivo eraculadas aos seus respectivos que deu lugar a un desexo de crear un noruegués escritoEstados e aínda son as linguas independencia. Cando en completamente novo sobre osoficiais e dominantes. O norue- 1905 a unión con Suecia foi di- dialectos da Noruega rural.gués non recibiu o mesmo solta, un forte sentimento de O seu iniciador foi Ivar Assenapoio político porque os reis identidade nacional xurdiu e e chamouno landsmal, (a lin-de Noruega perderon a súa in- naceu a nova lingua noruegue- guaxe do país).fluencia e poder. Así durante sa ou deberiamos dicir: dúas. Deste xeito xurdiron dúas lin-boa parte do S. XIV houbo Unhas poucas décadas despois guas escritas en Noruega des-unha unión entre Suecia e No- da liberación de Dinamarca os pois de 50 anos da desapa-ruega e desde o final dese escritores noruegueses empe- rición da influencia danesa.século a unión ampliouse co zaron a introducir palabras e Ambas as dúas recibiron unEstado de Dinamarca por cues- expresións norueguesas na lin- amplo apoio pero desde dife-tións de sucesións do seu rei gua escrita dunha maneira rentes ámbitos. O danés-no-ao trono. En 1521 Suecia aban- consciente. Un exemplo tem- ruegués foi forte nas cidades,dona a unión dos tres Estados perán é a famosa compilación en especial na capital Chris-pero Noruega na práctica pasa de contos populares Norske tiania (máis tarde Oslo), e noa ser unha parte de Dinamar- folkeeventyr publicados na dé- sur-leste do país. O landsmalca. Cando estes países adopta- cada dos 1840. Co paso do foi o preferido nas zonas ru-ron o protestantismo a Biblia tempo máis autores introduci- rais e na rexión occidental.foi traducida ao danés pero ron máis elementos noruegue- Ningún dos dous prevaleceunon ao noruegués. Durante ses e o resultado foi unha sobre o outro e foron recoñe-300 anos o danés foi a lingua lingua escrita moito máis dife- cidos como linguas escritasescrita de Noruega. renciadachamadasanés-norue- oficiais. En 1892 nunha lei deA lingua falada era outro can- gués dansk­norsk. Varios ensino primario decretousetar. Ao longo dos fiordes e nos prestixiosos autores usaron es- que sería a dirección da escolavales das montañas desen- ta lingua, entre eles Ibsen. as que decidirían que normati-volvéronse os dialectos norue- Así, a lingua escrita danesa va utilizar pero que todo ogueses con apenas influencia pouco a pouco foise parecen- alumnado debería saber as Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 31dúas. Así segue sendo hoxe. dunha ou doutra forma de es- maneiras de escribir coexistenNon obstante as dúas linguas crita. Incluso ten implicacións pacificamente. Os límites en-escritas cambiaron de nome. políticas porque o novo norue- tre unha e outra xa non son tanA que tiña o nome de danés no- gués está vinculado coa políti- precisos e os escritores per-ruegués hoxe chámase bokmal ca radical, nacionalismo e mítense non ser estritamente“a linguaxe do libro” e a que sociedade rural e o bokmal fieis a unha ou a outra polose coñecía como landsmal ago- está asociado na política co que dependendo de quen es-ra é nynorsk “o novo norue- conservadorismo e as elites ur- cribe xorden interesantes va-gués”. banas. riantes.Durante décadas sucedéronse Porén actualmente a situaciónagres leas entre os defensores xa non é tan tensa e as dúas En Galicia temos dúas normativas: a oficial e a reintegracionista. Investiga un pouco e trata de establecer algún paralelismo co caso noruego. O IDIOMA ANDALUZ?L´idioma andalú (también andaluza) no diberhieran zino moh doh grandeh zonah: l´ozi-yamáo lengua andaluza o zim- ke z´enkontraran, por lo kuá oi dentá i l´orientá. La zonaplemente andalú) eh l´idioma en día no zuelen zé konzideráh ozidentá komprende lah pro-ke z´abla en Andaluzía, ner zú lenguah dihtintah. Ar no pro- binziah de Werba, Zebiya, Ká-dè la Peninzula Ibérika. bení en zu totalidá der kahteya- dih i la parte okzidentá de lahManke zufre bariazioneh no, argunoh lingüihtah opinan de Kórdoba i Málaga i la zonaheohráfikah, loh ablanteh deh- ke no debe zé konziderao zur de Badahó. La zonate idioma pozéen muxah karah- diacrónikamente un dialecto orientá ze eztiende poh lahteríhtikah en komún, lo k´unío de él; por ezo er término ke ze probinziah de Haén, Graná,a zu elebao número aze ke zea konzidera máh korrecto para Armería i la parte orientá deuna de lah bariedadeh máh im- definí al andaluh (y l´ofiziá Kórdoba i Málaga, adentrán-portanteh de l´idioma. zegún la Konzehería de Eduka- doze inkluzo en la probinziaL´orihen de la idioma andalu- zión i Zienzia de la Hunta de de Murzia, en onde ze fundeza debemoh buhkarlo en la Andaluzía) eh er de «modalidá kon er panoxo.époka andalusí, en la kuá er lingwíhtika andaluza», ankelatín burgá ablao en Al-Anda- no ehtén de akuerdo tóh lohlus eboluzionó ahta la lengua eruditoh ner tema. Karakteríhtikah prinzipaleh (só algunhas das que po­de alyamía, la ablá poh loh abi- Lah karakteríhtikah prinzipa-tanteh de Al-Andalus no rela- leh de l´andalú zon una pronun-zionaoh kon lah éliteh ziazión bahtante diferente de des atopar na súa Wiki)dominanteh (lah kualeh abla- la kahteyana i un repertorio deban árabe o berebé). En la len- palabrah autóktonah, ke Er fonema /h/ zolo okurre argua de alyamía podemoh ya zumáh a lah kahteyanah deter- finá de zílaba y eh una brebeenkontrá bahtanteh de loh rah- minan una relatiba rikeza lékzi- ahpirazión, k´a menuo puégoh oi karacteríhtikoh de loh ka. Ehzihten azimihmo yegá a modifiká la konzonanteandaluzeh. La pozterió konkih- argunah bariazioneh zintákti- zigiente; por ehemplo, la frazeta kahteyana okazionó k´am- kah i morfolóhikah. "loh barkoh" se pronunzia [lohbah ablah (la kahteyana i la Dentro de l´andalú dihtingi- varkoh], en donde la "b" a zío Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 32 tranformá en labiodentá por lingüístas din que o andaluz pedí zu fuzión kon er kahteya- l´efekto de la ahpirazión. Lah ten, como o galego, vogais no, pero ninguna yegó a "h" finaleh de orazión o de gru- abertas e pechadas) aprobarze ofiziarmente. L´úr- po fóniko no ze pronunzian en tima elaborá fue durante la II la zona ozidentá, mientrah ken Kuriozidá Repúblika ehpanyola, i fue la zona orientá orihinan una Komo úrtimo apunte, bamoh a prezentá a Korteh hunto kon abertura ehtraordinaria de la menzioná ke z´an elaborao ba- er Ehtatuto d´Autonomía pa bokal prezedente (ehto tam- riah gramátikah del «idioma Andaluzía, pero debío al eh- bién pué okurrí a finá de pala- andaluh» durante l´ihtoria, pa tayío de la Gerra Zibí Ehpan- bra). (Sobre isto algúns prezerbá zu diferenzia e im- yola, no yegó a aprobarze.Imaxina que os andaluces deciden utilizar, xa que durante moitos séculos estiveron baixo a súa influencia, oalfabeto dos árabes para escribir. Non enteriamos ren. Algo semellante sucede entre serbios e croatas. Falanpracticamente a mesma lingua pero uns utilizan o noso alfabeto e outros o cirílico. A razón: afirmar as diferenzasétnicas? O KHOISAN E AS MATEMÁTICAS Cando estudamos o vocabulario e aspectos da vida e da morte. Ten res ca seis. a posibilidade de expresar concep- ademais moitas palabras para o Hai outra razón pola que atopa- tos a capacidade de crear ou to- seu uso ritual máxico, mitolóxico mos menos palabras en khoisan mar prestadas novas palabras e relixioso. En xeral ten todo o ne- ca en inglés ou galego: non teñen doutras linguas existe en calquera cesario para responder con éxito escritura. En linguas sen escritura idioma do mundo polo que en calquera demanda do seu ámbito as palabras teñen que ser transmi- teoría toda lingua pode ter pala- natural, non obstante, non hai pa- tidas dunha xeración a outra a bras para todo. A práctica di que labras para referirse á moderna través da súa aprendizaxe desde non é así. As linguas teñen aque- tecnoloxía, non hai palabras para nenos. En linguas con poucos fa- las palabras e expresións necesa- coche ou televisión pero tampou- lantes -a maioría das aínda exis- rias dentro do seu entorno cultu- co para cousas para nós tan ob- tentes- unha palabra que non teña ral. Daquela as linguas usadas en vias como: casa, moble, roupa. un uso frecuente pode ser só oída culturas diferentes terán vocabula- Como eles viven en pequenas co- por poucos dos falantes polo que rio diferente. munidades sen líderes permanen- será transmitida só aos fillos des- Por exemplo o vocabulario da lin- tes non teñen palabras que fagan tes poucos falantes. Se o número gua khoisan ten o léxico necesa- referencia a Estado ou Constitu- non sobrepasa os varios milleiros rio para un pobo cazador ción, lei ou policía. Como nunca con moita probabilidade esa pala- -recolector do deserto do Kalaha- se involucraron nunha guerra non bra desaparecerá e cando alguén ri. Ten moitos nomes de animais e teñen palabras para os distintos necesite referirse a iso, que era plantas incluídos non poucos para rangos militares ou palabras co- designado grazas á palabra xa es- os que non existe ningunha corres- mo canón. Na súa sociedade non quecida, terá que valerse de todo pondencia en ningunha outra lin- hai necesidade das matemáticas un circunloquio. Cando existe a gua. As palabras que describen os xa que non teñen nin gando nin escritura esa palabra fica gravada sentimentos humanos son tan diñeiro que contar. Isto reflíctese e atesourada nun libro que pode abundantes e axeitadas como as na súa lingua que non ten pala- sobrevivir varias xeracións de fa- das linguas europeas así como, pa- bras como: máis ou menos e non lantes para ser sempre recollida ra designar as partes do corpo e hai palabras para números maio- nel se for necesario.Non teñen matemáticas porque o seu xeito de vida non as necesita pero calquera das nosas linguas occidentais non podencompetir co khoisan no seu medio cazador. Non hai linguas superiores nin inferiores. As linguas son esenciais para maximizar asupervivencia dos falantes dentro do seu ámbito natural. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 33CUARTA PARTE ÍNDICE COMENTARIO DE TEXTOS Madrith páxina 34 Unha palabra común páxina 38 A fábrica de palabras páxina 40 Na oficina de obxectos perdidos páxina 42Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 34 COMENTARIOS TEXTUAIS MADRITH D urante a lectura do relato titulado Madrith o lector compara con sorpresa a realidade de ficción escrita intelixentemente por Séchu Sende e a realidade non de ficción en que vive cada día un galego. No texto descríbese con detalle as consecuencias máis frecuentes do conflito lingüístico, resultado da coexistencia non pacífica de dúas linguas nun mesmo territorio. 1.ª PARTE RECOÑECEMENTO E COMPRESIÓN DA SITUACIÓN. Muy poca gente parece darse cuenta de que no hace muchos años en Madrid o en Valladolid todo el mundo hablaba español con absoluta normalidad. Y sin embargo los jóvenes, cuyos abuelos hablan en su mayoría español, consideran que el castellano no es moderno, que sólo es algo tradicional, como el cocido madrileño o el chotis. Primeira evidencia de que a lingua que era natural para toda a xente que vivía nese territorio está deixando de selo. Non hai evidencia máis elocuente que o cambio de conduta lingüística a nivel xeracional: os netos xa non falan coma os seus avós. Non hai ademais na maioría da xente concien- cia de que o “castelán” sexa a lingua nacional -un símbolo- senón un aspecto do folclore máis ao nivel do chotis ou do cocido madrileño: algo que comemos ou bailamos só en días de festa. O día que bailamos chotis e comemos cocido madrileño están os carteis en castelán e, con sorte, a mega- fonía pero os músicos e a xente non falará entre si en español. 2.ª PARTE EVIDENCIAS DA SÚA DESAPARICIÓN USOS EN... ENSINO MASS­MEDIA VIDA COTIÁTengo dos hijos, uno de dos y otro de En la prensa, en la radio o la televisión Si vas por los barrios y te fijas, puedescuatro años. Y ni en la guardería ni en el el español tiene una presencia bastante ver que apenas hay cosas escritas encolegio les hablan castellano. baja. Por no decir que no hay revistas castellano. Desde los cartelitos de las deportivas o del corazón en castellano, tiendas hasta los grandes anuncios por ejemplo. Y si vas a una librería, los publicitarios, es muy difícil sentir la libros escritos en nuestra lengua presencia de la lengua española en los siempre están al fondo, en una esquina, espacios públicos. si log hay.La mayoría de la gente joven además Y si vas al cine, uff, con suerte se En Madrid, si vas a una tienda detiene problemas para expresarse en estrena una película o dos al año música, por ejemplo, es difícil quecastellano aunque es una asignatura que rodadas en español. encuentres música de grupos que cantense cursa en la enseñanza obligatoria. En en castellano.los institutos algunas materias se debenimpartir en español, pero hay muchosprofesores que se niegan a hacerlo, porno hablar de los centros privados yconcertados... Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 35Ante esta realidade sería milagroso que a situación non sexa a de progresivo abandono do uso doidioma “castellano”, asumindo a súa inferioridade e facendo todo o posíbel por facilitarlles aosfillos a apredizaxe e uso do outro idioma. Esa idea de inferioridade e falta de prestixio causa que ocastelán se use só entre familiares (pero non cos fillos) e na casa, nunca noutras situacións da vidacotiá: Hay mucha gente que piensa que el castellano es una lengua atrasada, poco fina, y a muchas personas les da vergüenza hablarlo, les da corte. Hay gente de aquí, de Madrid de toda la vida, que dicen que el español no se les da nada bien, que es muy difícil o que se ven raros hablándolo. Y así, los que llegan de provincias lo primero que hacen es dejar de hablar español.Estas son actitudes típicas do biligüismo diglósico onde é moi frecuente o language shift: También hay muchos padres y madres que alomejó hablan en español entre ellos, pero a los hijos ya no. Deben pensar que en español no les va a ir bien en la vida, porque para ellos el español no tiene prestigio.Está moi claro que para a opinión da maioría o “castellano” é unha lingua inferior, e non só alingua porque moitos se esforzan en que non se lles note o máis mínimo que son madrileños. Estánestigmatizados: Incluso hay quien disimula su acento madrileño porque piensa que suena mal.A ausencia de uso no ensino e nos medios de comunicación audiovisuais fai que baixo a presión daoutra lingua o castelán falado sexa o que cada quen utiliza na súa casa e aprende dos seus maiores.Isto é, que non ten unha variante estándar que reúna as características máis correctas do idioma eque sirva de modelo. Por cierto, disculparme si tengo algunas faltas de ortografía, pero es que el castellano normativo no se me da nada bien. Y a veces escribo como siempre hemos hablao en casa.É urxente a creación dun estándar e que este sexa utilizado no ensino para que sexa aprendido polosnenos e nos medios de comunicación para que chegue a xente de todas as idades. A maioría dasveces a reacción ante o perigo de deturpación e desaparición dun idioma chega cando xa édemasiado tarde. Moitas veces de pouco vale que haxa moita determinación e motivación deresistencia entre a xente se a actitude dos poderes políticos e públicos non existe ou incluso fai porcomprometer aínda máis a supervivencia do castelán: Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 36 Por otro lado incluso tenemos que aguantar a toda esa gente que les han cambiao el nombre a las ciudades, como el propio alcalde de Madrid, que desde hace unos años escribe Madrith en todos los documentos oficiales, carteles o señales, o incluso en unos setos gigantes de flores a la entrada de la ciudad por la M30.Un dato que dá algunha esperanza: Por otro lado, aunque hay gente que decide ponerse a hablar en español —sobre todo chicos y chicas jóvenes que descubren que es su lengua, la lengua de aquí, de Madrid—, es mayor el número de personas que aprendieron hablar en castellano y después lo abandonan como un zapato viejo en el Manzanares.Estes rapaces contan con argumentos a favor da súa decisión: La gente tampoco se da cuenta de que si hablas español puedes comunicarte con gente de Argentina o México o Guinea. Nada, ni siquiera parecen valorar que grandes escritores como Cervantes o Julio Cortázar escribieron sus libros en castellano.Moi pouca xente chega á seguinte conclusión cando un idioma e os seus falantes pasan por esteproceso diglósico nun principio e, por último, de abandono e deserción da súa propia lingua: Yo creo que la única manera de solucionar este problema sería que la gente tomase conciencia de lo que está pasando y empezase a valorar nuestra lengua propia. De hecho, antes de que esto empezase a suceder, Madrid era una ciudad próspera y orgullosa de ser una gran ciudad.A baixa autoestima e o autodesprezo esténdese desde o idioma a todo o demais. Se o que eu falo xanon é un idioma, senón dialecto, onde eu vivo xa non é un país, senón unha rexión e toda a miñahistoria xa non é historia senón folclore.Ante unha situación inxusta é normal que haxa xente con valor e dignidade que reclame xustiza. Sea causa está xustificada a reivindicación, aínda que sexa iniciada por unha soa persoa, axiña podechegar a ser compartida por moitas máis. También hay mucha gente que se manifiesta de vez en cuando en defensa del español, y colectivos en defensa de la normalización del idioma que reclaman que nuestra lengua deje de estar margina socialmente.Todo Estado ten medo da existencia no seu interior de grupos étnicos diferenciados que poidancuestionar a súa unidade. En todo proceso de reivindicación de soberanía a defensa da lingua propiaé universal porque é un dos maiores símbolos á hora de xustificar os dereitos dun grupo étnico adecidir por si mesmo as súas necesidades e, polo tanto, reclamar un Parlamento e, como mínimo, unEstatuto de Autonomía dentro dese Estado ou a súa independencia. Por iso son frecuentes asreaccións desde o Estado para desmotivar e desmobilizar politizando o conflito lingüístico: Que pasa, que la prensa y el gobierno les dice de radicales y cosas así. En Madrid, si hablas castellano es porque vienes de la aldea o eres del Bloque Nacionalista Español, piensa alguna gente. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 37Se un idioma só é utilizado por cuestións ideolóxicas ese idioma non está normalizado. Un idiomanon se fala porque teñamos unha orientación sexual, unhas crenzas relixiosas ou por que sexamosaltos ou baixos. Un idioma normalizado é falado con todo o mundo, a calquera hora e en calqueralugar. Neste sentido parece que a persoa que escribe este manifesto o ten moi claro e busca, portodos os medios, non romper a transmisión xeracional da súa lingua e o vínculo afectivo que todalingua materna ten: Yo tengo dos hijos, de dos y de cuatro años, ya lo he dicho, y me gustaría que creciesen en Madrid hablando español, como su padre, su madre, o como sus abuelos u bisabuelos y tatarabuelos, etcétera. Pero estoy preocupada por que en el colegio son los únicos que hablan castellano. Espero que aprendan a valorar su propia cultura, su identidad, pues ya se sabe que alguien que no tiene raíces no puede volar.É unha persoa que sabe demandar e facer respectar os seus dereitos. Non é un capricho nin unhaestupidez, simplemente ela non ten por que deixar de falar como fala: Me gustaría que, por un momento, toda esa gente que mira al castellano un poco de lado se pusiese en nuestro lugar y comprendiesen la importancia que tiene para nosotrog que se respeten nueghtrogh derechogh y nueghtra identidad. Anexo:Merece unha mención especial o xogo lingüístico proposto por Séchu Sende. Ao longo do textointroduce algunhas características do castelán, digamos vulgar: Lo cierto es que nuestro idioma no está pasando por buenos momentos. To lo contrario. Y si vas a una librería, los libros escritos en nuestra lengua siempre están al fondo, en una esquina, si log hay. Y lo peor eg que hay siudades como Toledo o Segovia en las que también es muy difícil escuchar el español en la calle, en las tiendas o en las discotecas. También hay muchos padres y madres que alomejó hablan en español entre ellos, pero a los hijos ya no. Y a veces escribo como siempre hemos hablao en casa.Non é unha persoa de baixa cultura: Mucha gente piensa que son las lenguas las que dan o quitan prestigio a las personas, cuando realmente es la gente la que prestigia o desprestigia un idioma, que lo he leído en un libro.Esta persoa utiliza esas características lingüísticas para reafirmarse na súa identidade: Me gustaría que, por un momento, toda esa gente que mira al castellano un poco de lado se pusiese en nuestro lugar y comprendiesen la importancia que tiene para nosotrog que se respeten nueghtrogh derechogh y nueghtra identidad. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 38 UNHA PALABRA COMÚNA o longo da Historia desapareceron civilizacións que dominaron inmensos territorios cos seus exércitos e leis escritas na súa lingua oficial. Non foron poucos os que apenas deixaron atrásunhas ruínas. A pesar de que coñecemos este feito a ninguén lle gusta estar nesa situación echegado o caso intentamos resistir para non desaparecer. As linguas, como as civilizacións, xordene desaparecen sempre substituídas por outras: Coñecín moitas palabras que desapareceron e todos os días me cruzo na rúa con algunha que acaba de nacer.Se das civilizacións pasadas só conservamos algúns restos arqueolóxicos e algunhas tradicións moialteradas, das linguas pasadas conservamos algunhas palabras tamén moi ou pouco alteradas polopaso do tempo: Que quede claro que non teño nada contra as palabras estranxeiras. Na miña vida coñecín moitas que viñan aquí facendo turismo. Pasei moi bos momentos con algunhas palabras italianas e francesas e unha palabra alemá e mais eu mesmo tivemos unha historia de amor hai algúns anos. Tamén fixen algunhas viaxes a outros países e nunca tiven problemas para me facer entender e comprender as palabras coas que me atopei en Grecia ou Turquía ou en Exipto. Todo o contrario. E que quede claro que tampouco teño nada contra as palabras inmigrantes, que chegan para vivir como calquera de nós, que eu teño moi boas amigas que chegaron de América hai algún tempo e agora son como da casa, vivindo neste país que sempre foi hospitalario con todo o mundo.Estas palabras chegadas de América cos emigrantes ou outras que sobreviviron desde os temposdos castrexos ou dos suevos cóntannos a nosa Historia. Outras palabras non substituíron palabrasautóctonas senón que contribuíron a enriquecer o noso léxico porque fan posíbel describir unsentimento, un obxecto ou concepto para o que non había até entón unha palabra. Mais non é o casoque nos ocupa. A palabra en risco de desaparecer é unha desas palabras que existen en calqueraidioma porque é unha palabra común e corrente. Eu só son unha palabra común. (...) Nacín aquí, hai xa bastantes anos, e as cousas desde que eu era unha palabra nova cambiaron moito. En fin, que estou para o que faga falta. Aprendín moi cedo que son única, que ningunha outra palabra pode substituírme, como nos pasa a todas as palabras do mundo.O problema é ese, que a pesar de ser unha palabra común ten medo a ser esquecida por uncastelanismo: Mais a palabra que chamou á porta da miña casa non viña facer turismo. Viña quedarse. As palabras da miña lingua levamos pasando por isto desde hai anos xa. De súbito chegamos á nosa casa ou ao noso traballo e hai un castelanismo ocupando o noso lugar, facendo súa a nosa vida O castelanismo díxome que eu xa non era necesaria, que por favor abrise a porta, que non me resistise, que todo acabara para min e que regresaría o día menos pensado para quedar coas miñas cousas, a miña casa, o meu traballo e o resto. Esa mañá non saín da casa. O Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 39 mundo veume encima. Acovardeime e non fun traballar. Sei que cando unha palabra non sae á rúa, ou non vai ás cafeterías, aos colexios, ás oficinas, en fin, aos lugares de sempre, para esa palabra comeza o principio da fin.As palabras doutros idiomas non aparecen na boca de todos de maneira súbita. Entran desde arribae son rapidamente adoptadas polos grupos sociais con aspiracións a cambiar de status e posicióndentro da pirámide social. Ao primeiro eran poucas. Vivían en grandes pazos nas aforas ou nas casas máis ricas ou nos cuarteis do exército. Axiña se descubriron as súas intencións, cando comezaron a ollarnos por riba do ombro, e a ocupar os mellores traballos e a facerse con privilexios á custa de nós e a substituírnos, pouco a pouco. Ao final moitas de nós acabaron desaparecendo e doutras xa case ninguén se acorda. O resto, resistimos.Este proceso de non reverter é fatal para a supervivencia dun idioma. Se as palabras non se usan,non se oen e se non se oen non se aprenden. Daquela, esas palabras non estarán no vocabulario dasxeracións futuras. Algunhas son palabras insubstituíbeis, como as galegas esmagar ou reseso, perooutras desaparecerán para sempre a non ser que a vontade dos falantes as manteñan vivas: Estiven chorando medio día até que me dixen: chorando non se amaña nada E collín as miñas cousas e saín decidida a facer o meu traballo, coa cabeza ben alta, ergueita. E traballei até ben entrada a noite e cando regresei á casa, seguía sendo a miña casa. Desde que o castelanismo que me quere substituír veu ameazarme non tiven un minuto de descanso. Sinto como se tivese que traballar por todas as palabras que desapareceron, que hai moito por facer. Traballo día e noite e descanso satisfeita porque estou facendo todo o que podo. Nunca me sentín con tantas ganas de vivir. A situación é moi preocupante aínda que ultimamente somos moitas as palabras que decidimos enfrontarnos a esta colonización da mellor maneira que sabemos: saíndo da casa todos os días, ocupando as nosas rúas, as nosas fábricas, as escolas, os autobuses, as prazas, as empresas, os mercados, as librerías, as tendas de música, os cíbers, e todos eses lugares onde realmente somos necesarias. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 40 A FÁBRICA DE PALABRASO relato explora a posibilidade de fabricar palabra por palabra unha lingua. Evidentemente unha lingua é moito máis ca unha relación de palabras. Nós non falamos inglés aínda quesaibamos moitas palabras pero, se nos deixamos levar da ficción, está claro que o ser humano levaespeculando desde os tempos bíblicos sobre a conveniencia de falarmos unha única lingua coobxecto de permitir a comunicación entre toda a humanidade. Magnífico empeño pero todossabemos que aínda que dúas persoas falen a mesma lingua non por iso van estar xa de acordo entodo.O verba preséntase como o idioma do futuro, antes fórono o esperanto..... pero, a diferenza deste, overba vai espallarse máis rapidamente porque utiliza as leis da oferta e da demanda. A través das leis do libre mercado as palabras véndense como se fosen obxectos, e a lingua, unha mercadoría. Verba resérvase todos os dereitos sobre a súa utilización. A través da difusión social de palabras que a xente vai asumindo espontaneamente como propias, e a pesar de que realmente todas e cada unha desas palabras son propiedade dunha empresa, Verba conseguiu que milleiros de palabras que hoxe son de uso cotián sexan obxectos inmateriais de compra e venda. E como toda propiedade privada, a Empresa resérvase os dereitos da súa utilización.E sofisticadas técnicas de mercadotecnia Contratamos xente experta en filoloxía, en teoría da comunicación, en márketing ou en economía e formamos, xunto a un grupo de escritores, publicistas e expertos en creatividade, o primeiro equipo especializado en Comunicación Industrial ao servizo dunha empresa que ten como obxectivo a venda de palabras.Sen escatimar custosas campañas publicitarias Nas rúas as palabras da Empresa están de moda. Famosos deportistas, actrices e cantantes cobran centos de millóns por empregar, introducíndoas con aparente naturalidade, as palabras de Empresa nos medios de comunicación. Verba xa conta con plataformas de comunicación en "diversas rexións do mundo. Temos as nosas propias televisións, radios, portais de internet, os nosos propios xornais, editoras de poesía, de narrativa, literatura infantil, libros de texto... Na maior parte dos media —algúns dos cales a Empresa comezou a mercar estratexicamente—, nunha importante cantidade de información inclúense as palabras de Verba, para vender automóbiles ou roupa deportiva, para anunciar concertos, redactar o horóscopo ou escribir artigos de opinión.Verba supón o primeiro intento con éxito de converter en propiedade privada algo que, pordefinición, é un ben colectivo xa que unha lingua non existe sen que un grupo indeterminado depersoas a utilicen a diario adaptándoa no tempo e no espazo ás súas necesidades. A estas alturas da historia a nosa multinacional chegou á conclusión de que as linguas son a máxima representación da creación cultural dun pobo. Cada pobo elaborou ao longo de milleiros de anos o seu propio idioma e, xeración tras xeración, ese patrimonio vén representar a propia identidade comunitaria. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 41Unha das razóns de por que evolucionan as linguas é esa contínua adaptación aos cambiosconstantes que implica a vida e no texto isto está moi ben reflectido no significado da primeirapalabra rexistrada por Verba: “Leu” que significa “fatiga sentimental, cansazo ou fastío producidopolas relacións amorosas ou emocionais”. É unha palabra que nos permite expresar, exteriorizar eque outros nos entendan un sentimento moi moderno. A enfermidade do século XXI é a depresióncausada, moitas veces, polo fracaso na comunicación entre as persoas. Normal que haxa tanta xenteque adopte a palabra. Faino porque é moi necesaria. Por desgraza é o que senten moitas persoas adiario en moitas cidades do primeiro mundo. A hipotética historia de éxito da palabra "Leu" resultamoi semellante á palabra de orixe inglesa "stress". Que non dixo algunha vez esta palabra?Verba está desprazando en uso e prestixio linguas como o inglés, o ruso ou o castelán polo que estágañando moitos inimigos: hai eco-lingüistas que están dando a voz de alarma a causa dos cambios que se están a producir, pois aseguran que a irrupción do verba pode provocar procesos de substitución lingüística e perda de liberdade de expresión. De feito, as Palabras da Empresa xa se están introducindo nos currículos escolares dalgúns países do sur. E hai pais e nais que lles aprenden aos seus fillos as primeiras palabras en verba, favorecendo a aparición da primeira xeración de nenos e nenas que teñen o verba como primeira lingua. Segundo os nosos cálculos, e se a tendencia se mantén esponencialmente estábel como até agora, o verba será o décimo idioma falado no planeta en vinte e cinco anos. O negocio funciona.Si, o negocio funciona. Nunca até agora alguén puido afirmar : Falarán a miña lingua.Até agora todos eramos donos da ou das linguas que falamos. Verba é a primeira que só ten undono, os demais temos que pagar para falala. O autor leva ao extremo a idea da mercantilización detodo o que nos rodea. Hai empresas que se apoderan dos poucos mananciais de auga pura, outrasson donas dos recursos básicos para a supervivencia do home: as sementes. Séchu Sende especulasobre a posibilidade de que algo tan propio dun pobo como é a súa lingua sexa propiedade dunhaúnica persoa e haxa que pagarlle por usármola. Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 42 NA OFICINA DE OBXECTOS PERDIDOSN o relato un home acode a unha oficina de obxectos perdidos buscando a lingua que perdeu. —Yo es que perdí mi lengua.A UNESCO predí que durante este século desaparecerán, poñendo en risco a diversidadelingüística e cultural da Humanidade, 3.000 das 6.000 aínda existentes. Daquela, o que lle sucedeua este home cando era un rapaz é o que lles está a suceder a millóns en moitas partes do mundo. Asrazóns son moitas pero neste caso: —E sabería onde, onde a perdeu? —Umm... En una discoteca, fue en una discoteca, el día que conocí a mi mujer... —E en que cidade? —Aquí, aquí mismo. —E non lembrará o nome da discoteca?A maioría das veces hai unha razón que poderiamos considerar o denominador común: a asunciónde que a súa lingua carece de prestixio. No seu caso, ante a posibilidade de seducir a unha rapazapara entrar nunha discoteca ademais dunha forma de vestir, de bailar cando coexisten dúas linguashai unha coa que podes ligar e outra coa que podes contentarte con entrar, bailar e beber copas.Estas situacións son as típicas en sociedades onde existe o bilingüismo diglósico. Ao longo daHistoria o bilingüismo diglósico foi a causa maior da morte de linguas ao seren substituídas polasdos pobos con maior capacidade militar, económica e cultural. Moitas persoas asumen este feitocomo algo natural. Non cuestionan o feito de utilizar unha lingua coa familia e amigos e outracando saen dese reducido círculo. Tampouco cuestionan que falen unha lingua pero cando teñenque ler ou escribir debe utilizar outra. Pero non todas as persoas actuamos así. Para outras, a linguaé parte da nosa identidade e sen ela non consideramos que se respecte a nosa dignidade. Neste casoo protagonista de xeito libre e voluntariamente decide recuperar a súa lingua materna pero non sóel: Hoxe mesmo lle digo á miña muller que veña ver se atopa a súa, sabe, ela tamén a perdeu hai anos, e agora, agora, en fin..., é que imos ter unha nena e..., xa sabe, queríamos que falase...Quere ser responsábel de que a lingua perdure unha xeración máis. As linguas son monumentosconstruídos xeracións tras xeracións por falantes anónimos pero mentres os valiosísimosmonumentos construídos en pedra perviven, as linguas se non as falamos morren. O protagonista dorelato aprende que ademais de ser a súa lingua tamen é un ben de incalculábel valor... —Teño que pagar algo? —Non, home, non... Isto non ten prezo... A lingua é súa... Iso si, teña coidado de non perdela outra vez, vale?...tamén é como unha especie de segundo ADN. Se a xenética nos di que descendemos das nosasnais porque herdamos parte do seu ADN mitocondrial, a lingüística dinos que descendemos dasnosas nais porque falamos coma elas: Guía de Lectura de Made in Galiza
    • Guía de Lectura de Made in Galiza 43 —A ver, aquí temos unha lingua con seseo implosivo. —Perdón? —Recorda se vostede dicía lus ou felís, así, con ese. —Umm, pienso que sí, sí, sí!, como mi madre, sabe, es que yo soy de la zona de Malpica...A lingua, e un dialecto de xeito aínda máis relevante, é algo que nos define a nivel individual. Todos candofalamos temos a capacidade de identificar moi a miúdo os nosos interlocutores como nativos dun lugarconcreto, a súa clase social, a súa idade, se vivimos nunha sociedade multicultural a súa orixe étnica peroa lingua é tamen algo que nos define como grupo, incluso como especie.David Harrison (www.languagehotspots.org) establece unha comparación entre a extinción de seres vivose a morte de linguas. Cada vez é maior a sensibilidade entre a humanidade sobre a importancia da conser-vación e sostemento da diversidade biolóxica pero, aínda sendo moi preocupante o ritmo en que moitas es-pecies se están extinguindo, a morte de linguas é moito máis alarmante. O 20% das especies coñecidasestán en perigo de desaparición pero cando falamos de extinción lingüística a cantidade de linguas amea-zadas chega ao 80%.A ciencia da Ecoloxía demostra que os ecosistemas máis fortes son aqueles que son máis diversos. Se rela-cionamos esta idea co ser humano podemos chegar á conclusión de que a nosa capacidade de adaptación ecolonización do planeta é debido á nosa habilidade en desenvolver culturas distintas co obxectivo de adap-tarnos a toda clase de ecosistemas. Se a diversidade é, sen dúbida, unha necesidade para que a humanidadesobreviva con éxito entón a conservación da diversidade lingüística é esencial, xa que a linguaxe é unhadas características que nos fai seres humanos. Se a creación e desenvolmento de múltiples culturas é tanimportante para a nosa supervivencia, daquela o papel xogado polas linguas é algo vital porque as culturasson transmitidas principalmente a través da lingua oral e escrita. É evidente, daquela, que cando a transmi-sión dunha lingua se interrompe durante o proceso de morte lingüística hai unha perda crucial do coñece-mento herdado desde o pasado máis remoto. Calquera redución na diversidade lingüística diminúe a forzaadaptativa da nosa especie porque empequenece, empobrece o coñecemento do que podemos aprender. Xanon temos acceso á experiencia acumulada durante miles de anos por un pobo. Se a lingua dese pobo mo-rre perdemos a chave para aprender da súa experiencia, de todo o que chegaron a aprender durante a súaexistencia. Un caso práctico sería a imposibilidade de coñecer o valor e usos, por exemplo, medicinais quepode ter unha planta coñecida polos xamáns dunha etnia amazónica. Quizais tiñamos aí a curación docancro, do alzheimer ou a definitiva inmunidade contra a gripe. En Papúa Nova Guinea, só unha ducia da súas 800 linguas sacrificamos unnha lingua, di Ken Hale, profesor de foron estudadas en detalle. A nivel mundial, se cadra aínda Lingüística do Massachusetts Institute of Technology hai 4000 sen estudar. O custo de facelo representaría un facemos caer unha bomba sobre o Louvre. (...) gasto de 800 millóns de dólares, aproximadamente o prezo Das 175 linguas nativas aínda faladas en EEUU, 55 son dun destrutor naval tipo Aegis Class. Nos EEUU un faladas por menos de 10 individuos. As palabras e frases xornalista dedica columnas de texto á supervivencia do de só 20 linguas son transmitidas de nais a fillos. Das 80 moucho moteado e con sorte só unha palabra á difícil linguas faladas en California cando chegaron os situación das linguas no mundo. occidentais só se conservan 50 e ningunha lle é falada a un O goberno dos EEUU gasta un millón ao ano en campañas neno. En Canadá houbo unhas 60 linguas indíxenas das de salvación da pantera de Florida pero só dous millóns de que só 4 teñen un futuro esperanzador: Cree, Ojibwa, dólares ao ano na protección de todas as linguas indíxenas Dakota e Inuktitut. En toda Norteamérica só o Navajo é faladas nese país (...) E cada lingua en si mesma é un falado por máis de 100.000 persoas. ecosistema de ideas e intuicións, unha pradeira de pensamento, un vetusto bosque do maxín (...) Cando Wade Davis, Light at the Edge of The World Guía de Lectura de Made in Galiza