Your SlideShare is downloading. ×
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

ҮАГ Санхүүгийн тайлангийн аудитын гарын авлага

2,666

Published on

Published in: Business
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
2,666
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
95
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. 1 ҮНДЭСНИЙ АУДИТИЙН ГАЗАР Санхүүгийн тайлангийн аудитийн гарын авлага АГУУЛГА 1 дүгээр бүлэг Оршил 2 дугаар бүлэг Санхүүгийн аудитын зорилтууд 3 дугаар бүлэг Эрсдэлийн аудит 4 дүгээр бүлэг Томилгоо 5 дугаар бүлэг Төлөвлөлт 6 дугаар бүлэг Объект дээрх ажил 7 дугаар бүлэг Дуусвар болгох 8 дугаар бүлэг Санхүүгийн тайлангийн талаархи тайлан 9 дүгээр бүлэг Дахин хяналт 10 дугаар бүлэг Бусдын ажлыг ашиглах 11 дүгээр бүлэг Залилан 12 дугаар бүлэг Зэрэгцүүлэлт 13 дугаар бүлэг Санхүүгийн тайлантай хамт хэвлэгдсэн бусад мэдээлэл 14 дүгээр бүлэг Үйлчлүүлэгчтэй харилцах
  • 2. 2 ХАВСРАЛТУУД А- Төлөвлөлтийн маягтууд А-1-Санхүүгийн аудитын эрсдэлийн удирдлагын хяналтын хуудас А-2-Гадаад орчинг ойлгох А-3-Дээд түвшний санхүүгийн удирдлагын хяналтыг тодорхойлох, баримтжуулах, үнэлэх ба сорих А-4-Материаллаг байдлыг тодорхойлох маягт А-5-МТ-ийн нарийн түвэгтэй байдлыг үнэлэх хуудас А-6-Дотоод аудитын чиг үүргийн үнэлгээ А-7-Аудитын арга хандлагын хураангуй А-8-Аудитын төлөвлөлтийн тэмдэглэл А-9-Аудитын төлөвлөлтийн хяналтын хуудас В-Объект дээрх ажлын маягтууд В-1-Мэдээллийн системийн баримтжуулалт, үнэлгээ ба сорил В-2-МТ-ийн системийн үнэлгээ В-3-Аудитын асуудлын бүртгэл В-4-Хөтлөгч хуваарь В-5-Ажлын баримт материалын загвар В-6-Аудитын түүврийн сорилтыг баримтжуулах загвар В-7-Дансны аудитын хураангуй С-Дуусвар болгох үеийн маягтууд С-1-Аудитыг дуусвар болгох хяналтын хуудас С-2-Тайлангийн хураангуй С-3-Менежментийн захидал С-4-Аудитыг дуусвар болсон тухай тайлан
  • 3. 3 1 дүгээр бүлэг: ОРШИЛ 1. Бидний аудитын ажлын үндсэн зарчмууд бол хууль тогтоох байгууллагын өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлага, хараат бус байдал, голч байдал болон мэргэжлийн өндөр түвшин юм. Эдгээр зарчим өөрчлөгдөөгүй хэдий ч, орчин нөхцөлд шинэ тутамд тулгарч буй сорилт, мэргэжлийн стандартыг хангаж ажиллахын тулд аудитын арга барил маань өөрчлөгдөж байна. Сүүлийн үед дараах өөрчлөлтүүд тохиолдов:  Засгийн газрын чиг үүргээ хэрэгжүүлэх болон ажлаа хууль тогтоох байгууллагад тайлагнах арга хэлбэрт томоохон өөрчлөлтүүд гарсан;  Манай аудитаас хууль тогтоох байгууллага болон үйлчлүүлэгч нар их зүйл хүлээх болсон;  Нягтлан бодогчийн олон улсын холбооны (НБОУС) Аудит, баталгаажуулалтын олон улсын стандартын зөвлөлөөс (АБОУСЗ) Аудитын олон улсын стандартыг (АОУС) бэлтгэж коджуулсан;  Компьютерын тусламжтай хийх аудитын арга хэрэгсэл эрчимтэй хөгжиж байгаа. 2. Эдгээр өөрчлөлт бидний ажилд олон талаар нөлөөлсөн бөгөөд энэхүү гарын авлага болон үүнд орсон шинэ арга хандлагад тусгагдсан болно. 3. Гарын авлага боловсруулахад төрийн аудитын байгууллагын болон тухайн мэргэжлийн хүрээн дэх шилдэг туршлагыг тусгасан. Бидний баримтлах гол бодлого бол НБОУХ-ноос гаргасан АОУС-д бүх талаар нийцүүлж ажиллах явдал юм. Энэхүү гарын авлага АОУС-уудыг нөхөн баяжуулах бөгөөд харин тэдгээрийг орлохгүй: бидний хийх аудитад тэдгээрийг хэрхэн хэрэглэх удирдамж заавраар хангахын хамт засгийн газрын хууль ёсны аудитор болох Ерөнхий аудиторын үүрэг хариуцлагаас үүдэх асуудлыг хөндөнө. 4. Санхүүгийн аудитын бодлогуудыг (САБ) тод үсгээр бичсэн бөгөөд тэдгээрийг аудиторууд заавал дагаж мөрдөнө. Удирдамж заавар болох бусад материалыг ч мөн оруулсан. Энэхүү гарын авлагын аль хэсэг нь
  • 4. 4 заавал мөрдөх, аль хэсэг нь аудиторуудыг зааварлах зорилгоор орсныг тогтоохдоо бид төрийн аудитын байгууллагуудад стандартыг тууштай нэвтрүүлэхийн хамт шийдэл гаргах эрх чөлөөг аудиторуудад олгох үүднээс заавал мөрдөх хэсгийг аль болох багасгахыг хичээсэн. 2 дугаар бүлэг: САНХҮҮГИЙН АУДИТЫН ЗОРИЛТУУД Оршил 1. Энэ бүлэгт төрийн аудитын байгууллагын санхүүгийн аудитын ажлын зорилтуудыг тодорхойлсон ба эдгээр зорилтыг тус байгууллагын ерөнхий зорилгын хүрээнд харуулав. Энэ нь гэрчлэх аудит, эрсдэлийн аудит болон үйлчлүүлэгчид үзүүлэх үйлчилгээг хамаарна. Энэхүү бүлэгт тусгагдсан бодлого, Зааврыг мөрдсөнөөр “Санхүүгийн тайлангийн аудитын зорилт ба баримтлах ерөнхий зарчмууд” хэмээх АОУС 200 болон “ Аудитын нотлох зүйл” хэмээх АОУС 500-гийн холбогдох хэсгүүд мөрдөгдөх юм. Ерөнхий зорилтууд 2. Бид санхүүгийн болон гүйцэтгэлийн аудитын бүхий л ажлаараа дараахь зорилгыг дэвшүүлдэг:  Улс нийтийн хөрөнгө нөөцийг сайтар бүртгэж, ашиглаж байгаа эсэх талаархи хараат бус баталгаа, мэдээлэл, зөвлөгөөгөөр хууль тогтоох байгууллагыг хангах;  Санхүүгийн удирдлага болон төрийн төв байгууллагуудын олох мөнгөний үнэ цэнийг сайжруулах. 3. Дээрх зорилгод дараахь 3 арга замаар хувь нэмэр оруулах нь бидний санхүүгийн аудитын зорилт юм. I. Бидний шалгаж буй санхүүгийн тайлангууд нягтлан бодох бүртгэлийн холбогдох болон бусад шаардлагын дагуу бэлтгэгдсэн бөгөөд тэдгээрт тусгагдсан ажил гүйлгээнүүд тэдгээрийг зохицуулж буй эрх мэдлийн хүрээнд хийгдсэн
  • 5. 5 эсэхийг үнэн шударга байр сууринаас зохих ёсоор илэрхийлэгдсэн буюу шударга илэрхийлсэн гэсэн үндэслэлтэй баталгаагаар хууль тогтоох байгууллагыг хангах; II. Төрийн төв байгууллагууд дахь үнэн зөв байдал, зүй зохис болон санхүүгийн хяналтад оршиж буй эрсдэлүүдийг тодорхойлж, үнэлж, шалгаж, ноцтой сул талуудыг нь хууль тогтоох байгууллагад тайлагнах; III. Санхүүгийн удирдлага, хяналт, тайлагналыг нь сайжруулахад туслахуйц ажил хэрэгч зөвлөгөөг үйлчлүүлэгч байгууллагуудад өгөх. 4. Эдгээрээс эхнийхийг нь бид гэрчлэх (баталгаажуулах) аудит, удаахыг нь эрсдэлийн аудит хэмээн нэрлэдэг. Үйлчлүүлэгчид өгөх ажил хэрэгч зөвлөмжүүд санхүүгийн аудитын дээрх хоёр чиглэлийн аль алинаас урган гарах учиртай. Гэрчлэх аудит САБ 2.1 Гэрчлэх аудит хийхэд дараахь зүйлийг хэрэгжүүлэх нь зүйтэй:  Санхүүгийн тайлан материаллаг хэмжээний буруу илэрхиилэл, зөрчлөөс ангид эсэхийг зохих итгэлтэйгээр тодорхойлохын тулд АОУС-д агуулагдаж буй Аудитын стандартын дагуу аудитын хангалттай зохистой нотлох зүйл олж авахад чиглэсэн горим хэрэгжүүлэх;  Санхүүгийн тайлангууд холбогдох хууль тогтоомж,НББ-ын стандарт болон Сангийн яамнаас гаргасан дүрэм журмын дагуу бэлтгэгдсэн эсэхийг магадлах үүднээс тэдгээрийн ерөнхий толилуулгыг үнэлэх;  Санхүүгийн тайлангийн талаархи санал дүгнэлтээ ойлгомжтой илэрхийл. 5. Санхүүгийн тайлангууд нь гэрчлэх ажлын маань тусгалын цэг юм. Эдгээр нь ерөнхийдөө:  Жил тутам бэлтгэгддэг;  Хууль тогтоох байгууллага, Засгийн газар, Сангийн яйманд өргөн баригддаг  Олон нийтэд нээлттэй байдаг. 6. Эдгээр нийтлэг хүчин зүйлсийн зэрэгцээ хууль тогтоох байгууллагын хэрэгцээ шаардлага өөрчлөгдөж, төсвийн байгууллагууд шинээр
  • 6. 6 байгуулагдаж засгийн газрын үйл ажиллагаанд өөрчлөлт гарч байгаагийн улмаас сүүлийн жилүүдэд олон төрлийн санхүүгийн тайлангууд үүсэж бий боллоо. 7. Үйлчлүүлэгчдийн маань удирдлага санхүүгийн тайлангуудыг бэлтгэж, толилуулах үүрэгтэй бөгөөд харин Ерөнхий аудитор хангалттай, зохистой нотлох зүйлд тулгуурлан тэдгээрийн талаархи санал дүгнэлтээ боловсруулж илэрхийлэх үүрэгтэй. Шаардлагатай нотлох зүйлийг тодорхойлох ба цуглуулж үнэлэх, үр дүнг тайлагнахад баримтлах горимуудыг энэхүү гарын авлагын дараагийн бүлгүүдэд авч үзсэн. Эдгээр горимуудад Аудитын олон улсын стандартын шаардлагууд тусгагдсан болно. Гэрчлэх аудитын хамрах хүрээ 8. Байгууллагын удирдлага санхүүгийн тайлангуудаа толилуулахдаа тэдгээрт агуулагдсан мэдээллийн талаар батламж мэдэгдэл гаргадаг ба тэдгээр батламж мэдэгдлийг сорьж шалгах нь аудитын зорилго юм. Тиймээс тэдгээр батламж мэдэгдлүүдийг бид аудитын зорилтууд гэж үзэх ба харин аккруэл сууриар бэлтгэгдсэн санхүүгийн тайлангуудын хувьд тэдгээр нь дор дурдсан байдлаар илэрхийлэгддэг:  Оршин байх: тухайн өдөр хөрөнгө, өр төлбөр оршиж байгаа,  Эрх ба үүрэг: тухайн өдөр хөрөнгө, өр төлбөр байгууллагад хамаатай байх  Тохиолдсон байх: байгууллагад хамаатай ажил гүйлгээ, үйл явдал тухайн хугацаанд тохиолдсон байх  Иж бүрэн байх: бүртгэгдээгүй хөрөнгө, өр төлбөр, ажил гүйлгээ, үйл явдал буюу дэлгэж харуулаагүй зүйл үгүй байх  Толилуулга ба илчлэл: аливаа зүйлийг холбогдох санхүүгийн тайлагналын баримтлалын дагуу дэлгэн харуулж, ангилж, тодорхойлсон байх 9. Санхүүгийн бүх тайлангийн хувьд нийтлэг эдгээр батламж мэдэгдлүүдээс гадна засгын газрын байгууллагуудын хувьд бид найм дахь батламж мэдэгдлийг нэмж хэрэглэдэг:
  • 7. 7  Үнэн зөв байдал: ажил гүйлгээ нь түүнийг зохицуулж буй хууль тогтоомж болон холбогдох хууль тогтоомжоор олгогдсон эрх бүхий байгууллага, хууль тогтоох байгууллага, сангийн яамнаас гаргасан дүрэм журамд нийцэж байх. 10.Өөрт нь хариуцуулсан хөрөнгийг гагцхүү хууль тогтоох байгууллагаас зөвшөөрч баталсан тоо хэмжээ, зориулалтаар ашиглана гэсэн Ерөнхий менежерийн үүрэг хариуцлагыг энэ батламж мэдэгдэл илэрхийлж байгаа юм. 11.Засгийн газрын бүхий л үйл ажиллагааны бүрэн эрх УИХ-аас олгогддог. Удирдаж буй байгууллагынхаа хийсэн ажил гүйлгээг үнэн зөв байлгах нь Ерөнхий менежерүүдийн үүрэг юм. Энэ эрхийг хууль тогтоомжид шууд зааж өгөх буюу эсвэл холбогдох сайд болон Сангийн яамнаас хариуцуулсан байж болно. Баталгаажуулалтын шинж чанар 12.Аудитын санал дүгнэлт нь санхүүгийн тайлангууд материаллаг хэмжээний буруу илэрхийлэл, зөрчлөөс ангид гэсэн үндэслэлтэй баталгаа өгдөг. “ Үндэслэлтэй баталгаа” ба “материаллаг”гэсэн нэр томъёог ойлгох нь аудит болон аудитын санал дүгнэлтийг ойлгоход чухал ач холбогдолтой. 13.Санхүүгийн тайлангийн талаар санал дүгнэлт гаргах явцад аудиторууд бүрэн дүүрэн баталгаа олж авч чадахгүй бөгөөд боломжгүй. Бүх ажил гүйлгээг шалгах нь боломжгүй бөгөөд хэт их зардалтай учраас аудит нь зөвхөн түүвэр шалгалтууд байдаг. Хэдийгээр 100% шалгах боломж байлаа ч гэсэн бидний шалгалтаар хуурамч бичиг баримт, гуравдагч этгээдтэй хуйвалдсан зэрэг зальт үйлдлийг байнга илрүүлж чадахгүй учраас шалгагдсан зүйлсийг үнэн зөв гэж баталж чадахгүй. Ийм л учраас бид үндэслэлтэй баталгаа олж авах шаардлагатай байдаг. Гэхдээ аудитын үр дүнд санхүүгийн тайлангуудад итгэл төрүүлэх үүднээс үндэслэлтэй баталгааг харьцангуй өндөр түвшинд тогтоох ёстой. Тиймээс бүх баталгаажуулах аудитын хувьд 95%-ийн баталгаа олж авахыг бид зорьж байна. 14.Санхүүгийн тайлангууд ямарч алдаа мадаггүй байх ёстой гэж шаардах нь үндэслэл муутай. Дотоод хяналтын ямарч тогтолцоо нягтлан бодох бүртгэлийн иж бүрэн, алдаа мадаггүй байдалд баталгаа өгч чадахгүй
  • 8. 8 бөгөөд хүний алдаа, залилангаас ч хамгаалж чадахгүй бөгөөд хүний алдаа, залилангаас ч хамгаалж чадахгүй. Тиймээс энгийн ч бай аливаа санхүүгийн тайланд удирдлагын зүгээс шийдэл гаргаж, тооцоолох шаардлага байдаг. Зайлшгүй тохиолдох энэ яг таг биш байдлын түвшинг санхүүгийн тайлангууд байдлыг зөвхөн үнэн, шударга харуулж, шударга бөгөөд зохих ёсоор толилуулсан байх шаардлагаар хүлээн зөвшөөрч байгаа юм. Санхүүгийн тайлангийн хэрэглэгч шийдвэр гаргахдаа туйлын төгс яг таг мэдээлэл шаарддаггүй учраас бид хэрэглэгчид чухам юу хэрэгтэйг анхаарах нь зүйтэй. Тиймээс хэрэв: “ …мэдээллийг орхигдуулах буюу эсвэл буруу тайлагнах нь санхүүгийн тайланд үндэслэн хэрэглэгчийн гаргах эдийн засгийн холбогдолтой шийдвэрт нөлөөлөхөөр байвал уг мэдээллийг материаллаг гэж үзнэ.Орхигдуулсан буюу буруу илэрхийлсэн тухайн нөхцөл байдалд тодорхойлсон зүйл, алдааны хэмжээнээс материаллаг байдал хамаардаг. Өөрөөр хэлбэл материаллаг байдал нь босго буюу эцсийн цэг болохоос бус тухайн мэдээлэл ашигтай байхын тулд эн тэргүүнд хангах чанарын шинж биш юм.” 15.Материаллаг байдал нь математикийн ерөнхий тодорхойлолттой адилгүй бөгөөд тоо, чанарын аль алиныг агуулна. Тиймээс материаллаг байдлыг үнэ цэн, шинж чанар болон агуулга талаас нь авч үзнэ. Үнэ цэнээр материаллаг байдлыг тодорхойлохдоо санхүүгийн тайлангийн хэрэглэгчдийн тэвчих магадлалтай алдааны дээд түвшинг мэргэжлийн шийдэлдээ тулгуурлан тогтооно. Бид бүх тохиолдолд хэрэглэгдэх материаллаг байдлын тогтмол түвшинг тогтоохгүй хэдий ч аудитын бусад байгууллагын жишгээр 0.5%-аас 2% хүртэл тогтоохыг санал болгож байгаа бөгөөд энэ нь шийдэл гаргах, төрийн аудитын байгууллага даяар жигд байдлыг хангахад тус дөхөм үзүүлнэ. Энэ хэмжээ бол зөвхөн аргачиллын зориулалттай бөгөөд аудитын газрын захирал тодорхой хувь хэмжээг сонгож хэрэглэнэ. Нэмэлт тайлбар, түүний дотроос материаллаг түвшинг тодорхойлоход ашиглагддаг цахим загваруудыг Хавсралт А-4-өөс үзэж болно. 16.Материаллаг байдлыг санхүүгийн тайлангийн түвшинд болон тусдаа дансны үлдэгдэл, ажил гүйлгээний ангилал, илчлэлийн хувьд авч үзнэ. Илчлэлийн шаардлага, эсвэл асуудлын эмзэг чанараас хамааран зарим зүйлийн хувьд хэрэглэгч нар санхүүгийн тайланг бүхэлд нь авч үзэхэд
  • 9. 9 хэрэглэдгээс илүү өндөр нарийвчлал шаардаж болно(жишээ нь дээд удирдлагын цалин урамшуулал буюу эсвэл алдагдал, залилан) Иймэрхүү тохиолдолд бид материаллаг байдлын ерөнхий түвшинг бууруулахгүй бөгөөд харин өндөр нарийвчлал шаардагдаж буй хэсэгт аудитынхаа горимыг нэмэгдүүлнэ. Эрсдэлийн аудит САБ 2.2 Гэрчлэх аудитыг үнэн зөв байдал, зүй зохис болон санхүүгийн хяналтад учрах эрсдэлүүдийг шалгах ажлын хөтөлбөрөөр нэмж баяжуулбал зохино. 17.Эрсдэлийн аудит нь санхүүгийн тайланд санал дүгнэлт өгөхөд шаардагддагаас илүү нэмэлт ажил бөгөөд хууль ёсны аудитор болохынхоо хувьд хууль тогтоох байгууллагын өмнө хүлээсэн Ерөнхий аудиторын өргөн үүрэг хариуцлагаас урган гарч байгаа юм. Гэрчлэх аудит нь санхүүгийн тайлангуудад жил бүр эерэг баталгаа гаргаж өгдөг бол эрсдэлийн аудит нь тухайн жилийн санхүүгийн тайлангийн багцуудад өгөх тодорхой баталгаатай холбоогүй:  Үүний үр дүн нь албан ёсны аудитын санал дүгнэлт хэлбэрээр гардаггүй бөгөөд харин удирдлагад буюу хууль тогтоох байгууллагад тайлан хэлбэрээр хүргэгддэг.  Энэ нь санхүүгийн тайлан гэхээсээ илүү байгууллага ба түүний үйл ажиллагааг голлон авч үздэг.  Энэ нь байгууллагын үйл ажиллагааг бүхэлд нь хамардаггүй боловч хэтдээ гол эрсдэлтэй чиглэлүүдийг бүрэн хамарч болно. Эрсдэлийн аудитын гурван гол элемент нь үнэн зөв байдал,зүй зохистой болон санхүүгийн хяналт юм. Үнэн зөв байдал 18.Үнэн зөв байдлыг 9 дэх заалтад тодорхойлсон. Энэ нь гэрчлэх аудитод чухал бөгөөд материаллаг хэмжээний зөрчил оршиж байгаа эсэх талаар үндэслэлтэй баталгаа олж авахын тулд аудитын хангалттай бөгөөд зохистой нотлох зүйл цуглуулж үнэлнэ. Эрсдэлийн аудитын ажил маань үүнээс хальж, санхүүгийн тайлагналын үүднээс үзэхэд материаллаг бус хэдий ч ноцтой зөрчил байж болох эрсдэлийг хамарна. Засгийн газрын
  • 10. 10 байгууллагуудын бүхий л үйл ажиллагаа ямар нэгэн хэлбэрээр УИХ-аас зөвшөөрөгдөж батлагдсан байдаг гэж өмнө тайлбарласан. Тиймээс мөнгөн дүн нь нийт зардалтай харьцуулахад бага хэдий ч эрх мэдлийн аливаа зөрчилд хууль тогтоох байгууллага зүй ёсоор соргог ханддаг. Ерөнхий аудитор ийм зөрчлүүдийн талаар жил тутам санал дүгнэлт өгөх боломжгүй бөгөөд хэт өргөн хүрээг хамрах учраас утгагүй юм. Харин санал дүгнэлт гаргахад шаардагдах ажлыг нөхөж баяжуулахад бид эрсдэлийн аудитын ажлаа ашиглана. Зүй зохис 19.Зүй зохис гэдэг нь зардал, орлогыг захиран удирдахдаа улс нийтийн ажил хэргийг эрхлэн хөтлөх арга ухааны талаархи хууль тогтоох байгууллагын ойлголт хүлээлтэд нийцүүлж ажиллах шаардлага юм. 20.Үнэн зөв байдал нь бүрэн эрхэд нийцэх явдал бол зүй зохис нь зан төлөв, биеэ авч явах стандартад нийцэх явдал бөгөөд энэ нь хэдийгээр хууль тогтоомж,дүрэм журамд тэр бүр бичдэггүй боловч улс нийтийн сан хөмрөгийг удирдахад чухал гэдгийг нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн. 21.Зүй зохисыг үнэлэхдээ бусдаар мөрдүүлэх дүрэм гарахаас зайлсхийвэл зохино. Боломжтой бол үйлчлүүлэгчдийн мөрддөг дүрэм журмыг улсын хэвшилд нэгэнт тогтсон, нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн практиктай харьцуулан шалгах, ингэхдээ урьд өмнөх жишээ, холбогдох удирдамж зааврыг ашиглах нь зүйтэй. Санхүүгийн хяналт 22.Санхүүгийн хяналт нь улс нийтийн сан хөмрөгийн зохистой бүртгэл хамгаалалтыг сайжруулах, зүй зохис, үнэн зөв байдлыгалдагдуулсан аливаа зөрчлийг урьдчилан сэргийлж, илрүүлэхэд чиглэсэн удирдлагын ба горимын багц хяналтууд юм. Эдгээр хяналтыг шалгах нь гэрчлэх аудитын нэг зорилт мөн хэдий ч тэдгээрийн үр нөлөөний талаар санал дүгнэлт өгөх шаардлага мэргэжлийн практикт байдаггүй. Эрсдэлийн аудитын ажил наад захын энэхүү шаардлагаас хальж, үйлчлүүлэгч байгууллагын санхүүгийн хяналтын тогтолцооны үр нөлөөг хэд хэдэн жилийг хамруулан шалгаж удирдлагад нь тайлагнах бөгөөд ноцтой дутагдал илэрвэл хууль тогтоох байгууллагад тайлагнана.
  • 11. 11 Гэрчлэх аудиттай холбогдох нь 23.Гэрчлэх болон эрсдэлийн аудитын ажлын хооронд тодорхой уялдаа холбоо бий. Хэдийгээр материаллаг байдлын өөр өөр түвшинд ч гэсэн хоёулаа үнэн зөв байдлыг авч үздэг бөгөөд шалтгаан нь өөр ч гэсэн аль аль нь санхүүгийн хяналтыг авч үздэг. Зүй зохисыг алдагдуулах эрсдэлүүдийг гэрчлэх аудитоор ихэвчлэн орж илрүүлэх бөгөөд тэдгээрийг эрсдэлийн аудитаар мөшгин шалгана. Хэдийгээр энэхүү гарын авлагын ихэнх хэсэг АОУС-тай холбогдож, гэрчлэх аудитад голлон хамаарч байгаа боловч олон зарчим нь эрсдэлийн аудитод мөн адил хэрэглэгдэж болно.Эрсдэлийн аудитын тодорхой бодлогуудыг 3 дугаар бүлэгт авч үзнэ. Үйлчлүүлэгчид үзүүлэх үйлчилгээ САБ 2.3 Санхүүгийн удирдлага, хяналт, улс нийтийн хөрөнгийн төлөө хүлээх хариуцлагыг нь сайжруулахад туслах ажил хэрэгч зөвлөмжөөр үйлчлүүлэгчдээ хангахад аудитын ажлыг ашиглавал зохино. САБ 2.4 Санхүүгийн удирдлага, хяналт, улс нийтийн хөрөнгийн төлөө хүлээх хариуцлагыг сайжруулахад хувь нэмэр оруулах нэмэлт үйлчилгээ, зөвлөгөө авах хэрэглэгчийн хүсэлтэд уриалган хандаж байх нь зүйтэй. 24.Аудитын гэрчилгээ нь санхүүгийн тайлангуудын талаархи жил тутмын баталгааг хууль тогтоох байгууллагад өгөх бөгөөд Ерөнхий аудиторын тайлан нь онцлог ач холбогдолтой жич асуудлуудад тэдний анхаарлыг хандуулна. Эдгээрээр дамжуулан санхүүгийн удирдлага, хяналт, тайлагналыг сайжруулах зорилго агуулж байгаа юм. Мөн олон нийтэд Тайлагнахаас өөр хэлбэрээр ч энэ зорилгод үйлчилж болно. 25.Гэрчлэх аудитын арга хандлага нь зөвхөн санал дүгнэлтээ дэмжих хангалттай зохистой нотлох зүйл олж авах төдийгүй мөн үйлчлүүлэгчдэд ажил хэрэгч зөвлөгөө өгч болох асуудлуудыг олж тогтоох зориулалттай. Үүний зэрэгцээ эрсдэлийн аудит нь үйлчлүүлэгчдэд анхаарлыг нь татаж болох асуудлуудаар тодорхой баталгаа буюу эсвэл ажил сайжруулах зөвлөмжүүд өгөх учиртай. Энэхүү зөвлөгчийн үүрэг роль нь зүгээр нэг дайвар бүтээгдэхүүн төдийгүй, аудитын салшгүй нэг хэсэг юм.
  • 12. 12 26.Ердийн аудитын ажлаас маань хальсан хэдий ч мэргэжлийн мэдлэг, туршлагадаа тулгуурлан ямар нэгэн зүйл санал болгох боломжтой чиглэлээр туслахыг хүссэн үйлчлүүлэгчдийн хүсэлтэнд мөн уриалган хандвал зохино. Үүнд жишээ нь дараахь зүйл багтаж болно:  Ашиглагдаж байгаа буюу боловсруулж буй нягтлан бодох бүртгэлийн тогтолцооны талаархи зөвлөгөө  Үйлчлүүлэгчийн удирдах зөвлөл буюу зөвлөгч нарын багын гишүүнчлэл  Үйлчлүүлэгчийн санхүүгийн ажилтнуудад сургалт хийх буюу үйлчлүүлэгчийн семинар, хурал дээр үг хэлэх. 27. Аливаа тохиолдолд аудиторууд хараат бус байдлаа алдагдуулахаас буюу сонирхолын зөрчилд хүргэж болзошгүй ямар нэг зүйл хийхээс болгоомжлох ёстой. Хавсралт А-1-д үйлчлүүлэгч бүрийн шинж байдал болон аудитын ажлын чанар, аудитын санал дүгнэлтийн оновчтой байдалд нөлөөлж болзошгүй эрсдэлийг үнэлхэд аудиторт туслах эрсдэлийн удирдлагын хяналтын хуудсыг үзүүлсэн. 3 дугаар бүлэг: ЭРСДЭЛИЙН АУДИТ Оршил 1. Энэ бүлэгт эрсдэлийн аудитын талаархи бодлого, удирдамжийг тодорхойлов. Үүнд ийм аудит хийх шалтгаан, шалгах асуудлыг тодорхойлох, аудитыг төлөвлөх арга, шаардагдах нотлох зүйлийн стандарт болон үр дүнг тайлагнах арга хэлбэрийг тайлбарласан болно. Эрсдэлийн аудитын зориулалт САБ 3.1 Эрсдэлийн аудитын ажил нь Ерөнхий аудиторын өргөн хүрээтэй үүрэг хариуцлагад нийцэх бөгөөд мэргэжлийн шилдэг стандартаар хийх гэрчлэх аудитыг нөхөж баяжуулах ба харин түүнийг орлохгүй юм. 2. Санхүүгийн аудитын талаархи Ерөнхий Аудиторын үүрэг хариуцлага хууль тогтоомжоор тодорхойлогдсон бөгөөд хууль тогтоох байгууллагын хэрэгцээ шаардлагыг хангах үүднээс олон жил бүрэлдэж бий болсон. Эдгээрийг хангахын тулд “ Санхүүгийн аудитын
  • 13. 13 зорилтууд” хэмээх 2 дугаар бүлэгт (САБ 2.2) гэрчлэх аудитыг үнэн зөв байдал, зүй зохис болон санхүүгийн хяналтад учрах эрсдэлүүдийг шалгах ажлын хөтөлбөрөөр нэмж баяжуулбал зохино гэж заасан. 3. Бидний хийх гэрчлэх аудит нь санхүүгийн тайлангийн талаархи санал дүгнэлтээ дэмжих чиглэлээр хувийн хэвшлийн аудиторуудын хийдэг ажилтай шууд харьцуулах боломжтой бөгөөд бид ижил стандартын дагуу ажилладаг. Гэхдээ Ерөнхий аудиторын өргөн хүрээтэй үүрэг хариуцлагыг хэрэгжүүлэхийн тулд бид түүнээс хальж ажиллах ёстой. Энэхүү нэмэлт ажлын зарим нь тодорхой хуулиар зохицуулагддаг бөгөөд зарим нь Ерөнхий аудиторын шалгах, гэрчлэх, тайлагнах болон ийм зүй зохис, үнэн зөв байдлыг авч үзэх ерөнхий үүрэг хариуцлагад багтана. Ерөнхий менежщрүүдэд зориулсан удирдамж зааврууд дээрх асуудлыг зохих ёсоор анхаарах учиртай. Түүнчлэн ноцтой зөрчил, зохисгүй байдал болон санхүүгийн хяналтын догогдлыг илрүүлж тайлагнахыг хууль тогтоох байгууллага Ерөнхий аудитороос хүлээж байдаг. Эрсдэлийн аудитын хамрах хүрээг төлөвлөх САБ 3.2 Зөрчил, зохисгүй байдал гарах, санхүүгийн хяналт доголдох ноцтой эрсдэл байж болзошгүй хэсгийг олж тогтоох үүднээс бид үйлчлүүлэгчдийнхээ үйл ажиллагааг үе үе хянаж, тэдгээрийг шалгах эрсдэлийн аудитын ажлын хөтөлбөрийг оновчтой хугацааг хамруулан боловсруулах нь зүйтэй. 4. Тухайн үйлчлүүлэгчийг хариуцсан аудитын газрын газрын захирал эрсдэлийн аудитын ажлын хөтөлбөр боловсруулна. Ноцтой бөгөөд болзошгүй бүхэрсдэлийг илрүүлж, шалгах, шаардлагатай бол тодорхой хугацаанд тайлагнахад хөтөлбөр чиглэгдэнэ. “ Ноцтой байдал”-ын сорил нь “ материаллаг байдал”-ын сорилоос өөр бөгөөд энэ нь гэрчлэх ба эрсдэлийн аудитын ажлын хоорондын гол ялгаа юм. Ноцтой асуудал гэдэгт хууль тогтоох байгууллагын сонирхлыг татна хэмээн бидний туршлагаасаа мэдэх болсон асуудлууд буюу санхүүгийн тайланд нь Ерөнхий аудитор санал дүгнэлт өгөөгүй ч гэсэн тайлагнавал зохих асуудал хамаарч болно. Тоо, чанарын элементийн аль алиныг агуулдаг материаллаг байдлаас ялгаатай нь гэвэл ноцтой байдал бараг бүхэлдээ чанарын ойлголт юм. Чухам юуг ноцтой гэж үзэхийн тулд аудитын газрын захирал шийдэл гаргах бөгөөд
  • 14. 14 туршлагаас үзэхэд хууль тогтоох байгууллага дараахь зүйлийг байнга анхаарч байдаг:  Санхүүгийн хяналтын догогдол, улс нийтийн хөрөнгийг үрэгдүүлсэн буюу үрэгдэхэд хүргэх зохисгүй байдал  Хүлээлгэсэн итгэлийг ялангуяа өндөр албан тушаалтны зүгээс урвуулан ашиглах  Санамсаргүй алдаанаас бус, харин зориудын үйлдэл, санаархлаас үүдэлтэй хохирол буюу зөрчил  Улс нийтийн ажлаас олсон хувийн ашиг завшаан  Ижил төрлийн байгууллагуудын хувьд нийтлэг дутагдал догогдол болон бусад байгууллагуудад байж болох асуудал шалгагдсан байгууллагаас олдох тохиолдох. Энэ жагсаалтад хууль тогтоох байгууллагын сонирхох асуудлуудыг зөвхөн жишээ болгон оруулав. Энд тусгагдаагүй өөр олон асуудал байж болно. 5. Гэрчлэх аудитаас ялгаатай нь эрсдэлийн аудитын үр дүнгээр жил тутам эерэг баталгаа гаргаж өгөхийг бид зорилго болгодоггүй. Үйлчлүүлэгчдийн тоо, хэмжээ, цогц байдал болон шалгах асуудлуудын шинж чанар нь иям боломж олгодоггүй. Түүний оронд ноцтой эрсдэлүүдийг тохиромжтой хугацааг хамруулан судлах нь бидний зорилго юм. Юуг тохиромжтой гэж үзэх нь аудитын газрын захирлын шийдэх асуудал боловч илрүүлсэн эрсдэлүүдийн ноцтой байдал, гэрчлэх аудитаар хамарсан хүрээ (материаллаг байдлын түвшин багатай жижиг үйлчлүүлэгчдийн хувьд том үйлчлүүлэгчдийнхийг бодвол эрсдэлийн аудитын ажил бага хийгдэх магадлалтай) болон үйлчлүүлэгч байгууллагын дотоод аудитын нэгжээс хийсэн ажлын цар хэмжээ, чанарыг харгалзан үзэх хэрэгтэй. 6. Эрсдэлийн аудитын ажлын үр ашигтай, үр нөлөөтэй хөтөлбөр боловсруулахын тулд үйлчлүүлэгч болон түүний үйл ажиллагааг сайтар ойлгож авах хэрэгтэй. Тиймээс тухайн аудиторууд гэрчлэх болон эрсдэлийн аудитын ажлын аль алиныг хариуцан хийх нь нийтлэг. Жил тутмын гэрчлэх аудитыг төлөвлөж, хэрэгжүүлэх явцад олж авсан мэдлэг эрсдэлийн аудитын хөтөлбөрийг боловсруулах суурь болж өгнө. Санхүүгийн хяналтын орчинг хянах, ажил гүйлгээ, хяналтыг сорих, үйлчлүүлэгч байгууллагын ажилтнуудтай ярилцах зэрэг нь үйлчлүүлэгч байгууллага дахь эрсдэлийн шинж чанар, цар
  • 15. 15 хэмжээний талаар мэдээлэл өгнө. Хэрэв санхүүгийн тайланд материаллаг нөлөө үзүүлэх магадлалтай байвал тэдгээрийг гэрчлэх аудитын хүрээнд мөшгиж шалгах бөгөөд харин ноцтой байж болзошгүй боловч материаллаг биш бол эрсдэлийн аудитын хөтөлбөрт тусгаж шалгана. 7. Эрсдэлийн аудитын хөтөлбөр уян хатан байвал зохино. Эрсдэлийн шинэ чиглэлийн шинж тэмдэг бүхий мэдээлэлд аудитын нийт ажилтнууд соргог хандвал зохино. Ийм мэдээллийг дотоод аудитын тайлан, сонин хэвлэл болон УИХ-ын хэлэлцүүлэг, УИХ-ын гишүүд, олон нийтээс Ерөнхий аудиторт ирүүлсэн захиа, бусад эх сурвалжаас авч болно. Төрийн аудитын байгууллагын нийт ажилтнууд ийм асуудлыг холбогдох газрын захирлын анхааралд хандуулах үүрэгтэй бөгөөд газрын захирал эрсдэлийн аудит хийх эсэхийг шийднэ. Эрсдэлийн аудитын төлөвлөгөө САБ 3.3 Бид эрсдэлийн аудит бүрт төлөвлөгөө бэлтгэх бөгөөд түүнд шалгах эрсдэлүүд, хэрэглэх арга хандлага, гүйцэтгэх ажилтнууд, төсөв, гарах үр дүнгийн хэлбэрийг зааж өгнө. Төлөвлөгөөнд аудитын дэлгэрэнгүй хөтөлбөрийг хавсаргана. 8. Эрсдэлийн аудитын төлөвлөгөөг үйлчлүүлэгч бүрийн хувьд гаргасан эрсдэлийн аудитын хөтөлбөрийн хүрээнд бэлтгэн. Аудитын төлөвлөгөөг Ерөнхий аудитор батална. Эрсдэлийн аудит олон янз байдаг учраас бүх тохиолдолд мөрдөгдөх эрсдэлийн аудитын төлөвлөгөөний нарийвчилсан загварыг гаргах боломжгүй бөгөөд шаардлагагүй юм. Гэхдээ уг ажлыг зөвшөөрөх эсэхийг шийдэхэд хангалттай мэдээллийг төлөвлөгөөнд тусгах хэрэгтэй. Тиймээс төлөвлөгөөнд дараахь зүйлийг оруулах нь зүйтэй: а. Шалгах эрсдэлүүд болон тэдгээр нь хэр ноцтой талаархи тодорхой мэдээлэл. Энэ нь уг ажлыг хийх үндэслэл болж өгнө. Энэ нь тэгэхлээр уг ажил эрсдэлийн аудитын ерөнхий хөтөлбөртэй хэрхэн нийцэж байгаа, эрсдэлийг хэрхэн тодорхойлсон, дотоод аудит буюу хөндлөнгийн бусад аудиторууд түүнийг хэр гүнзгий шалгасан, болон уг асуудлыг гэрчлэх аудитаар шалгаад мухарлах боломжгүйн шалтгааныг тодорхой болгож өгнө.
  • 16. 16 б. Хэрэглэх арга хандлага. Энэ нь аудитын дэлгэрэнгүй хөтөлбөрөөр дэмжигдэх бөгөөд санал болгож буй арга хандлага тухайн эрсдэлийг авч үзэхэд тохиромжтой эсэхийг тодорхойлоход хангалттай мэдээлэл өгөх учиртай. в. Гүйцэтгэх ажилтнууд ба төсөв, г. Гарах үр дүнгийн хэлбэр. Энэ нь уг ажлын үр дүнгээр хууль тогтоох байгууллагад хандсан тайлан гарах (бид зөвхөн эрсдэл илрүүлээд зогсохгүй, улмаар уг эрсдэл ноцтой зөрчил, зохисгүй байдал буюу алдагдалд хүргэснийг олж мэдсэн тохиолдолд л ихэвчлэн хэрэглэнэ), эсвэл үйлчлүүлэгч байгууллагад зориулсан тайлан гарах эсэхийг зааж өгнө. 9. Хүндэтгэлтэй хандах үүднээс эрсдэлийн аудитын төлөвлөгөөг үйлчлүүлэгчтэйгээ хэлэлцэж, уг ажлыг хийх шалтгаан болон аргыг тайлбарлаж өгнө. Зарим тохиолдолдп энэ нь тохиромжгүй байж болох бөгөөд санал солилцох эсэхийг газрын захирал шийднэ. Эрсдэлийн аудитын нотлох зүйл САБ 3.4 Тодорхойлсон эрсдэл оршиж байгаа бөгөөд ноцтой гэж дүгнэх, хууль тогтоох байгууллага буюу үйлчлүүлэгч байгууллагад хандсан тайлан дахь тэрхүү дүгнэлтийг дэмжихийн тулд хангалттай зохистой нотлох зүйл олж авах хэрэгтэй. 10..Хангалттай зохистой нотлох зүйл гэдэг нэр томъёо санхүүгийн тайлангийн ердийн аудиттай (гэрчлэх ажил) холбоотой хэрэглэгддэг бөгөөд энэ нь аудитын санал дүгнэлтийг дэмжихэд шаардагдах нотлох зүйлийн тоо, чанар, учир холбогдол, найдвартай чанарыг илэрхийлнэ. Аудитын нотлох зүйлийн шинж чанарын талаар “Объёкт дээрх ажил” хэмээх 6 дугаар бүлэгт илүү дэлгэрэнгүйтайлбарласан бөгөөд үндсэн зарчмууд нь гэрчлэх ба эрсдэлийн аудитын аль алинд хэрэглэгдэнэ. 11. Хангалттай ба зохистой байдлыг аудитын зорилготой холбон авч үзэх ёстой. Гэрчлэх ажлын хувьд бидний зорилго бол тухайн жилийн санхүүгийн тайлангийн багцын талаар санал дүгнэлтэд хүрэх явдал юм. Бид өөрсдийн хийсэн эрсдлийн үнэлгээ, материаллаг байдлын талаархи байр суурь, аудитын баталгаажуулалтын загварт зарим талаар тулгуурлан бидэнд шаардагдах нотлох зүйлийн тоо, чанар, учир холбогдол, найдвартай чанарын талаархи мэргэжлийн байр сууринд хүрнэ. Эрсдэлийн аудитын хувьд бидний зорилго бол
  • 17. 17 тухайн эрсдэл оршин байгаа эсэх болон тэр нь хэр зэрэг ноцтой талаар дүгнэлтэд хүрэх явдал юм. Ерөнхийдөө үүнд шаардагдах нотлох зүйлийн стандарт гэрчлэх аудитынхаас доогуургүй байх бөгөөд ижил арга техник хэрэглэгдэнэ. 12. Ямар нотлох зүйл шаардлагатайг тогтоохдоо бид үйлчлүүлэгчдэд буюу хууль тогтоох байгууллагад тодорхой нарийвчлалтай тайлагнана гэдгээ ямагт санаж байх нь чухал. Тиймээс бидний арга техник, нотлох зүйл ба илрүүлсэн зүйлсийн хангалттай, зохистой байдал шалгалт сорилтод нээлттэй байх болно. Эрсдэлийн аудитын тайлагнал САБ 3.5 Ерөнхий аудитор тохиромжгүй гэж үзээгүй л бол бид эрсдэлийн аудитынхаа үр дүнг үйлчлүүлэгчиддээ тайлагнавал зохино. САБ 3.6 Аль нэг яамны бүтцэд ордоггүй улсын байгууллагад эрсдэлийн аудит хийсэн тохиолдолд бид тухайн байгууллагад өөрт нь болон (Ерөнхий аудиторын зөвшөөрсний дагуу) санхүүжүүлэгч яаманд нь тайлагнана. САБ 3.7 Ноцтой зөрчил, зохисгүй байдал буюу санхүүгийн хяналтын догогдлыг илрүүлсэн тохиолдолд хууль тогтоох байгууллагад тайлагнахад бэлтгэх бөгөөд энэ нь тухайн жилийн санхүүгийн тайланд өгсөн Ерөнхий аудиторын санал дүгнэлтэд нөлөөлөх эсэхийг судалж үзнэ. 13. Эрсдэлийн аудитын үр дүнг үйлчлүүлэгч байгууллагын удирдах албан тушаалтнуудад менежментийн захидал буюу тайлан хэлбэрээр гол төлөв хүргэнэ. Эдгээр эрсдэлийг бууруулж, санхүүгийн хяналтыг сайжруулахад чиглэсэн ажил хэрэгч зөвлөгөө өгөгдөнө. Бид ажлынхаа хамарсан хүрээг тодорхой болгож, хийсэн ажил болон илрүүлсэн зүйлсээр дэмжигдээгүй ямар нэгэн баталгаа өгөхгүй байх нь чухал. 14. Эрсдэлийн аудитын үр дүнг үйлчлүүлэгчдэд танилцуулж болохгүй цөөн хэдэн тохиолдол байж болно. Энэ нь ихэвчлэн үйлчлүүлэгчийнхээ гол ажилтнуудын зан төлөвт урьдчилан үнэлгээ хийсэн тохиолдлууд болно. Хэрэв бидний үнэлгээний үрдүн сэтгэл түгшээхүйц байвал тэдгээр ажилтнуудын хариуцсан хэсэгт илүү гүнзгий шалгалт хийнэ. Гол ажилтнуудын талаар таагүй зүйл олж тогтоовол аудитын газрын захирал энэ тухай үйлчлүүлэгч байгууллагын дарга, ерөнхий менежер, үйлчлүүлэгч байгууллагын аудитын хороо (хяналтын зөвлөл) буюу санхүүжүүлэгч яаманд нь мэдэгдэж болно. Ингэхдээ Ерөнхий аудитораас зөвшөөрөл авна.
  • 18. 18 15. Яамны бүтэц ордоггүй улсын байгууллага буюу доод шатны бусад байгууллагад эрсдэлийн аудит хийсэн бол санхүүжүүлэгч яаманд нь тайлагнах асуудлыг ямагт анхаарч байх хэрэгтэй. Харъяа байгууллагууд нь төсвөө зохих журмын дагуу зарцуулж, санхүүгийн ба удирдлагын оновчтой хяналт нэвтрүүлсэн эсэхийг санхүүжүүлэгч яамдын Ерөнхий менежерүүд тусгайлан анхаарах үүрэгтэй. Энэ үүргээ хэрэгжүүлэхэд нь бидний тайлан тусална. Хүндэтгэлтэй хандах үүднээс санхүүжүүлэгчид нь аливаа мэдээллийг дэлгэн илчлэхээс өмнө шалгагдсан байгууллагаас зөвшөөрөл хүсэж болно. Хэрэв тэд зөвшөөрөл өгөхгүй байвал анхаарлыг нь хандуулах ёстой гэж үзсэн асуудлуудыг санхүүжүүлэгч байгууллагад нь шууд тайлагнахаар шийдэж болно. Энэ шийдвэрийг Ерөнхий аудитор гаргана. 16. Эрсдэлийн аудит бүрийн дүнг хууль тогтоох байгууллагад тайлагнах шаардлагагүй боловч аудитын үр дүн хууль тогтоох байгууллагад танилцуулбал зохих тийм ач холбогдолтой эсэхийг аудитын газрын захирал байнга эрэгцүүлж байх хэрэгтэй. Энэ нь тухайн байгууллагын санхүүгийн тайлантай хамт хэвлэгдсэн тайланд буюу эсвэл тусдаа тайланд тусгагдсан байж болно. Санхүүгийн тайлангийн талаар тайлагнах асуудлыг зохицуулах зарчмуудыг 8 дугаар бүлэгт авч үзсэн. 4 дүгээр бүлэг:ТОМИЛГОО Оршил 1) Энэ бүлэгт аудиторын аудитын ажилд томилох бодлого, удирдамжийг авч үзсэн. Үүнд аудитын ажилд тохоон томилох, шинэ ажилд томилох бодлого, удирдамж, төсвөөс санхүүжилт авсан байгууллагад хандах болон ажлын нөхцлийг зөвшилцөх асуудлыг тайлбарлана. “Санхүүгийн аудитын зорилтууд” хэмээх 2 дугаар бүлэгт тайлбарласанчлан санхүүгийн аудитын үндсэн зорилго нь засгийн газрын зарлага, орлого, хөрөнгийг сайтар бүртгэж буй эсэх талаар хөндлөнгийн баталгаа, мэдээлэл, зөвлөгөөгөөр хангах явдал юм. Үүнд холбогдох дүрэм журам болон улсын ажлыг гүйцэтгэх арга барилын талаархи хууль тогтоох байгууллагын байр суурийг баримталж буй эсэхэд өгөх баталгаа хамаарна. Энэ зорилгод дараахь арга замаар хүрнэ:  Ерөнхий аудитор аудитороор нь томилогдсон байгууллагад хийх аудит, үүний дотор гэрчлэх ажил ба эрсдэлийн аудит;
  • 19. 19  Ерөнхий аудитор аудитороор нь томилогдоогүй байгууллагад хийх аудит. Хууль ёсны томилгоо 2) Ерөнхий аудитор улс нийтийн данс тооцооны Ерөнхий аудиторын хувьд хууль тогтоох байгууллагын хувьд баталсан хөрөнгийг гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллага хэрхэн ашиглаж, бүртгэсэн талаар хараат бус баталгаа гаргаж хууль тогтоох байгууллагад өгөх чухал үүргийг гүйцэтгэнэ. Түүний хараат бус байдалд хууль тогтоох байгууллагаас өгч буй ач холбогдол нь олонхи аудитын хувьд тэрбээр хуулиар тохоон томилогдсон аудитор бөгөөд шалгагдагч байгууллагын удирдлага буюу улс төрч нар үүнийг өөрчилж чадахгүйд оршино. 3) Хууль ёсны томилгооны гол хэдбэрүүдийг дор тайлбарлав. Санхүүгийн тайлангийн аудит болон тайлан 4) Төрийн аудитын тухай Монгол улсын хуульд заасанчлан Засгийн газар болон бусад байгууллагууд жилийн эцсийн санхүүгийн тайлангаа нягтлан бодох бүртгэлийн олон улсын стандартын дагуу гаргаж Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтын тухай хуулиар тогтоосон хугацаанд төрийн аудитын байгууллагад ирүүлнэ. 5) ҮАГ-ын аудит хийх бүрэн эрхийн дотроос санхүүгийн аудитын гол чиглэлүүд дараахь аудитаас бүрдэнэ.  Улсын Их Хурлаас бусад төрийн байгууллагуудын үйл ажиллагаанд санхүүжилтийн эх үүсвэрээс нь үл хамааран аудит хийх. Улсын Их Хурлын зөвхөн санхүүгийн тайланд аудит хийх бөгөөд хэрэв Улсын Их Хурлаас хүссэн тохиолдолд бусад үйл ажиллагаанд нь аудит хийх,  Төсвөөс санхүүжилт авсан, төсвийн орлого бүрдүүлдэг буюу төрийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн үйл ажиллагаанд аудит хийх,  Засгийн газрын тусгай зориулалтын сан, төсвөөс олгосон санхүүгийн дэмжлэг, эргэж төлөгдөх нөхцлөөр ашиглуулж байгаа төсвийн хөрөнгө болон олон улсын байгууллага, гадаад орны Засгийн газар, байгууллага, иргэдээс Монгол Улсын Засгийн газар, төсвийн бусад байгууллагад
  • 20. 20 олгосон зээл, тусламж, хандивын ашиглалт, зарцуулалт, үр дүнд аудит хийх,  Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалт, түүний үр дүнд аудит хийх,  Тагнуулын байгууллага, зэвсэгт хүчин, цагдаагийн гүйцэтгэх албанд зориулсан төсвийн хөрөнгийн зарцуулалтад Монгол Улсын Ерөнхий аудитор болон Улсын Их Хурлаас итгэмжлэгдсэн ажилтан аудит хийнэ.  Засгийн газрын жилийн эцсийн санхүүгийн нэгдсэн тайланд аудит хийх,  Шаардлагатай гэж үзсэн бусад асуудлууд. Гэрээгээр хийх аудит 6) ҮАГ олон улсын байгууллага, гадаад орчны санхүүжилтээр ажилладаг байгууллага, аж ахуйн нэгж, төсөл, хөтөлбөрийн үйл ажиллагаанд тэдний хүсэлтээр аудит хийж болно. Хянан шалгах эрх 7) Төрийн аудитын тухай Монгол Улсын хуулийн 21 дүгээр зүйлд заасны дагуу төрийн аудитын байгууллага, түүний ажилтнууд бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд шаардагдах аливаа мэдээллийг бүрэн хэмжээгээр, чөлөөтэй, шуурхай авах эрхтэй. Энэ хуулийн 15.1-д заасан байгууллага, албан тушаалтан Үндэсний аудитын газраас шаардсан мэдээллийг хугацаанд нь саадгүй гаргаж өгөх үүрэгтэй. Шинэ томилгоо САБ 4.1 Засгийн газрын байгууллага шинээр байгуулагдсан буюу эсвэл одоо ажиллаж байгаа байгууллага санхүүгийн тайлан шинээр гаргасан тохиолдолд Ерөнхий аудиторыг аудитороор нь томилсон хуулийн заалтыг танилцуулна. 8) Засгийн газрын бүтэц болон засгийн газрын байгууллагуудын ашигладаг санхүүгийн тайлагналын арга техник байнга өөрчлөгдөж байна. Аудитын нийт ажилтнууд өөр өөрсдийн хариуцсан салбарт гарч буй өөрчлөлтүүдэд соргог хандах хэрэгтэй бөгөөд тэдгээр нь төсвийн хөрөнгө зарцуулах шинэ байгууллага байгуулагдах буюу одоо ажиллаж буй байгууллагын санхүүгийн тайлагнал, аудит хийх журам өөрчлөгдөхөд хүргэж болох юм. Бидний зорилго бол санхүүгийн аливаа тайлан шинээр гарах тохиолдолд
  • 21. 21 Ерөнхий аудитор хууль ёсны аудитор нь болохыг баталж ойлгуулах явдал юм. Үүний тулд хэлэлцэгдэж буй өөрчлөлтийг аль болох эрт мэдэж хууль тогтоомжид санал өгөх хэрэгтэй. Ийм өөрчлөлтүүдийг үйлчлүүлэгч маань бидэнд мэдээлж болох хэдий ч бид ажлынхаа хүрээнд дараахь зүйлийг хийх нь зүйтэй:  Санхүүгийн тайлагнал болон аудитын чиглэлээр хэлэлцэгдэж буй аливаа өөрчлөлтийг аль болох эрт мэдэгдэхийг үйлчлүүлэгчдээсээ хүсэх,  Үйлчлүүлэгч байгууллагын талаархи хууль тогтоох байгууллагын хэлэлцүүлэг, хэвлэлийн нийтлэлийг байнга хянаж байх,  Сангийн яамтай холбоотой ажиллах, Ажлын нөхцөл САБ 4.2 Гэрээгээр хийгдэх бүх аудитын хувьд шалгагдагч байгууллагын удирдлагын төлөөлөгчтэй аудитын ажлын захидлыг тохиролцоно. 9) АОУС 210 аудиторууд ажлын нөхцлийг тохиролцож, бүртгэхтэй холбоотой стандарт, удирдамжийг тогтоосон. Холбогдох талууд өөрсдийн үүрэг хариуцлагыг тодорхой ойлгоход нь тусалдаг учраас АОУС-г мөрдөж ажиллах нь бидний баримтлах бодлого юм. Гэхдээ АОУС нь компанийн буюу бизнесийн байгууллагуудын аудитын байр сууринаас бичигдсэн бөгөөд Ерөнхий аудиторын хийх аудитын онцлог шинж, түүний өргөн хүрээтэй үүрэг хариуцлагыг дараахь удирдамжинд тусгасан болно. Ажлын захидлын хүлээн авагч 10)Ажлын нөхцлийг харилцан тохиролцох үйлчлүүлэгчийг АОУС-д аудитын тайлангийн хүлээн авагч гэж тодорхойлсон. Аудитын ажлын нөхцлийг шалгагдагч байгууллагын удирдлагын төлөөлөгчтэй гол төлөв тохиролцоно. Энэ нь ихэвчлэн Ерөнхий менежер буюу түүнтэй адилтгах албан тушаалтан байна. 11)Захиалгаар хийх аудитын хувьд, аудитын тайланг хүлээн авагч этгээдтэй ажлын нөхцлийг тохирно. Ажлын захидлын агуулга
  • 22. 22 12)Ажлын захидлыг аудит нэг бүрийн онцлог нөхцөлд тохируулан боловсруулах боловч наад зах нь дараахь зүйлийг агуулна:  Санхүүгийн тайланг бэлтгэх болон түүнд аудит хийх талаархи удирдлага болон Ерөнхий аудиторын үүрэг хариуцлагыг дэлгэрэнгүй мэдээлэх,  Санхүүгийн тайланд хийх хамрах хүрээний товчоо,  Төрийн аудитын тухай хуулийн дагуу гүйцэтгэлийн аудит хийх болон санхүүгийн тайлангийн аудитаар шалгах боломжгүй асуудлаар хууль тогтоох байгууллагад тайлагнах Ерөнхий аудиторын бүрэн эрхийг тайлбарлах,  Үйлчлүүлэгч байгууллагын удирдлагатай тохирсон бусад үйлчилгээний талаархи дэлгэрэнгүй мэдээлэл,  Төлбөр нэхэмжлэх үндэслэл. Ажлын захидалд гарын үсэг зурах 13)Ажлын захидалд ихэнхдээ тухайн аудитыг хариуцсан газрын захирал гарын үсэг зурна. Олны анхаарал татсан буюу тухайн үйлчлүүлэгчийг эмзэглүүлсэн аливаа аудитын ажлын захидалд Ерөнхий аудитор гарын үсэг зурна. Ажлын захидлыг зөвшилцөх 14)Ажлын захидлыг тохиролцох нь үйлчлүүлэгчтэй гэрээний харилцаа тогтоож өгөх бөгөөд тиймээс холбогдох талуудын эрх, үүрэг, хариуцлага тодорхой байх нь чухал. Ажлын захидлыг илгээхээс өмнө сайтар хянаж байвал зохино. Шаардлагатай бол хуулийн зөвөлгөө авна. Ажлын нөхцлийг шинэчлэх 15)Ажлын захидал он дамжин хүчинтэй байх нь зүйтэй боловч ажлын захидлыг шинэчлэх шаардлагатай эсэхийг аудитын газрын захирал жил бүр судалж байх үүрэгтэй. Энэ нь дараахь тохиолдолд шаардагдаж болно:  Үйлчлүүлэгч аудитын зорилт, хамрах хүрээг буруу ойлгосон санагдвал,  Үйлчлүүлэгчийн санхүүгийн тайлагналын журамд мэдэгдэхүйц өөрчлөлт орсон бол
  • 23. 23  Ерөнхий аудитор буюу үйлчлүүлэгчид хамаарах эрх зүйн холбогдох зохицуулалтад өөрчлөлт орсон бол,  Аудитын мэргэжлийн шаардлагад өөрчлөлт орсон бол.
  • 24. 24 5 Дугаар бүлэг: ТӨЛӨВЛӨЛТ Оршил 1. Энэ бүлэгт гэрчлэх аудитын төлөвлөлтийн талаархи төрийн аудитын байгууллагын бодлого, удирдамжийг тодорхойлсон. Үүнд аудитын үр ашигтай, үр нөлөөтэй арга хандлагыг боловсруулахад шаардагдах алхмуудыг авч үзэв. Эдгээрийг Зураг 1-д хураангуйлан үзүүлэв. Энэ бүлэгт орсон бодлого удирдамжийг АОУС, тухайлбал “ Төлөвлөлт” хэмээх АОУС 300 болон “ Бизнесийн талаархи мэдлэг” хэмээх АОУС 310-д нийцүүлэн боловсруулсан. Төлөвлөлтийн зорилго САБ 5.1 Бид аудитыг өртөг зардлын хувьд үр ашигтай хийх үүднээс ажлаа төлөвлөвөл зохино. Тухайн аудитад ашиглахаар сонгосон арга хандлагын үндэслэлийг бид аудитын ажлын баримт материалд баримтжуулна. 2. Аудитын төлөвлөгөө бэлтгэх үеийн бидний зорилт бол аудитын санал дүгнэлтийг дэмжих хангалттай зохистой нотлох зүйлийг хамгийн бага зардлаар цуглуулах боломж олдохуйц аудитын арга хандлагыг боловсруулах явдал юм. Энэ бүлэгт төлөвлөлтийн үйл явцын алхам бүрийг тусад нь авч үзсэн хэдий ч тэдгээр нь хоорондоо харилцан уялдаатай бөгөөд тэдгээрийн аль нь ч дангаараа хангалтгүй гэдгийг санаж байвал зохино. Алхам бүр төлөвлөлтийн ерөнхий зорилтод хувь нэмэр оруулна. 3. Төлөвлөлтийн үйл явц болон аудит бүхэлдээ үйлчлүүлэгч, түүний үйл ажиллагааны талаархи ойлголтод үндэслэдэг. Бид энэхүү ойлголтыг дараахь зүйлд ашиглана.  Аудитын материаллаг байдлыг тодорхойлох. Бидний ойлголт санхүүгийн тайлангийн талаархи Ерөнхий аудиторын гэрчилгээг хүлээн авагчид нөлөөлж болзошгүй алдаа буюу орхилтын хэмжээг тогтоох боломж олгоно.  Материаллаг буруу илэрхийлэл буюу зөрчил гарах эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг хүчин зүйлсийг олж тогтоох. Бидний ойлголт нь байгууллагын түвшний эрсдэлүүдийг эхлээд олж тогтоох, улмаар тодорхой данс, аудитын зорилтод тэдгээрийн үзүүлэх нөлөөг тодорхойлох боломж олгоно.
  • 25. 25  Санхүүгийн тайланг бүхэлд нь хамарсан хүлээн зөвшөөрөхүйц түвшний баталгаа өгөхийн хамт сорилыг эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсэд чиглүүлсэн арга хандлага боловсруулах. ЗУРАГ 1-ТӨЛӨВЛӨЛТИЙН ҮЙЛ ЯВЦ Зорилт Материаллаг байдал, эрсдэл, аудитын арга хандлагыг тодорхойлох үүднээс хангалттай ойлголт олж авах. Үйлчлүүлэгчээ ойлгох  Үйл ажиллагаа ба зохион байгуулалт  Санхүүгийн тайлагналын шаардлага  Эрх зүй, зохицуулалтын орчин  Парламент ба олон нийтийн сонирхол  Бүртгэлийн үйл явц  Компьютерийн нэвтрэлт  Хяналтын орчин  Дүн шинжилгээний хяналт  Өөдрөг үйл ажиллагаа  Данснууд Алдаа, зөрчлийг тэвчиж болох түвшинг тодорхойлох Материаллаг байдал  Материаллаг байдлыг үнэ цэнээр нь  Материаллаг байдлыг шинж чанараар нь  Аудитын гэрчилгээний хэрэглэгчдийн санаа бодол Буруу илэрхийлэл, зөрвлийн эрсдэлийг нэмэгдүүлэгч хүчин зүйлс болон тэдгээр эрсдэлийг бууруулагч хяналтуудыг олж тогтоох. Эрсдэлийн үнэлгээ  Байгууллагын эрсдэл  Дансны эрсдэл
  • 26. 26  Эрсдэлийг бууруулагч хяналт Санхүүгийн тайланг бүхэлд нь хамарсан хүлээн зөвшөөрөхүйц түвшний баталгаа өгөхийн хамт эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсэд голлон анхаарах арга хандлага боловсруулах Төлөвлөгөөг эцэслэх  Эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсэд тохирсон аудитын арга хандлага  Бусад зүйлсэд хэрэглэх аудитын арга хандлага Үйлчлүүлэгч болон бизнесийг ойлгох САБ 5.2 Бид үйлчлүүлэгч болон түүний бизнесийг сайтар ойлгох хэрэгтэй. 4. Дараахь шинж бүхий аудитын хандлага боловсруулахын тулд бид үйлчлүүлэгч болон түүний бизнесийг ойлгож авна.:  Үр ашигтай. Бид хамгийн их эрсдэлтэй хэсэгт нөөцөө чиглүүлж, хамгийн бага зардлаар зорилтоо биелүүлэх аргыг сонгоно.  Үр нөлөөтэй. Санхүүгийн тайлангийн талаархи Ерөнхий аудиторын санал дүгнэлтийг дэмжих хангалттай тохиромжтой нотлох зүйл олж авна.  Үнэ цэн нэмсэн. Бид үйлчлүүлэгчиддээ санхүүгийн удирдлага, хяналтын талаар тэдний нөхцөл байдалд тохирсон ажил хэрэгч зөвлөгөө өгнө. Хавсралт А-2-т үйлчлүүлэгчийн бизнесийг ойлгоход зориулсан стандарт загварыг үзүүлэв. (ҮАГ900) 5. Ихэнх үйлчлүүлэгч нар нийтлэг шинж чанартай хэдий ч тус бүрдээ өөрийн гэсэн онцлогтой. Бид ижил төстэй үйлчлэгчийн талаархи мэдлэгээ төлөвлөлтөд ашигладаг боловч үйлчлүүлэгч тус бүрийн хувьд дараахь зүйлийг хийнэ:  Дараахи зүйлстэй танилцах: o үйлчлүүлэгчийн үйл ажиллагаа ба зохион байгуулалт, o үйлчлүүлэгчийн санхүүгийн тайлангууд o Зохицуулалтын орчин (дүрэм журам) o үйлчлүүлэгчийн үйл ажиллагааны нийтлэг эрхзүйн орчин,
  • 27. 27  үйлчлүүлэгч болон түүний санхүүгийн тайланг хууль тогтоох байгууллага ба олон нийтийн зүгээс хэрхэн сонирхлыг олж тогтоох  үйлчлүүлэгчийн нягтлан бодох бүртгэлийн үйл явц болон компьютерын нэвтрэлтийн түвшинг ойлгож авах  хяналтын ерөнхий орчин, ялангуяа зөрчил, хууль бус үйлдэл, залилангаас урьчилан сэргийлэх хяналтуудыг үнэлэх,  урьдчилсан шинжилгээний горим хэрэгжүүлэх  өөдрөг үйл ажиллагааны урьчилсан үнэлгээ хийх,  санхүүгийн тайланг данснуудын түвшинд шинжлэх 6. Аудитыг үр ашигтай, үр нөлөөтэй төлөвлөж, гүйцэтгэхийн тулд аудитын багийн нийт гишүүд үйлчлүүлэгч болон түүний бизнесийг ойлговол зохино. Үйлчлүүлэгчийн үйл ажиллагаа ба зохион байгуулалт САБ 5.3 Бид:  үйлчлүүлэгчийн зорилтууд болон тэдгээрийг хэрэгжүүлдэг арга хэрэгслүүдийг ойлгох  Гол албан тушаалтнууд болон тэдгээрийн үүрэг хариуцлагыг олж мэдэх,  үйлчлүүлэгчийн зохион байгуулалтын бүтэц болон газар зүйн байршилтай танилцах хэрэгтэй. 7. Санхүүгийн тайлан нь аливаа бизнесийн байдал болон түүний гүйцэтгэлийн талаархи тайлан бөгөөд тухайн бизнес арилжааны буюу арилжааны бус байхаас үл хамаарна. Санхүүгийн тайланг ойлгож, тайлбарлаж, аудит хийхийн тулд бид тухайн бизнесийг ойлгох хэрэгтэй. Ингэхдээ гол төлөв дараахь асуудлыг авч үзнэ:  Үйлчлүүлэгч ямар үйлчилгээ үзүүлдэг вэ?  Эдгээр үйлчилгээний эрх зүйн үндэс нь юу вэ?  Тэд хэрхэн санхүүждэг вэ?  Засгийн газрын бусад байгууллагатай хэрхэн харилцдаг вэ?  Тухайн бизнес тогтвортой юу, аль эсвэл томоохон өөрчлөлт төлөвлөгдөж байгаа юу?  Түүний хэрэглэгчид нь хэн бэ?  Үйлчилгээгээ хэрэглэгчдэд хэрхэн хүргэдэг вэ?  Түүний гүйцэтгэлийг хэрхэн үнэлж дүгнэдэг вэ?
  • 28. 28 8. Үйлчлүүлэгчийн зохион байгуулалтыг ойлгож авах нь эрсдэлийн үнэлгээ хийх болон хэнтэй харилцвал зохих, ажлаа хаана гүйцэтгэхээ тогтооход тустай. Дараахь асуудлыг авч үзэх хэрэгтэй:  Ерөнхий менежер буюу эсвэл санхүү хариуцсан захирал нь хэн бэ?  Тухайн байгууллага дотор бидэнтэй харилцах гол хүн хэн байж болох вэ?  Үйлчлүүлэгчийн удирдлагын багийн гол гишүүд нь хэн болох, тэд ямар үүрэг хариуцлага хүлээдэг вэ?  Тэнд аудитын хороо байдаг эсэх ба түүний үүрэг роль нь юу вэ?  Тухайн байгууллагын зохион байгуулалтын бүтэц нь ямар вэ? Энэ нь төвлөрсөн бүтэц үү, аль эсвэл төвлөрөлгүй бүтэц үү?  Газар зүйн хувьд хаана хаана голлон байршдаг бөгөөд тэдгээрийн хооронд бизнес хэрхэн хуваарилагддаг вэ? 9. Мэдээллийг өмнөх онуудын тоо баримт, шалгагдагч байгууллагын удирдлага, дотоод аудитын ажилтнуудтай хийсэн ярилцлага, хууль тогтоомж, бодлого, горимын гарын авлага, дотоод аудитын тайлан, төсөв, удирдах зөвлөлийн хурлын тэмдэглэл, түр хугацааны буюу удирдлагын бүртгэл болон байгууллагын үйл ажиллагаанд хийсэн ажиглалтаас олж авч болно. Санхүүгийн тайлагналын шаардлагууд САБ 5.4 Бид үйлчлүүлэгчийнхээ санхүүгийн тайлан болон шаардагдах аудитын санал дүгнэлтийн хэлбэрийг ойлгох хэрэгтэй. 10.Санхүүгийн тайлангууд бол бидний аудитын тусгалын цэг бөгөөд аудитын эхэнд тэдгээртэй танилцана. Ихэнх үйлчлүүлэгч нар дараахь гурван суурийн аль нэгээр санхүүгийн тайлангаа бэлтгэдэг:  Авлага ба төлбөр (мөнгөн бүртгэл)  Хагас акрруэл (тохируулсан мөнгөн бүртгэл)  Бүрэн аккруэл 11.Бидний судалж шалгах асуудлууд санхүүгийн тайлангийн бүртгэлийн сууринаас хамаарч харилцан адилгүй байх боловч дараахь зүйлсийг хамарч болно:
  • 29. 29  Мөрдөж буй нягтлан бодох бүртгэлийн бодлого тохиромжтой эсэхийг ижил төстэй байгууллагууд, санхүүгийн тайлагналын стандарт болон Сангийн яамны заавар журмуудтай харьцуулан үзэх,  Нягтлан бодох бүртгэлийн шинэ тунхаглалуудын нөлөөлөл,  Үйлчлүүлэгчийн зүгээс ихээхэн шийдэл, тооцоолол шаардсан үлдэгдэл баланс. 12.Санхүүгийн тайлангуудын хэлбэр загвар хэдийгээр Сангийн яамны тодорхойлох асуудал боловч бид тайлагналын оновчтой байдлыг ерөнхийд нь анхаарч үзэх хэрэгтэй. Түүнийг сайжруулж өөрчлөх боломжтой гэж үзвэл уг асуудлыг үйлчлүүлэгчид танилцуулна. Зохицуулалтын орчин САБ 5.5 Үйлчлүүлэгчдийн үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг зохицуулалтын орчинг бид ойлгох хэрэгтэй. 13.Ажил гүйлгээ нь түүнийг зөвшөөрсөн эрх зүйн хэрэгсэлтэй нийцсэн эсэхийг аудитын санал дүгнэлтэд харгалзана. Үйлчлүүлэгчийн санхүүгийн үйл ажиллагаанд холбоотой эрх зүйн бүхий л баримт бичгийг мэдэж авах хэрэгтэй. үүнд дараахь зүйлс багтана:  Хуучин болон хожим гарсан хууль тогтоомж,  Холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу эрх мэдэл олгогдсон албан тушаалтан буюу байгууллагаас гаргасан дүрэм журам (жишээ нь Сангийн яамны холбогдох албан тушаалтан) 14.Санхүүжилт, татаасын нөхцөл буюу эсвэл агентлагийн үйл ажиллагааг зохицуулагч санхүүгийн зааврууд үүний бас нэг жишээ байж болно. Хууль тогтоомжийг тайлбарлахад хүндрэл учирвал үйлчлүүлэгчтэй зөвлөлдөх хэрэгтэй. Хэрэв үүнийг энэ арга замаар зохицуулж чадахгүй бол хуулийн зөвлөгөө авах нь зүйтэй. 15.Зардлын үнэн зөв байдлын талаархи санал дүгнэлтэд холбогдох удирдамж, заавар, дүрэм журмыг үйлчлүүлэгч мөрдсөн эсэхийг мөн харгалзана. Эдгээр нь уг үйлчлүүлэгчид тусгайлан хамаарахгүй байж болох (төсвийн зардлын нэг зүйлийг нөгөө рүү шилжүүлэх буюу хэвийн бус, хачирхалтай зардал зэрэг асуудлыг хамарч болно) бөгөөд бид тэдгээрийг анхааралтай судалж, тухайн аудитад учир холбогдолтой эсэхийг тодорхойлно.
  • 30. 30 Нийтлэг эрх зүйн орчин САБ 5.6 Үйлчлүүлэгч болон түүний бизнест хамаатай эрх зүйн ба тохируулагч орчин, ялангуяа дараахь зүйлд хамаарах хууль тогтоомж, дүрэм журмыг ойлгож авах хэрэгтэй:  Нийцэл нь үйл ажиллагаанд тавигдах шаардлага байх_ эсвэл  Үл нийцэл нь торгууль буюу санхүүгийн томоохон алдагдал учруулах эвдрэл гэмтэлд хүргэх, аль эсвэл үйлчлүүлэгч үйл ажиллагаагаа амжилттай үргэлжлүүлж чадах эсэх асуудлыг хөндөхөд хүргэж болно. 16.Шалгагдагч байгууллагын үйл ажиллагаагаа эрхлэх эрх зүйн орчинг бүрдүүлж буй гол хууль тогтоомж, дүрэм журмуудтай бид танилцана. Энд бид ажил гүйлгээ хийх эрх мэдлийг сонирхоогүй бөгөөд харин тухайн байгууллага улсын хэвшлийнх эсэхээс үл хамааран мөрдөгдвөл зохих эрх зүйн орчинг анхаарч үзнэ. Жишээ нь:  Түлш, эрчим хүчний яамны хувьд хүрээлэн буй орчны хууль тогтоомж, эрүүл мэнд, аюулгүй байдалтай холбоотой хууль тогтоомж (тэдгээр нь бохирдсон материалтай харьцах асуудалд хамаатай) болон эрчим хүчний үйлдвэрлэлд хэрэглэгддэг бусад дүрэм журмыг авч үзнэ. 17.Хууль тогтоомж, дүрэм журмыг зөрчих нь торгууль, шүүхийн зарга зэрэг санхүүгийн үр дагавартай учраас байгууллагын бизнесээ эрхэлж буй эрх зүйн орчинг ойлгох нь чухал. Удирдлагаас лавлагаа авах болон үйлчлүүлэгчийн бизнес, тохируулагч орчны талаархи мэдлэгээ ашиглан энэ талаар ойлголт авч болно. Хууль тогтоох байгууллага ба олон нийтийн сонирхол САБ 5.7 Үйлчлүүлэгчийн үйл ажиллагаа болон санхүүгийн тайланг хууль тогтоох байгууллага ба олон нийт хэр зэрэг сонирхохыг бид олж тогтоох хэрэгтэй. 18.Бид ихэнхдээ хууль тогтоох байгууллагын нэрийн өмнөөс аудит хийдэг бөгөөд энэ нь цаад утгаараа олон нийтийн өмнөөс аудит хийдэг гэсэн үг юм. Бидний шалгадаг үйлчлүүлэгчдийн зарим нь маш их анхаарал татдаг бол заримыг нь хүмүүс бараг мэддэггүй. Сонирхол татах эсэхээс үл хамааран аудитыг ижил стандартаар хийдэг хэдий ч ажлаа төлөвлөж байхдаа үүнийг мэдэж байх хэрэгтэй. Хууль тогтоох байгууллагын зүгээс хандуулах сонирхол хэт их байх нь үйлчлүүлэгчид дарамт учруулж,
  • 31. 31 аудитын эрсдэлийг нэмэгдүүлж болно. Энэ нь түүнчлэн тухайн аудитыг анхаарлын төвд оруулж, Ерөнхий аудиторт учрах эрсдэлийг ч нэмэгдүүлнэ. Дараахь хүчин зүйлс ийм сонирхол байгааг илтгэнэ:  Хэвлэлд их бичигдсэн,  Хууль тогтоох байгууллагын зүгээс олон удаа асууж байсан.  Үйлчлүүлэгч болон түүний үйл ажиллагааны талаар хууль тогтоох байгууллага авч хэлэлцсэн. 19.Жишээлбэл, статусыг нь өөрчлөх, үйл ажиллагааг нь хянахаар зэхэж байгаатай холбогдуулан тухайн аудитад хандуулах сонирхол аудитын явцад нэмэгдэх эсэхийг бид харгалзах хэрэгтэй. Нягтлан бодох бүртгэлийн үйл явцыг ойлгох САБ 5.8 Бид нягтлан бодох бүртгэлийн үйл явц, дээд түвшний удирдлагын мэдээллийн тогтолцоо, ерөнхий дэвтэр болон түүний гол дэд-тогтолцоонуудыг ойлгож авах хэрэгтэй. 20.Бид санхүүгийн тайлан бэлтгэдэг тогтолцоо, ерөнхий дэвтэрт нэгтгэгддэг гол дэд-тогтолцоонууд болон тэдгээр нь санхүүгийн тайлан дахь үлдэгдэл балансуудтай хэрхэн холбогддогийг ойлгож авах хэрэгтэй. Гол дэд тогтолцоонууд дараахь зүйлийг хамарч болно:  Худалдан авалтыг захиалах,хүлээн авах, боловсруулах,  Төлбөр хийх  Борлуулалтыг нэхэмжлэх,  Авлага болон орлогын баримтыг боловсруулах,  Зардлын бүртгэл  Бараа материалын болон зардлын бүртгэл,  Үл хөдлөх хөрөнгө болон элэгдлийн бүртгэл,  Цалин болон боловсон хүчний тэмдэглэл,  Журнал боловсруулах тогтолцоо 21.Санхүүгийн бус тогтолцооны мэдээллийг санхүүгийн тогтолцоо хэрхэн хэрэглэдэг болон байгууллагын удирдлага байгууллагаа хэрхэн удирддагийг ойлгох хэрэгтэй. Тиймээс тухайн бизнесийн хувьд суурь болох санхүүгийн бус аливаа тогтолцоог шалгах нь тохиромжтой байж болно. Бидний шалгалт ойлголтоо тодорхой болгоход шаардагдах наад захын зүйлийг хамрах нь зүйтэй.
  • 32. 32 22.Бид ажил гүйлгээний чухал ангиллуудыг тодорхойлох, бүртгэх, боловсруулах, нэгтгэх , тайлагнах болон хөрөнгийн төлөөх хариуцлагыг хангахад ашигладаг бүртгэл хөтлөлт болон горимыг ойлгож мэдэх хэрэгтэй. Бид системтэй боловсрогдсон ажил гүйлгээний чухал ангиллуудыг тийнхүү боловсрогдоогүй ажил гүйлгээнүүдээс ялгаж үзэх хэрэгтэй. Компьютер хэр зэрэг нэвтэрснийг ойлгох САБ 5.9 Бид үйлчлүүлэгчийнхээ мэдээллийн технологийн тогтолцооны ашиглалтыг шалгаж, компьтер хэр зэрэг нэвтэрснийг тодорхойлох, компьтерт суурилсан санхүүгийн тогтолцооны нарийн түвэгтэй байдлыг үнэлэх хэрэгтэй. 23.Компьтерт суурилсан тогтолцоо нь том жижиг аль үйлчлүүлэгчийн хэрэглэдэг санхүүгийн хяналт, тайлагналын тогтолцооны нэг хэсгийг бүрдүүлнэ. Үйлчлүүлэгчийн санхүүгийн тогтолцоо хэр зэрэг компьтержсэн болон компьтерийн системийн нарийн түвэгтэй байдлын түвшинг тодорхойлохын тулд бид гүнзгий шалгалт хийнэ. Үйлчлүүлэгчийн МТ-ийн системд гүнзгий шалгалт хийх удирдамжийг Хавсралт В-1-д байгаа ҮАГ905 маягтад өгсөн. Хавсралт В-2-т ҮАГ905 маягттай хамт хэрэглэх асуулгын хуудсыг үзүүлэв. 24.Компьтерт суурилсан санхүүгийн тогтолцоог бага ашигладаг тохиолдолд бид МТ-ийн нарийвчилсан шалгалт хийх хэрэггүй байж болно. Хэрэв санхүүгийн МТ-ийн систем их хэмжээгээр ашиглагддаг бөгөөд тэрхүү систем нь ажил гүйлгээг боловсруулах буюу эсвэл санхүүгийн тайлан бэлтгэхэд чухал бол бид илүү нарийвчилсан шалгалт хийх хэрэгтэй. 25.Хэрэв МТ-ийн системийг нарийвчлан шалгах хэрэгтэй бол бид МТ-ийн аудитын мэргэжилтний туслалцааг авах хэрэгтэй бөгөөд ялангуяа системийг ид боловсруулж байгаа болон МТ-ийг эрчимтэй хэрэглэж байгаа, эсвэл үйлчлүүлэгчийн компьтерийн систем маш чухал буюу нарийн технологитой тохиолдолд ийм шаардлага бий.
  • 33. 33 Хяналтын орчинг ойлгох САБ 5.10 Бид хяналтын орчин-байгууллага дахь дотоод хяналтын ач холбогдлын талаархи удирдлагын ерөнхий хандлага, мэдлэг, үйлдлийг ойлгож авах хэрэгтэй. 26.Хяналтын орчин нь үйлчлүүлэгчийн бүртгэлийн үйл явц болон дотоод хяналт төлөвлөгдөж, хэрэгжиж, ажиллаж байгаа нөхцлүүдээс бүрдэнэ. Бид ойлголтдоо тулгуурлан хяналтын орчин нь нягтлан бодох бүртгэлийн тогтолцоо болон үр нөлөөтэй дотоод хяналтад тааламжтай эсэх талаар дүгнэлт хийхийг эрмэлздэг бөгөөд тодорхой бүртгэл хэсгүүд нь хэрэглээний систем болон хяналтуудын заримынх нь буюу бүгдийнх нь үр нөлөөг ихэсгэж, багасгаж байгаа эсэхийг тодорхойлно. Хэрэв бид хяналтын орчны талаархи ойлголтоо тулгуурлан нягтлан бодох бүртгэлийн тогтолцоо, хяналтын үр нөлөөт байдалд ихээхэн эргэлзэж байвал энэ тухай үйлчлүүлэгч болон Аудитын хороонд цаг алдалгүй тайлагнах хэрэгтэй. Түүнчлэн, улс нийтийн хөрөнгөнд ноцтой эрсдэл учирсан эсэх болон улмаар тэр хүрээнд эрсдэлийн аудит хийх хэрэгтэй эсэхийг судалж үзнэ. 27.Хяналтын орчны талаар ойлголт авахын тулд дараахь зүйлийг авч үзэх хэрэгтэй:  Удирдлагын зан төрх, үзэл бодол, ажлын арга барил, санхүүгийн алдаа мадаггүй тайлан гаргах хүсэл зориг,  Ажиллах орчин болон соел  Нягтлан бодох бүртгэлийн найдвартай тогтолцоо боловсруулж, ажиллуулах талаархи удирдлагын хүсэл зориг,  Бизнестээ хяналт тавих удирдлагын чадвар:  Байгууллагын зохион байгуулалтын бүтэц,  Эрх мэдэл, үүрэг хариуцлагыг хуваарилах арга,  Хянан удирдах болон хяналт шинжилгээ,  Гүйцэтгэх дээд удирдлагын хяналтын арга. Зөрчил, хууль бус үйлдэл, залилангийн эсрэг хяналтууд САБ 5.11 Дараахь зорилгоор үйлчлүүлэгчийн бий болгосон хяналтын горимыг бид ойлгох хэрэгтэй:
  • 34. 34  үнэн зөв байдлыг хангах,  үйлчлүүлэгч бизнесээ эрхэлж буй эрх зүйн болон тохируулагч орчинг баримтлах,  удирдлага, ажилтнууд болон гуравдагч этгээдийн зүгээс үйлдэх залиланг урьдчилан сэргийлж, илрүүлэх. 28.Ерөнхий менежер болон түүнтэй адилтгах албан тушаалтнуудын үүрэг хариуцлагыг холбогдох дүрэм журам, удирдамж зааварт тусгасан. Үүнд дараахь зүйлийг хангахад чиглэгдсэн үүрэг хариуцлага багтана:  Санхүүгийн оновчой горимууд мөрдөгдөж байгаа  Улс нийтийн хөрөнгийг оновчтой бөгөөд сайн удирдаж, хамгаалж байгаа  Хөрөнгийг мөн адил хянаж, хамгаалж байгаа  Хөрөнгийг зөвхөн хууль тогтоох байгууллагаас баталсан хэмжээ, зориулалтаар ашиглаж багаа. 29.Удирдлага нь залилангаас урьдчилан сэргийлж, хэрэв залилан үйлдэгдвэл шуурхай илрүүлэх үр нөлөөтэй хяналтыг бүрдүүлж ажиллуулах үүрэгтэй. Энэ үүргээ гүйцэтгэхийн тулд Ерөнхий менежер хяналтын үр нөлөөтэй горим хэрэгжүүлэх ёстой. Бид үнэн зөв байдал, хууль ес болон залиланг урьдчилан сэргийлж, илрүүлэх явдлыг хангах үүднээс тогтоосон хяналтын тодорхой горимыг баримтжуулж бүртгэнэ. Эдгээр горим үр нөлөөтэй эсэхийг бид үнэлэх бөгөөд хэрэв тийм биш бол аудитын төлөвлөгөөнд хэрхэн нөлөөлөхийг нь судалж үзнэ. Хяналтын үр нөлөөтэй горим дутагдаж байгаа нь материаллаг буруу илэрхийлэл буюу зөрчил гаргах эрсдэл их байгааг илтгэнэ.Эрсдэлүүд болон хяналтын горимуудыг баримтжуулж үнэлэх загвар маягтыг Хавсралт А-3-т үзүүлэв. Урьдчилсан шинжилгээний горим САБ 5.12 Үйлчлүүлэгч болон түүний бизнесийг ойлгох, эрсдэл гарч болзошгүй хэсгийг тодорхойлохын тулд бид урьдчилсан шинжилгээний горим хэрэгжүүлнэ. 30.Урьдчилсан шинжилгээний горим хэрэгжүүлэхийн гол зорилго нь санхүүгийн тайлан дахь бүртгэгдсэн үнэ цэн бидний хүлээж байсан үнэ цэнээс зөрж буй хэсгийг илрүүлэх, улмаар аудитын нөөцийг тийш нь хандуулах боломжтой болох явдал юм. Шинжилгээний горим нь тэгэхлээр
  • 35. 35 байгууллагын түвшин дэхь эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсийг олж тогтоох боломжтой. 31.Аудитын төлөвлөлт жил тутмын санхүүгийн тайлан бэлэн болохоос өмнө хийгддэг. Тиймээс ихэнхдээ засварын хугацааны санхүүгийн тайлан, тооцоолол буюу төсөв, удирдлагын бүртгэл, өмнөх жилийн санхүүгийн тайланд үндэслэн горимоо зохиох шаардлагатай байдаг. 32.Тоон мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийдэг программ хангамж энэ үе шатанд болон түүнчлэн объект дээрх ажлын үед ч ашигтай хэрэгсэл болно. Шинжилгээг сар, улирал болон бүтэн жилийн тоон мэдээлэл дээр хийж болно. Техник хэрэглэх эсэх нь үйлчлүүлэгчийн удирдлага компьтерийн тоон мэдээллийг тохиромжтой байдлаар гаргаж өгөх эсэх, мөн жилийн турш ийм горимыг үе үе хийх өртөг зардлаас шалтгаална. 33.Төлөвлөлтийн үе шатанд боловсронгуй нарийн техник гэхээсээ энгийн зэрэгцүүлэлт, харьцааны тооцооллоос бүрдэх шинжилгээний горимуудыг гар аргаар хэрэгжүүлэх магадлалтай. Жишээ нь, хамгийн сүүлийн тайлант хугацааны мэдээлэл буюу төсвийг өмнөх жилийн бүртгэл болон төсөвтэй, аль эсвэл ижил төстэй байгууллагынхтай хаьцуулах. Түүнчлэн санхүүгийн бус тоон мэдээлэл болон санхүүгийн тайлан дахь тоон дүнтэй холбогдох хамаарлыг нь судалж үзэх шаардлага байж болно. Таамаглагдаагүй зөрүүнүүдийг урьдчилсан төлөвлөлтийн үед олж тогтоосон бусад мэдээлэлтэй харьцуулан мөшгин шалгаж, үнэлэх хэрэгтэй. Өөдрөг үйл ажиллагааны урьдчилсан үнэлгээ САБ 5.13 Санхүүгийн тайлагналын шаардлагад заасан тохиолдолд үйлчлүүлэгчийн санхүүгийн тайланг бэлтгэхэд өөдрөг үйл ажиллагааг үндэс болгох нь тохиромжтой эсэхийг урьдчилан үнэлэх хэрэгтэй. 34.Санхүүгийн тайлангуудаа аккруэл буюу хагас аккруэл сууриар бэлгэдэг үйлчлүүлэгчдийн ихэнх нь тэдгээрийг өөдрөг үйл ажиллагааны үндэслэлээр бэлтгэх шаардлагатай байдаг. Өөдрөг үйл ажиллагааны үндэслэлийн утга агуулга болон аудитад үзүүлэх түүний нөлөөг “ Өөдрөг үйл ажиллагаа” хэмээх АОУС 570-д тайлбарласан. 35.Үйлчлүүлэгч маань цаашид амжилттай ажиллах чадавхитай эсэхийг төлөвлөлтийн үе шатанд урьдчилан үнэлэх бөгөөд гарсан үр дүнг байгууллагын түвшин дэх эрсдэлийн үнэлгээнд харгалзана. Ихэнх үйлчлүүлэгчдийн хувьд энэхүү урьдчилсан үнэлгээ байгууллагын ирээдүйн
  • 36. 36 талаархи засгийн газрын тайлан болон удирдлагатай хийсэн уулзалтын үр дүнд голлон тулгуурладаг. Данснууд САБ 5.14 Бид санхүүгийн тайланг ижил шинж чанар, ажил гүйлгээний урсгал бүхий хөрөнгө, өр төлбөр, орлого, зарлагыг тусгасан данснуудын түвшинд шинжлэх хэрэгтэй. 36.Бид хэдийгээр санхүүгийн тайлангийн талаар ерөнхий санал дүгнэлт гаргах зорилттой ч үр нөлөөтэй аудит хийхийн тулд түүнийг данс бүрээр нь шинжилнэ. Энэ нь ижил шинж чанартай, ижил аргаар боловсруулагддаг, ижил хэлбэрийн хяналтад байдаг ажил гүйлгээний урсгал, балансын эргэн тойронд аудитаа төлөвлөх боломж олгоно. Дансыг тодорхойлох нь газрын захирлын шийдэх асуудал бөгөөд үүнд дараахь зүйлийг харгалзан үзнэ:  Томоохон ажил гүйлгээний хэлбэрүүд,  Нягтлан бодох бүртгэлийн ба санхүүгийн тайлагналын үйл явц,  Төрөл бүрийн ажил гүйлгээнүүдийн эрсдэлийн үнэлгээ болон алдаанд өртөх магадлал,  Байгууллагын хэрэгжүүлдэг хяналтын тогтолцоо o Бид хэт цөөн болон хэт олон данснуудыг тодорхойлохын хоорондын зохистой тэнцвэрийг олохыг байнга хичээнэ. 37.Данс бүрийн талаархи бидний ойлголт эрсдэлийг үнэлэх ба аудитыг нарийвчлан төлөвлөхөд хангалттай байвал зохино. Үүний тулд наад зах нь дараахь зүйлийг сайн ойлгох шаардлагатай:  Тухайн дансны гол бүтээгдэхүүн хэсгүүд болон ажил гүйлгээний хэлбэрүүд,  Нягтлан бодох бүртгэлийн үндсэн үйл явц болон хяналтууд,  Тухайн дансны эмзэг байдал Материаллаг байдал САБ 5.15 Бид төлөвлөлтийн материаллаг байдлыг тодорхойлж, түүнийг тооцсон шалтгаан, үндэслэлүүдийг баримтжуулах хэрэгтэй. 38.“Санхүүгийн аудитын зорилтууд” хэмээх 2 дугаар бүлэгт материаллаг байдлын утга агуулгыг тайлбарлаж, материаллаг байдлыг үнэ цэн талаас
  • 37. 37 нь болон шинж чанар талаас нь тодорхойлсон. Материаллаг байдал нь аудитын ажлыг төлөьлөж боловсруулах болон аудитын үр дүнг үнэлж тайлагнах арга хэлбэрт нөлөөлнө. Энэ хэсэгт зөвхөн төлөвлөлтийн үе шатны материаллаг байдлыг авч үзсэн. Эрсдэлийн үнэлгээнд үзүүлэх материаллаг байдлын нөлөөг энэ бүлгийн дараагийн хэсгүүдэд, тайлагналд үзүүлэх түүний нөлөөг 8 дугаар бүлэгт тус тус авч үзсэн. 39.Төлөвлөлтийн үе шатанд материаллаг байдлыг гол төлөв үнэ цэн талаас нь авч үзнэ. Материаллаг байдлыг үнэ цэн талаас нь тогтоох удирдамжийг “Материаллаг байдлыг тодорхойлох” маягтад үзүүлсэн.Энэ маягтын загвар болон түүнийг хэрхэн бөглөх талаар зааврыг Хавсралт А-4-т өгсөн болно.Энэ удирдамжийг хэрэглэхийн тулд газрын захирал болон менежер материаллаг байдлын тохиромжтой суурийг тодорхойлно. Мөнгөн сууриар бэлтгэгдсэн санхүүгийн тайлангийн хувьд уг суурь нь гол төлөв нийт зардал буюу орлого байдаг.. аккруэл сууриар бэлтгэгдсэн санхүүгийн тайлангийн хувьд материаллаг байдлын суурь нь дараахь зүйлсийн аль нэг нь байна:  Нийт зардал  Нийт орлого  Эргэлтийн хөрөнгө  Нийт хөрөнгө  Цэвэр хөрөнгө 40.Сонгосон материаллаг байдлын суурьт хэрэглэх “ Материаллаг байдлыг тодорхойлох” маягтад өгөгдсөн хувь хэмжээ нь зөвхөн удирдамжийн зориулалттай бөгөөд дээд хязгаарийг заасан болно. Газрын захирал болон менежер нар санхүүгийн тайлангийн багц бүрт материаллаг байдлын тохиромжтой түвшинг тогтоох бөгөөд ингэхдээ уг санхүүгийн тайланг хууль тогтоох байгууллагын зүгээс хэр зэрэг сонирхож байгааг харгалзана. Эрсдэлийн үнэлгээ САБ 5.16 Бид байгууллагын түвшинд болон тодорхой дансны аль алинд хамаатай хүчин зүйлсийг харгалзан эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсийг олж тогтооход үйлчлүүлэгч болон түүний бизнесийн талаархи ойлголтоо ашиглана. 41.Аудитаар материаллаг хэмжээний алдаа, зөрчил илрэхгүй байх эрсдэлийг хүлээн зөвшөөрөхүйц түвшинд хүртэл багасгах үүднээс аудитын арга
  • 38. 38 хандлагыг боловсруулдаг. Аудитын сорилуудын шинж чанар, цар хүрээ, чиглэл нь материаллаг хэмжээний алдаа, зөрчил гарах эрсдэлийн үнэлгээнээс хамаарна. 42.Эрсдэлийн түвшин нь аудитын шийдлийн асуудал боловч бидний загвар уламжлалт эрсдэлийн хоёр түвшин тусгагдсан.  Хэвийн эрсдэл: Ажил гүйлгээ нь бизнесийн хэвийн үйл явцад эмх цэгцтэй хийгддэг, удирдлагын ба хяналтын орчин сайтай, ажил гүйлгээний шинж чанар нь алдааны эрсдэлийг нэмэгдүүлдэггүй тохиолдолд бид тодорхой хэмжээний уламжлалт баталгаа өгөх бөгөөд сорилтыг тэр хэмжээгээр багасгана.  Өндөр эрсдэл: Дээрх шинж чанарууд үл хамаарах аливаа данс болон зорилтуудын хувьд нарийвчилсан болон хяналтын сорилтоос шаардлагатай бүх баталгааг гарган авна. 43.Аудитын арга хандлагын нэг гол шинж нь тусгал юм. Бид үйлчлүүлэгч бүрт яг ижил горим, сорил хэрэглэхийг оролддоггүй, харин үйлчлүүлэгч бүр харилцан адилгүй бөгөөд түүнд тохируулан аудитаа хийх ёстой гэж үздэг. Үүний нэгэн адил, тодорхой үйлчлүүлэгчдийн хувьд ч гэсэн ижил арга хандлага сорилыг аудитын бүх хүрээ, зорилтуудад ижил хэмжээгээр хэрэглэх албагүй. Эрсдэлийн ерөнхий байдлыг бүхэл байгууллагын хэмжээнд тодорхойлдоггүй учир эрсдэлийн үнэлгээнд үүнийг харгалзан үзнэ. Бид:  Эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсийг олж тогтоон, эрсдэлийн шинж чанар болон эрсдэлийг өндөр гэж үнэлсэн шалтгааныг баримтжуулна.  Нөлөөнд өртсөн данс, аудитын зорилтуудыг олж тогтооно.  Эрсдэлийг бууруулахын тулд удирдлагын зүгээс хэрэгжүүлж буй хяналтуудыг олж тогтооно. 44.Бид эрсдэлийн үнэлгээг хэдийгээр аудитын төлөвлөлтийн явцад хийдэг боловч аудитын турш түүнийг эргэж хянаж байдаг. Үйлчлүүлэгчийн үйл ажиллагаа болон удирдлагад тухайн жилд орсон өөрчлөлтүүд эрсдэлийг дахин үнэлэхэд хүргэж болно. Түүнчлэн, эрсдэлийн анхны үнэлгээтэй нийцэхгүй алдааны түвшинг аудитын горимоор олж тогтоох болно. Аль ч тохиолдолд бид төлөвлөлтийн үеийн төсөөллөө эргэн харж, аудитын горимынхоо шинж чанар, цар хүрээг өөрчлөх хэрэгцээтэй эсэхийг судалж үзнэ. Хавсралт А-3-т аудитыг төлөвлөх үед олж тогтоосон эрсдэлүүд
  • 39. 39 болон тэдгээр эрсдэлийг илрүүлэхийн тулд үйлчлүүлэгчийн нэвтрүүлсэн хяналтуудыг бүртгэх загвар маягтыг үзүүлэв. Эрсдэлийг олж тогтоох 45.Эрсдэлийг олж тогтоох үйлявц нь төлөвлөлтийн үеийн турш үргэлжлэн явагддаг. Хялбаршуулах үүднээс дараахь зүйлсийг хооронд нь ялгаж үзнэ.  Байгууллагын эрсдэлүүд: үйлчлүүлэгчид дээрээс доош хийсэн хяналтаас олж тогтоосон бөгөөд хэд хэдэн дансанд нөлөөлж болох эрсдэлүүд,  Дансны эрсдэлүүд: Данс бүрт хийсэн хяналтаар олж тогтоосон бөгөөд холбогдох ажил гүйлгээний урсгалын онцлог шинж чанараас үүдэлтэй эрсдэлүүд Байгууллагын эрсдэл 46.Үйлчлүүлэгчийг ойлгож мэдэх урьдчилсан ажил байгууллагын түвшин дэх эрсдэлийг олж тогтооход хангалттай байх хэрэгтэй. Эрсдэлийн хүчин зүйлсийн иж бүрэн жагсаалт гаргах боломжгүй боловч ихэнх байгууллагын хувьд дараахь асуудлыг судалж үзнэ.  Хяналтын орчин: ялангуяа санхүүгийн дотоод хяналт болон санхүүгийн алдаа мадаггүй тайлагналын талаархи удирдлагын хүсэл зориг,  Байгууллагад учрах гадны дарамт шахалт: засгийн газар, санхүүжүүлэгч, хэрэглэгчдийн зүгээс тодорхой үр дүнд хүрэхийг шаардсан хүчтэй дарамт шахалтад байгууллага ажилладаг тохиолдолд тухайн байгууллагыг хөндлөнгөөс төдийлөн сонирхдоггүй тохиолдолтой харьцуулахад эрсдэл ихтэй байна.  Ажилтнуудын туршлага, мэргэжлийн мэдлэг: ажилтнууд туршлагатай, сайтар сургагдаж, сайн хянаж удирддаг бол эрсдэл ихэнхдээ бага байдаг. Шилжилт хөдөлгөөн ихтэй, сургалт хийх хүсэл зориг дутмаг, хяналт удирдлага муу бол эрсдэл ихэсдэг.  Нягтлан бодох бүртгэлийн тогтолцооны найдвартай байдал: туршиж сорьсон системээр ажил гүйлгээ хийгддэг бол эрсдэл гол төлөв бага байна. Шинэ систем, гар ажиллагаа их шаарддаг системүүд болон нэмэлт, өргөтгөл хийгдсэн системүүд эрсдэл ихтэй байдаг.
  • 40. 40  Байгууллагын тогтвортой байдал: нэг чиг үүргийг олон жил ижил арга барилаар гүйцэтгэж буй тогтвортой байгууллага эрсдэл багатай байдаг. Чиг үүргийг нэмэх буюу хасах, зохион байгуулалтын буюу газар зүйн байршлын хувьд хязгаарлалт тавих замаар хийгдсэн томоохон өөрчлөлт эрсдэлийг ихэсгэх хандлагатай байдаг. 47.Бид байгууллагын түвшинд олж тогтоосон эрсдэлүүдийг тодорхой данс болон аудитын зорилтуудтай холбож үзэх чадвартай байх хэрэгтэй. Жишээлбэл, байгууллагын удирдлага гүйцэтгэлийн тодорхой зорилтыг биелүүлэх дарамт шахалтад ажиллаж байгаа бол тухайн зорилтод чухал хамаатай бөгөөд булхай орох магадлалтай данснуудад эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлс байж болно. Дансны эрсдэлүүд 48.Дээрээс доош чиглэсэн хяналт нь аудитын горимоор гаргаж ирэх ёстой эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсийн эхний шинж тэмдгээр хангадаг боловч дангаараа бүгдийг нь илрүүлэх боломжгүй юм. Тиймээс бид данс нэг бүрийг дэлгэрэнгүй хянадаг бөгөөд энэ нь тэдгээрт агуулагдаж буй ажил гүйлгээний урсгал буюу үлдэгдэл балансад хамаарах эрсдэлүүдийг олж тогтооход чиглэгддэг. Дахин хэлэхэд, хэвийн эрсдэлээс өндөр эрсдэлтэй шинж чанарын иж бүрэн жагсаалт гаргах боломжгүй бөгөөд гэхдээ тэдгээр нь дараах ангиллуудын аль нэгт хамаарч болно.  Нарийн түвэгтэй дүрэм журмаар зохицуулагддаг ажил гүйлгээнүүд: Дүрэм журам хэдий чинээ нарийн түвэгтэй байна, алдаа гарах эрсдэл төдий чинээ их байна. Энэ нь дүрэм журмыг ойлгоогүй буюу буруу тайлбарласнаас, аль эсвэл хэрэгжүүлэхдээ гаргасан энгийн алдаанаас үүдэн гарч болно. Бид материаллаг хэмжээний алдаа гарах эрсдэлийг л сонирхож байгаагаа санаж байх нь зүйтэй.  Гуравдагч этгээдээр гүйцэтгүүлсэн үйлчилгээ болон хөтөлбөрүүд: Ихэнх үйлчлүүлэгч маань эцсийн хэрэглэгчдээсээ алслагдсан бөгөөд төлөөний агентаар дамжуулан ажиллахаас өөр аргагүй байдаг. Ихэнх тохиолдолд тэд шууд, өдөр тутмын хяналтаа зарим талаар алддаг.  Хийгдсэн бараа, үйлчилгээг бус харин нэхэмжлэл, мэдэгдлийг үндэслэн төлбөр хийж, баримт бүрдүүлсэн. Бараа, үйлчилгээний баримтыг нягтлан шалгах нь, жишээлбэл, нэхэмжлэгч санхүүжилт авах шалгуурыг хангасныг нягтлахаас илүү хялбар.
  • 41. 41  Бизнесийн хэвийн үйл явцаас гадуурхи ажил гүйлгээнүүд. Ийм ажил гүйлгээ тооны хувьд цөөн хэдий ч үнийн хувьд харьцангуй их байж болох бөгөөд тиймээс материаллаг хэмжээний үр дагавартай байдаг. Тэдгээрийг жич үндэслэлээр, шинж чанарыг нь мэдэхгүй ажилтнууд боловсруулдаг учраас буруу илэрхийлэгдэх магадлалтай байдаг.  Ажил гүйлгээний бүртгэлийн тооцооллууд. Нягтлан бодох бүртгэлийн тооцоололтой холбоотой эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлс зайлшгүй байдаг. Тооцооллыг дэмжих үнэмшилтэй нотлох зүйл тэр бүр байдаггүй бөгөөд шийдлүүд нь хийсвэр, санал бодол нь зөрчилтэй байж болно.  Хугацааны эцсийн тохируулга. Энэ нь тооцоолол болон бизнесийн хэвийн үйл явцаас гадуурхи ажил гүйлгээний аль алиных нь шинж чанарыг агуулдаг. Энэ хоёртой холбоотой эрсдэлүүд түүнд хадгалагддаг. Эрсдэлийг бууруулагч хяналтууд САБ 5.17 Бид эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсийг олж тогтоохын хамт тэдгээр эрсдэлийн хүчин зүйлсийг үр нөлөөтэй бууруулагч хяналтуудыг олж тогтоохыг хичээх хэрэгтэй. 49.Байгууллагын түвшинд болон дансны түвшинд хийх бидний ажил материаллаг хэмжээний буруу илэрхийлэл гарах эрсдэлийг ихэсгэгч эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсийг олж тогтоодог бөгөөд тэдгээрийг данс болон зорилтуудтай холбож өгнө. Удирдлагын зүгээс эдгээр эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсийг бууруулагч хяналтууд тогтоосон эсэхийг бид нэг бүрчлэн судална. 50.удирдлага сайтай байгууллагад үр нөлөөтэй хяналт тогтсон байх нь элбэг. Бидний хувьд уламжлалт гэж тооцогддог эрсдэл үйлчлүүлэгчийн хувьд бизнесийн эрсдэл байж болно. Жишээ нь:  нарийн түвэгтэй дүрэм журмын хувьд удирдлага тэдгээр дүрэм журмыг нийт ажилтнуудад ойлгомжтой заавар болгон бэлтгэж, хуулийн зөвлөхөөр зөвшөөрүүлэх хэрэгтэй.  Гуравдагч этгээдээр хийлгэсэн үйлчилгээний хувьд удирдлагад хөндлөнгийн буюу дотоод аудиторын хараат бус шалгалт шаардагдаж болно.
  • 42. 42  үйлчлүүлэгч байгууллагын удирдлага нэхэмжлэлийн үндсэн дээр төлбөр хийхдээ нэхэмжлэгч талын нөхцөл байдлын талаар бусад эх сурвалжаас нотлох зүйл авах буюу эсвэл мөрдөн шалгах эрхээ хэрэгжүүлж болно.  Хэвийн бус ажил гүйлгээний хувьд,удирдлага дотоод шалгалтыг ердийн нөхцлөөс өндөр түвшинд хийх хэрэгтэй байж болно. 51.Эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлс байгаа боловч тэдгээрийг бууруулагч хяналт байхгүйг олж тогтоосон тохиолдолд удирдлагын зүгээс нэвтрүүлэх боломжтой ямар хяналтууд байгааг судална. Хэрэв тийм хяналт байвал үйлчлүүлэгч байгууллагад даруй мэдэгдэх бөгөөд шаардлагатай бол тэрхүү хяналтыг хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар зөвлөгөө өгнө. Төлөвлөгөөг эцэслэн боловсруулах САБ 5.18 Бид аудитын эрсдэлийг хүлээн зөвшөөрөхүйц түвшинд хүртэл багасгах, өртөг зардлын хувьд үр ашигтай аудитын арга хандлага боловсруулбал зохино. 52.Ийнхүү сонгосон энэ арга хандлага нь:  үйлчлүүлэгч болон түүний бизнесийн талаархи ойлголтыг тусгана.  Төлөвлөлтийн материаллаг байдлын талаархи шийдлийг харгалзана.  Эрсдэлийн үнэлгээгээр олж тогтоосон эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсэд анхаарал хандуулна. 53.Бидний хийх эрсдэлийн үнэлгээ болон аудитын горимууд 95%-ийн баталгаа өгөх учиртай. Өртөг зардлын хувьд үр ашигтай аудитын арга хандлага нь үүнд хүргэх бөгөөд дараахь зорилтуудын зохистой хослол юм. I. Түүвэрлэлтийн эрсдэлийг багасгах-төлөөлж чадахгүй түүвэр сонгосны улмаас материаллаг хэмжээний буруу илэрхийлэл, зөрчлийг аудитын горимоор илрүүлэхгүй байх эрсдэл II. Аудитын зардлыг багасгах-цагийн ерөнхий хуваарь, болзошгүй тасалдлын талаархи үйлчлүүлэгчийн хэрэгцээг тооцон ажилтнуудын бүрэлдэхүүн, нийт ажиллах цагийг үр ашигтай тодорхойлох III. Нягтлан бодох бүртгэлийн тогтолцоо, хяналтын талаар ажил хэрэгч зөвлөмж өгөх боломжийг ихэсгэх
  • 43. 43 IV. Зүй зохис болон аудитаар шалгахад тусгайлан зориулагдаагүй боловч Ерөнхий аудиторт нэмэлт тайлан бэлтгэхэд хүргэж болзошгүй бусад зорилтуудын талаархи баталгааг нэмэгдүүлэх. 54.Аудитын баталгаажуулалтын загварыг ойлгох нь өртөг зардлын хувьд хамгийн үр ашигтай арга хандлагыг тодорхойлоход тустай ба аудиторууд аудитын баталгаажуулалтын загварыг мэдэж авах хэрэгтэй. Түүнчлэн аудиторууд өртөг зардлын хувьд хамгийн үр ашигтай аудитын арга хандлагыг оновчтой сонгохын тулд хэрэглэх боломжтой аудитын горимуудын төрлүүдийг ойлгох шаардлагатай. Эдгээр горимуудыг “ Объект дээрх ажил” хэмээх 6 дугаар бүлэгт авч үзсэн. Боломжит горимуудыг дор жагсаав:  Хяналтын сорилууд: o Аудитын багаар, o Дотоод аудитын ажлыг ашиглах замаар  Нарийвчилсан горимууд: o Статистикийн буюу статистикийн бус түүвэрт суурилсан шууд сорилууд, o 100% сорилт o Урьдчилан таамагласан шинжилгээний горимууд o Бусад аудиторын ажлыг ашиглах o Гуравдагч талын шинжээчийн ажлыг ашиглах Компьютерийн тусламжтай гүйцэтгэх аудитын арга техникийг хяналтын сорил болон нариявчилсан горимын аль алинд ашиглаж болно. Тохиромжтой арга техниктэй байх нь хяналтын сорил болон нарийвчилсан горимын үр ашигтай хослолыг сонгоход тус дөхөмтэй. Нарийвчилсан горимын түвшингүүд 55.Ямар хэмжээний баталгаа шаардаж байгаагаас хамааран нарийвчилсан горимыг гурван түвшний аль нэгээр гүйцэтгэнэ. Тэдгээрийг баталгаажуулалт буурах дарааллаар жагсаавал,  онилсон (өндөр)  стандарт  хамгийн бага Ерөнхийдөө шаардаж буй баталгаажуулалтын түвшин хэдий чинээ доогуур байна, горимын цар хэмжээ төдий чинээ бага байна. Бидний хэрэглэх горимын
  • 44. 44 түвшин нь эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлийг олж тогтоосон эсэх болон хяналтуудыг ашиглахаар төлөвлөж байгаа эсэхээс хамаарна. Нөхцөл байдал бүрт тохирох арга хандлагыг дараахь хэсгүүдэд тайлбарласан болно. Аудитын арга хандлагыг эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсэд тохируулан боловсруулах САБ 5.19 Эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсийг олж тогтоосон аудитын зорилт бүрийн хувьд бид:  эрсдэлийг бууруулагч хяналтуудад найдаж, хамгийн бага түвшний нарийвчилсан горим хэрэгжүүлнэ. ЭСВЭЛ  онилсон нарийвчилсан горим хэрэгжүүлнэ. 56.Эрсдэлийг бууруулагч хяналтууд байгааг олж тогтоосон тохиолдолд бид тэдгээрт тулгуурлахаар төлөвлөх ба нарийвчилсан горимын цар хэмжээг багасгаж болно. Холбогдох хяналтыг олж тогтоон, сорьж шалгах нь онилсон нарийвчилсан горим хэрэгжүүлснээс илүү үр ашигтай байж болно. Гэхдээ онилсон нарийвчилсан горим нь хяналтын сорил болон хамгийн бага түвшний нарийвчилсан горимын хослолоос гол төлөв илүү үр ашигтай байдаг. Олж тогтоосон эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсийн үр нөлөөг нарийн тодорхойлж, тохиромжтой онилсон горим боловсруулахад энэ нь зарим талаар батлагддаг. Жишээлбэл, тухайн нэг төлбөрт нөлөөлж буй эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсийг хэрэв олж тогтоовол бид уг эрсдэлийг зөвхөн тухайн байршилд хийгдсэн төлбөрт нөлөөлсөн хэмээн тусгаарлах боломжтой юм. Тухайн байршлийн хувьд бид онилсон нарийвчилсан горим хэрэгжүүлж болох бөгөөд бусад байршлын хувьд нарийвчилсан горимын түвшинг стандарт түвшинд хүртэл бууруулж болно. Аудитын арга хандлагыг бусад орчинд тохируулан боловсруулах САБ 5.20 Эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлс олж тогтоогоогүй аудитын зорилтуудын хувьд бид:  Нягтлан бодох бүртгэлийн холбогдох тогтолцоо ба хяналтуудын найдвартай байдлыг нотлох бөгөөд хамгийн бага түвшний нарийвчилсан горим хэрэгжүүлнэ.  Стандарт түвшний нарийвчилсан горим хэрэгжүүлнэ.
  • 45. 45 Хяналтуудад тулгуурлах 57.Хяналтын орчны талаар ойлголт авах явцад зарим буюу эсвэл өүх дотоод хяналт үр нөлөөгүй гэж үзэхэд хүргэх ноцтой дутагдал олж илрүүлж болно. Хэрэв тэгсэн бол бид хяналтуудад тулгуурлахгүй бөгөөд бүх баталгааг нарийвчилсан горимоор олж авахаар төлөвлөнө. Удирдлагын анхаарал татсан асуудлууд 58.Хяналтуудын талаар ажил хэрэгч зөвлөгөө өгөхийг удирдлага хүсдэг учраас бид хяналтын талаар тодорхой хэмжээний ажил гүйцэтгэдэг. Тодорхой хяналтуудыг олж тогтоон, сорьж шалгаснаар бидний ойлголт нэмэгдэж, менежментийн захидалдаа оновчтой зөвлөмж өгөх боломж бүрдэнэ. Гэхдээ зарим нөхцөлд хяналтын орчин болон нягтлан бодох бүртгэлийн үйл явцыг ойлгох чиглэлээр төлөвлөлтийн үе шатанд хийсэн ажлаараа удирдлагын хүсэлтэд хариу өгөх боломж бүрдэж болно. Тиймээс бид бүх баталгааг нарийвчилсан горимоор олж авахын хамт ажил хэрэгч зөвлөмж өгөх боломжтой. Тайлагнах хугацаа 59.Тайлагнах хугацаа шахуу буюу эсвэл обеъкт дээр хийх гол шалгалтын үед нөөц бололцоо хүрэлцэхгүй тохиолдолд бид зарим нарийвчилсан горимоо завсрын хугацааны баримт материалд хийж болно. Хэрэв бид завсрыэ хугацааны орлого буюу зардлын балансыг шалгах бол сүүлчийн очилтоор дараахь хоёр арга хандлагын аль нэгийг үйлдэж буй хугацааны хувьд хэрэглэж болно.  Хяналтад найдах стратегийг хамгийн доод түвшний нарийвчилсан горимтой хамтруулах  Стандарт түвшний харийвчилсан горим Байршлын тоо 60.Үйлчлүүлэгчийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг байршлын тоо аудитын төлөвлөгөөнд нөлөөлнө. Үйлчлүүлэгч хэдий чинээ том байна, хяналтад найдах нь төдий чинээ үр ашигтай арга хандлага байж болно. Хэрэв үйл ажиллагаа эрхэлдэг байршлын тоо олон бол тухайн жилд тодорхой хэсэг
  • 46. 46 байршлыг очиж шалгах ба дараагийн жилүүдэд бусдыг нь ээлжлэн шалгах нь зүйтэй. Түүнчлэн дотоод аудит болон бусад аудиторын ажилд татан оролцуулах хэрэгтэй байж болно. Дотоод аудиторуудын үүрэг 61.Хяналтад найдах эсэхээ шийдэхэд дотоод аудиторуудын ажил нөлөөлж болно. Жишээ нь, хэрэв дотоод аудиторууд нягтлан бодох бүртгэлийн тогтолцооны найдвартай байдлыг дээшлүүлэх хяналтын сорил хийсэн бөгөөд тэдний ажлын зарим хэсгийг бид сорьж шалгах боломжтой бол эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлсийг олж тогтоогоогүй аудитын зорилтуудын хувьд хяналтад найдах стратегийг хэрэглэх нь гол төлөв илүү үр ашигтай болно. Бид дотоод аудиторуудын ажлыг ашиглаж болох эсэх, хэрэв тийм бол тэр хэмжээгээр ашиглаж болохыг мэргэжлийн стандартаас лавлаж тодорхойлно. Дотоод аудитын ажлыг ашиглах талаарх бодлогыг 10 дугаар бүлэгт тайлбарласан болно. Хавсралт А-6-д үйлчлүүлэгчийн дотоод аудитын чиг үүргийн үнэлгээ хийх стандарт загварыг үзүүлсэн. Компьютерийн хэрэглээний ангилал 62.Хэрэв бид компьютерийн орчинг цогц нарийн гэж ангилсан бол хяналтад найдах стратеги ихэвчлэн хэрэглэх бөгөөд эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлс олж тогтоогоогүй аудитын зорилтуудын хувьд нягтлан бодох бүртгэлийн тогтолцооны найдвартай байдлыг нотолно. Хэрэв бид дан ганц нарийвчилсан арга хандлагыг хэрэглэсэн бол нягтлан бодох бүртгэлийн тогтолцооны найдвартай байдлыг батлах хэрэгцээтэй эсэхийг судалж үзэх ёстой. Нарийвчилсан горимд ашиглах нотлох зүйлсийг компьютераар боловсруулж гаргадаг тохиолдолд (компьютерийн нарийн цогц орчинд энэ нь элбэг тохиолддог) энэ нь чухал ач холбогдолтой. 63.Компьютерийн нарийн цогц орчинтой үйлчлүүлэгчдэд хийж буй аудитад компьютерийн аудитын мэргэжилтнүүдийг татан оролцуулах нь зүйтэй бөгөөд нэг буюу хоёр нарийн цогц дэд системтэй бусад үйлчлүүлэгчдийн хувьд ч тэднийг оролцуулах хэрэгтэй байж болно. Хэрэв компьютерийн аудитын мэргэжилтэн оролцож байгаа бол тэд дараахь зүйлд тусална:  Нягтлан бодох бүртгэлийн үйл явцыг ойлгохын тулд бидний хэрэглэх мэдээллийг олж авч үнэлэх
  • 47. 47  Нягтлан бодох бүртгэлийн тогтолцооны найдвартай байдлыг дээшлүүлэх хяналтуудыг олж тогтоон, сорьж шалгах 64.Тэд мөн аудитын төлөвлөгөө боловсруулахад тусална. Хавсралт А-5-д үйлчлүүлэгчийн МТ-ийн системийн нарийн цогц байдлыг тодорхойлох болон компьютерийн аудитын мэргэжилтэн татан оролцуулах эсэхийг шийдэхэд хэрэглэгдэх стандарт загварыг үзүүлсэн. Газрын захирал болон аудитын менежер аудитын төлөвлөгөөг боловсруулах, компьютерийн аудитын мэргэжилтнүүдийн ажлыг зохих ёсоор хянаж байх үүрэгтэй. Аудитын төлөвлөлтийн тэмдэглэл бэлтгэх САБ 5.21 Бид аудитын ерөнхий төлөвлөгөөг хүлээгдэж буй хамрах хүрээ болон аудитын хэрэгжилтийг тодорхойлсон тэмдэглэлд нэгтгэнэ. Энэхүү төлөвлөлтийн тэмдэглэлд аудитын хамрах хүрээний хураангуй болон төлөвлөсөн аудитын арга хандлага тусгагдана. 65.Аудитын төлөвлөлтийн тэмдэглэл болон дагалдах бичиг баримтад аудитын гол чиглэлүүдэд хийсэн шинжилгээ болон төлөвлөлтийн гол шийдвэрүүдийн хураангуй тусгагдах шаардлагатай. Үүнд дараахь зүйлс тусгагдана.  Шалгагдагч байгууллагын үйл ажиллагааны болон санхүүгийн нөхцөл байдлын товч тойм  Аудитад дүрэм журмын үзүүлэн нөлөө  Гол баримтын дэлгэрэнгүй, тохиолдсон болон тохиолдож болох үйл явдал буюу өөрчлөлтүүд, байгууллагын үйл ажиллагаа, орчин болон аудитад тэдгээрийн үзүүлж болох үр нөлөө  Аудитын хамрах хүрээ, аудит хийх бүрэн эрх, дансны хэлбэр, шаардагдах санал дүгнэлтийн хэлбэр болон тайлагналын бусад шаардлагуудын тодорхойлолт. Уг аудитад шаардагдах нэмэлт ажлыг үүнд тодруулж өгнө.  Санхүүгийн тайланг бэлтгэсэн нягтлан бодох бүртгэлийн зарчмууд болон тэдгээрийн хүлээн зөвшөөрөгдөх байдал  Санхүүжилтын эх үүсвэр, санхүүгийн зорилтууд болон байгууллагын санхүүгийн байдлын товч үнэлгээ  Төлөвлөлтийн материаллаг байдал
  • 48. 48  Олж тогтоосон тодорхой эрсдэлүүд, учирч болох томоохон хүндрэл бэрхшээлүүд, санхүүгийн тайлан дахь онцгой анхаарал шаардах бусад зүйлс. Эдгээрийг дараахь зүйлсээс ишлэл татна:  Нөлөөлөлд өртсөн данснууд/ аудитын зорилтууд  Дэлгэрэнгүй мэдээллүүд  Аудитын холбогдох хөтөлбөрүүд  Хяналтын ерөнхий орчин, эрсдэл бууруулагч хяналтууд, тэдгээрийн найдвартай байдлын товч үнэлгээ. Үүнийг илүү дэлгэрэнгүй мэдээлэл рүү ишлэл хийнэ.  Хэрэглэх аудитын арга хандлагын товч тойм, өөрөөр хэлбэл нийцлийн түвшин болон нарийвчилсан горимууд  үйл ажиллагаагаа хэвийн үргэлжлүүлэх үйлчлүүлэгчийн чадварын талаарх тэмдэглэл  Байршил олонтой үйлчлүүлэгчийг шалгах талаархи санал  Дотоод аудит, бусад аудитор, мэргэжилтнүүдийн хийсэн ажлыг ашиглах цар хэмжээ болон тодорхойлолт. Үүнд харилцах хүмүүсийн нэрс, ажлын хугацаа, мөн чанарыг тусгана.  Багийн гол гишүүд, төсөвлөгдсөн нийт цаг болон зардал 66.Төлөвлөлтийн тэмдэглэл нь удирдлагын зүгээс аудитын явцыг тогтмол хянаж шинжлэх үндэслэл болохын хамт туслах ажилтнууд юу хийх шаардлагатайгаа ойлгох, ажилтнууд ажлаа дуусган хүлээлгэж өгөхөд тус дөхөмтэй. Аудитын төлөвлөлтийн тэмдэглэл бэлтгэх загвар маягтыг Хавсралт А-8-д үзүүлэв. Аудитын дэлгэрэнгүй хөтөлбөр боловсруулах САБ 5.22 Аудитын арга хандлагаа тодорхойлж, аудитын төлөвлөлтийн тэмдэглэл бэлтгэсний дараа аудитын дэлгэрэнгүй хөтөлбөр боловсруулна. Сонгосон аудитын арга хандлагаа хэрэгжүүлэх үүднээс аудитын багийн мөрдөх горимуудыг хөтөлбөрт тайлбарлаж өгнө. 67.Аудитын хөтөлбөрүүд нь сонгосон аудитын горимуудыг хэрэгжүүлэх талаар аудитын багийн гишүүдэд заавар өгнө. Хэрэгжүүлбэл зохих тодорхой хяналтууд болон нарийвчилсан сорилуудыг Аудитын арга хандлагын хураангуй маягтад бүртгэнэ. Энэ маягтад аудитын төлөвлөлтийн бүх үр дүнг хураангуйлан туёгаж, данс бүрийн хувьд
  • 49. 49 тодорхойлсон аудитын арга хандлагыг тайлбарлана. Энэ нь төлөвлөлтийн үе шатанд олж тогтоосон эрсдэлүүдийг тэдгээр эрсдэлийн нөлөөнд өртсөн данс бүрийн талаар баталгаа олж авахын тулд обеъкт дээрх ажилд хэрэглэсэн сорилуудтай холбож өгдөг. Энэ маягтын загварыг Хавсралт А- 7-д үзүүлсэн. Энэ маягтыг цахим хэлбэрээр бэлтгэнэ.
  • 50. 50 6 дугаар бүлэг:ОБЪЕК ДЭЭРХ АЖИЛ Оршил 1. Энэ бүлэгт объект дээрх ажлын талаархи бодлого, удирдамжийг авч үзсэн. Үүнд төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх явцад олж авах нотлох зүйлийн шинж чанарыг тодорхойлсон бөгөөд хяналтын сорил, нарийвчилсан горимыг хэрхэн хэрэгжүүлэх, энэ ажлын үр дүнг хэрхэн үнэлж, цэгцэлж баримтжуулах бүдүүвчийг тайлбарласан. Энэ бүлэгт авч үзсэн бодлого, удирдамжийг мөрдөх нь “Аудитын нотлох зүйл” хэмээх АОУС 500, “Шинжилгээний горим” хэмээх АОУС 520, “ Нягтлан бодох бүртгэлийн тооцооллын аудит” хэмээх АОУС 540, “ Аудитын түүвэрлэлт ба бусад сонголтод сорилын горимууд” хэмээх АОУС 530-г дагаж мөрдөх нөхцлийг хангана. Аудитын объект дээрх ажлыг гүйцэтгэх болон баримтжуулах явцад тууштай байдлыг хангах зориулалттай хэд хэдэн загвар маягт бий. Эдгээр загвар нь аудитын ажлын чанарыг өндөр байлгахад мөн үйлчилнэ. Эдгээр загварыг Хавсралт В-1-ээс В-7-д үзүүлсэн бөгөөд эдгээр загварыг ашиглах товч зааврыг энэ бүлгийн төгсгөлд оруулсан. Нотлох зүйлийн шинж чанар САБ 6.1 Бид аудитын санал дүгнэлтдээ тулгуур болгох үндэслэлтэй дүгнэлт гаргахын тулд аудитын хангалттай зохистой нотлох зүйл олж авбал зохино. 2. Аудитын санал дүгнэлтэд дэмжлэг болох нотлох зүйлийг хэрхэн олж авах талаар аудитын төлөвлөгөөнд зааж өгнө. Энэ нь гол төлөв хяналтын сорил болон нарийвчилсан горимын хослолоос бүрдэнэ. Бидний олж авах нотлох зүйл хангалттай бөгөөд зохистой байх ёстой. Хангалттай болон зохистой гэдэг нь харилцан уялдаатай ойлголт бөгөөд хяналтын сорилоор ба нарийвчилсан горимоор олж авсан аудитын нотлох зүйлсийн аль алинд хамаарна.  Хангалттай гэдэг нь олж авсан нотлох зүйлийн тооны хэмжүүр  Зохистой гэдэг нь нотлох зүйлийн чанар буюу найдвартай байдал, мөн түүнчлэн аудитын тодорхой зорилтод хэр зэрэг учир холбогдолтойг хэмжих хэмжүүр юм. 3. Ер нь, аудитын нотлох зүйл эцсийн шийдвэрлэх гэхээсээ илүү үнэмшүүлэх шинжтэй байдаг бөгөөд тиймээс аудитын тухайн зорилтод дэмжлэг болох
  • 51. 51 өөр өөр эх сурвалжаас буюу өөр өөр шинж чанартай нотлох зүйл эрэлхийлна. Нотлох зүйлийн хангалттай байдал 4. Бид аудитын төлөвлөгөөг боловсруулахдаа юуг хангалттай нотлох зүйл гэж үзэх талаар увьдчилсан үнэлгээ хийнэ. Энэ нь бидний хийсэн эрсдэлийн болон материаллаг байдлын үнэлгээ, аудитын баталгаажуулалтын загвараас урган гарна. Гэхдээ энэ нь объект дээрх ажил эхлэхээс өмнө хийсэн төсөөллүүдэд үндэслэсэн гэдгийг санаж байх нь чухал. Хэрэв объект дээрх ажлын үеэр эдгээр төсөөлөл багтахгүй байвал санал дүгнэлтэд дэмжлэг болох нотлох зүйлийн тоо хэмжээг эргэж харах нь зүйтэй. Нотлох зүйлийн найдвартай байдал 5. Нотлох зүйлийн найдвартай байдал нь түүний эх сурвалж болон шинж чанараас хамаарна. Юуг найдвартай нотлох зүйл гэж үзэх нь аудитор мэргэжлийн үүднээс шийдэх асуудал бөгөөд ерөнхийдөө:  Хөндлөнгийн эх сурвалжаас авсан аудитын нотлох зүйл байгууллагын бүртгэлээс олж авсанаас илүү найдвартай  Нягтлан бодох бүртгэл, дотоод хяналтын холбогдох тогтолцоо үр нөлөөтэй байгаа үед байгууллагын бүртгэлээс олж авсан аудитын нотлох зүйл илүү найдвартай.  Аудиторын шууд олж авсан аудитын нотлох зүйл байгууллагаас авсан нотлох зүйлээс илүү найдвартай.  Баримт бичиг, бичгээр өгсөн мэдүүлэг зэрэг аудитын нотлох зүйл аман мэдүүлгээс илүү найдвартай.  Баримтын үндсэн эх түүний хуулбар, телекс, факсаас илүү найдвартай. Өөр өөр эх сурвалжаас авсан буюу өөр шинж чанартай нэгж нотлох зүйлс хоорондоо зөрөхгүй бол аудитын нотлох зүйл илүү үнэмшил төрүүлнэ. Хэрэв үл авцалдаа илэрвэл бид түүнийг арилгахын тулд ямар нэмэлт горим шаардлагатайг тодорхойлох ёстой.
  • 52. 52 Аудитын нотлох зүйл олж авах 6. Аудитын объект дээр ажиллах явцад аудитын нотлох зүйлийг олон эх сурвалжаас болон хяналтын сорил, нарийвчилсан горимын аль алиныг дэмжих олон арга замаар олж авч болно. Аудитын нотлох зүйлийг олж авах гол арга замуудыг дараахь байдлаар ангилна. Шалгалт: данс бүртгэл, баримт бичиг буюубиет хөрөнгөд хийх шалгалт, хяналтын сорил болон нарийвчилсан горимын аль алиныг гүйцэтгэхэд үүнд бид ихээхэн найдлага тавих магадлалтай. Ажиглалт: үйл явцыг өрнөж байхад нь ажиглах. Энэ нь дорвитой нотлох зүйл гаргаж өгөх магадлал муутай ч, аудитын жим үлдээдэггүй хяналтуудыг сорьж шалгахад хэрэгтэй байж болно. Гэхдээ дэргэд нь аудит хийгдэж байгаа нь үйл явц өрнөх арга замд нөлөөлж болох учраас түүний найдвартай байдал нь хязгаарлагдмал юм. Асуулга ба тулган баталгаажуулалт: тухайн байгууллагад ажилладаг буюу ажилладаггүй мэдлэг бүхий хүмүүсээс мэдээлэл эрэлхийлэх. Үүнийг хяналтын болон нарийвчилсан сорилын аль алинд ашиглаж болно. Тулган баталгаажуулалт нь нягтлан бодох бүртгэлийн данс бүртгэлд агуулагдаж буй мэдээллийг бататгах үүднээс явуулсан асуулгыэ хариу юм. Тооцоолон бодолт: үндсэн баримт, нягтлан бодох бүртгэл хөтлөлт арифмктикийн хувьд алдаагүй эсэхийг шалгах. Энэ нь нарийвчилсан сорилын гол хэсэг бөгөөд бид нотлох зүйл бүрдүүлдэг учир энэ нь маш найдвартай юм. Шинжилгээний горим: санхүүгийн мэдээллийн зүйлсийн хоорондын буюу санхүүгийн болон санхүүгийн бус мэдээллийн зүйлсийн хоорондын уялдаа холбоонд хийх шинжилгээ. Нотлох зүйлийн эх сурвалж болохын хувьд түүний найдвартай байдал нь шалгасан уялдаа холбооны үнэмшилтэй байдал болон ашиглагдсан мэдээлэлд тавигдсан хяналтуудаас ихээхэн хамаарна. Аудитын сорилт 7. Аудитын төлөвлөгөөнд хяналтын сорилууд, нарийвчилсан шинжилгээний горимуудын хослолыг тусгах бөгөөд газрын захирлын зөвшөөрсөн нарийвчилсан сорилууд ямар үр дүнтэй байхаас хамаарч Ерөнхий аудиторын санал дүгнэлтийг дэмжих хандлагатай зохистой нотлох зүйл
  • 53. 53 гаргаж өгнө. Шаардлагатай сорилуудыг тодорхойлсон аудитын дэлгэрэнгүй хөтөлбөрийг төлөвлөгөөнд хавсаргана. Дараахь заалтуудын аудитын сорилын гурван гол хэлбэр бүрт зориулсан арга хндлагыг товч тайлбарлана. Хяналтын сорил САБ 6.2 Хяналтад найдахаас өмнө бид тэдгээр хяналт тухайн хугацааны турш үр нөлөөтэй, тууштай ажиллаж байсан эсэхийг нотлох сорил гүйцэтгэвэл зохино. САБ 6.3 Хяналтууд үр нөлөөтэй гэдэг нь сорилоор нотлогдвол бид хамгийн бага түвшний нарийвчилсан горим гүйцэтгэнэ. Хэрэв хяналтууд үр нөлөөтэй биш гэж дүгнэвэл бид түүнд найдаж болохгүй бөгөөд аудитынхаа төлөвлөгөөг эргэн хянана. 8. Бид хяналтын сорилын хоёр арга хандлага хэрэглэж болох бөгөөд тэдгээрийг “ Төлөвлөлт” хэмээх 5 дугаар бүлгийн “ Аудитын төлөвлөлтийн тэмдэглэл бэлтгэх” гэсэн хэсэгт тайлбарласан. Эрсдэлийг бууруулагч хяналтын сорилууд- тодорхой эрсдэлд чиглэсэн нэг хяналтыг сорьж шалгахад ашиглана. Хяналтад найдах стратеги- аудитын нэг буюу хэд хэдэн зорилтод хамаатай хяналтуудын ерөнхий тогтолцоог сорьж шалгах болон түүнд найдах тохиолдолд хэрэглэнэ. 9. Хяналтад найдах стратегийг хэрэглэхээс өмнө гол хяналтуудыг олж тогтоохын тулд тогтолцооны хяналтын үнэлгээ хийнэ. Энэ нь үйл ажиллагаа зохих ёсоор явагдаж байгааг илтгэх нотлох зүйл олж авахын тулд сорьж шалгах тэрхүү гол хяналтууд юм. Үйлчлүүлэгчдийн ихэнх нь комдьютерт суурилсан тогтолцооноос ихээхэн хамааралтай бөгөөд хэрэв хяналтад найдах стратегийг хэрэглэх гэж байгаа бол бид мэдээллийн технологийн хяналтын горимуудыг үнэлэх хэрэгтэй болно. 10.Хяналт тухайн хугацааны турш үр нөлөөтэй бөгөөд тууштай ажиллаж байсныг нотлохын тулд бид сорилын аль нэг аргыг хэрэглэж болно. Эдгээрийг дор товчлон тайлбарлавал:  Асуулга ба тулган баталгаажуулалт. Энэ нь гол төлөв хяналт хариуцсан удирдах ажилтнаас амаар авах асуулга юм. Тулган баталгаажуулалт нь энгийн даган мөшгих сорилоос эхлээд хяналт сайн ажиллаж байсан эсэхийг нягтлах давтан гүйцэтгэх сорил байж болно.
  • 54. 54  Ажиглалт. Аудитын жим үлдээдэггүй хяналтыг сорьж шалгахад үүнийг ашиглаж болно. Хяналтыг ажиглалт хийж сорихдоо аудит хийж буй санхүүгийн жилийн хугацаанд хийх нь чухал. Тиймээс ажиглалтын сорил төлөвлөлтийн үед буюу эсвэл завсрын шатанд объект дээр очих үед гол төлөв хийгдэнэ.  Түүвэрлэлт. Тухайн хугацаанд хийгдсэн ажил гүйлгээний түүвэрт үндэслэн хяналтын үйл ажиллагааг сорих. 11.Тухайн хугацаанд цөөн тооны ажил гүйлгээнд хяналт хэрэгжсэн тохиолдолд бүх ажил гүйлгээг сорьж шалгана. Хэрэв түүвр сонгож авах шаардлагатай бол Аудитын түүвэрлэлтийн талаархи АОУС 530-д тусгагдсан удирдамжийг мөрдөх ёстой. 12. Хэрэв түүвэрлэлтийн аргыг хэрэглэх бол эрсдэлийг бууруулагч хяналтуудыг сорих түүврийн хэмжээ ерөнхийдөө их бөгөөд алдааг тэвчиж болох хэмжээ бага байдаг. Улмаар эрсдэлийг бууруулагч хяналтын сорил нь хяналтад найдах стратегийн хэсэг болох сорилуудаас илүү өндөр төвшний баталгаа шаарданав 13. Хяналтын сорилын үр дүнг үнэлхэд хялбар. Хэрэв хяналтыг сорьж шалгахдаа асуулга ба тулган баталгаажуулалт, аль эсвэл ажиглалт хийсэн бол бидний сорилууд нэг бол амжилттай, эсвэл амжилтгүй болно. Хэрэв түүвэрлэх арга хэрэглэсэн бөгөөд түүвэрт илэрсэн алдаа нь хүлээн зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээнээс бага байвал бид баталгаажуулалтын төлөвлөсөн төвшинг баримталж хамгийн бага түвшний нарийвчилсэн горим хэрэгжүүлнэ. Хэрэв илэрсэн алдаа хүлээн зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээнээс их байвал бид аудтын төлөвлөгөөгөө эргэж харах ёстой. Энэ нь нарийвчилсан горимоос бүх баталгаагаа олж авна гэсэн үг. Хэрэв хяналтын аливаа доголдол олж тогтоовол түүний шалтгааныг судалж, эрсдэлийн аудитийн ажилын хөтөлбөрт нөлөөлөх эсэхийг тогтооно. Гол хяналтуудын аливаа доголдлыг удирдлагад нь тайлагнана. Шинжилгээний нарийвчилсан горимууд САБ 6.4 Бидний хэрэгжүүлэх шинжилгээний нарийвчилсан горимууд нь бүртгэгдсэн дүн материаллаг хэмжээгээр буруу илэрхийлэгдээгүй гэж дүгнэхийн тулд бүртгэгдсэн дүнг санхүүгийн ба санхүүгийн бус мэдээллээс гаргаж авсан хүлээгдэж дүнтэй харьцуулна.
  • 55. 55 САБ 6.5 Хэрэв шинжилгээний нарийвчилсан горим бидний тооцсон тэвчиж болох зөрүүнээс илүү алдааг урьдчилан тогтоовол бид түүнээс баталгаа авахгүй бөгөөд аудитын төлөвлөгөөгөө эргэж хянана. 14.Шинжилгээний горим нь шинжилгээний нарийвчилсан горимыг хэрхэн хэрэгжүүлэх болон үр дүнгий нь хэрхэн үнэлхийг тайлбарлаж өгнө. Ийм горимыг аудитын мөрөөр анхаарах асуудлыг олж тогтоох үүднээс мэдээлэл хоорондын уялдаа холбоог шалгадаг гарцын хяналтаас ялгаж зааглах нь чухал. 15.Шинжилгээний нарийвчилсан горимууд хэрэглэхийн давуу тал нь нийт олонлогийг шалгаж, түүвэрлэлтийн эрсдэлийг арилгадагт оршино. Тэдгээр нь үнэмшилтэй холбогдох мэдээллээс хүлээгдэж буй дүнг гаргах болон тэрхүү хүлээгдэж буй дүнг бодит бүртгэгдсэн дүнтэй харьцуулахаас бүрдэнэ. “ Шинжилгээний горим “ хэмээх АОУС 520-ийн дараахь ишлэл нь хүлээгдэж буй болон бүртгэгдсэн дүнгүүдийн хоорондын зөрүүний хүлээн зөвшөөрөгдөх хэмжээг хэрхэн тогтоохыг тайлбарлана. “Шинжилгээний нарийвчилсан горимыг боловсруулж хэрэгжүүлэхдээ хүлээгдэж буй дүнгээс зөрсөн, цаашид мөшгин шалгалгүй хүлээн зөвшөөрч болох зөрүүний хэмжээг аудитор судалж үзнэ. Ийнхүү судлах нь материаллаг байдал болон баталгааны хүсүүштэй түвшинд нийцэж буй эсэхээс юуны өмнө шалтгаална. Энэхүү дүнг тодорхойлохдоо тодорхой дансны үлдэгдэл, ажил гүйлгээний анга буюу илчлэл тодруулга дахь буруу илэрхийллүүд нийлээд үл хүлээн зөвшөөрөх хэмжээнд хүрэх боломж бий эсэхийг судалж үзнэ. Материаллаг хэмжээний буруу илэрхийлэл гарах эрсдэл ихсэхийн хэрээр аудитор хүлээгдэж буй дүнгээс зөрсөн, цаашид мөшгин шалгалгүй хүлээн зөвшөөрч болох зөрүүний хэмжээг багасгах замаар баталгаажуулалтын хүсүүштэй түвшинг өндөрсгөнө” Хэрэв зөрүү нь хүлээн зөвшөөрөх түвшингээс хэтэрч, бид загвараа өөрчилж чадахгүй бол шинжилгээний нарийвчилсан горимоос төлөвлөсөн баталгаагаа авч чадахгүй бөгөөд улмаар дэлгэрэнгүй сорил хийх ёстой. Гэхдээ бидний хийсэн эрсдэлийн үнэлгээ хүчин төгөлдөр хэвээр эсэхийг нягтлах үүднээс тэрхүү зөрүүний шалтгааныг олж тогтоохыг байнга эрмэлзэх хэрэгтэй. 16.Шинжилгээний нарийвчилсан горимоос баталгаа олж авахын тулд бид хүлээгдэж буй дүнг тооцоход ашигласан мэдээллээ бататгах ёстой. Хэр зэрэг бататгах нь газрын захирал болон менежерийн шийдэх асуудал
  • 56. 56 боловч тухайн мэдээллийг гаргаж авсан санхүүгийн тогтолцооны найдвартай байдалд хийсэн бидний үнэлгээнээс хамаарна. Дэлгэрэнгүй сорил САБ 6.6 Дэлгэрэнгүй сорилоор аудитын зорилтыг сорьж шалгахаар төлөвлөх тохиолдолд бид холбогдох олонлогийг олж тогтоох бөгөөд:  Олонлогоос түүвэр сонгох түүвэрлэлтийн тохиромжтой арга техник хэрэглэх ба тэдгээр түүврийн хувьд дэмжих нотлох зүйлийг шалгах, аль эсвэл  Нийт олонлогийн хувьд дэмжих нотлох зүйлийг шалгах хэрэгтэй. САБ 6.7 Хэрэв бидний дэлгэрэнгүй сорилууд, түүний дотроос нягтлан бүртгэлийн тооцооллын сорилууд алдаа илрүүлбэл санхүүгийн тайланд материаллаг хэмжээний буруу илэрхийлэл байгаа эсэх, аль эсвэл түүнд тусгагдсан санхүүгийн ажил гүйлгээнүүдэд материаллаг хэмжээний зөрчил байгаа эсэхийг тодорхойлох үүднээс тэрхүү алдааны нөлөөг үнэлэх хэрэгтэй. САБ 6.8 Хэрэв түүврийн зүйлсэд дэлгэрэнгүй сорил хийсэн бол тэдгээрийн эх олонлогт байж болзошгүй алдааг тооцоолох хэрэгтэй. 17.Дан ганц хяналтын сорилууд болон шинжилгээний горимоос аудитын зорилт бүрт холбогдох хангалттай зохистой нотлох зүйл олж авах боломж ховор. 18.Дэлгэрэнгүй сорилын хүрээнд олонлог дхаь бүх ажил гүйлгээ буюу эсвэл түүвэрлэж авсан ажил гүйлгээнүүдийн талаар нотлох зүйл олж авна.Жишээ нь онилсон нарийвчилсан горим хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд жижиг олонлогийн хувьд эрсдэлийн тодорхой хүчин зүйлс олж тогтоосон тохиолдолд бид бүх ажил гүйлгээг сорьж шалгаж болно. Жишээ нь яамнаас агентлагт санхүүжилтийг нь сар бүр төлсөн тохиолдолд бид бүх төлбөрийг сорьж шалгаж болно. Хэрэв олонлог дахь бүх ажил гүйлгээг сорьж шалгах боломжгүй буюу эсвэл өртөг зардал ихтэй бол түүвэрлэх аргыг ашиглана. 19.Бүх дэлгэрэнгүй сорилын хувьд бид дараахь зүйлсийг тодорхой зааж өгөх хэрэгтэй. I. Сорилтын зорилт II. Юуг алдаа гэж үзэх III. Хамрах олонлог Хэрэв зөвхөн түүвэрлэсэн ажил гүйлгээнүүдийг сорьж шалгах тохиолдолд:
  • 57. 57  Түүврийг сонгож авсан эх үүсвэр болон түүнийг санхүүгийн тайлантай тулган тохируулах горим  Сонголт хийх арга 20. Хэрэв түүвэрлэж авсан ажил гүйлгээнд алдаа илэрвэл энэ нь системчлэгдсэн аль эсвэл санамсаргүй эсэхийг тодорхойлох үүднээс тухайн алдааны мөн чанар, нөхцөл байдлыг судална. Улмаар системчлэгдсэн алдааг олонлогын тодорхой хэсэгт, санамсаргүй алдааг нийт олонлогт хамааруулан тооцоолно. Түүвэрлэсэн баримтуудад хийх бүх дэлгэрэнгүй сорилыг баримтжуулах стандарт загварыг Хавсралт В-6-д үзүүлсэн. Энэ загварт алдааг түүврийн нийт олонлогийн үнэнд автоматаар тооцоолох арга мөн тусгагдсан. 21.Сорил тус бүрийн үр дүнг үнэлсний дараа тэдгээр үр дүнг нэгтгэнэ:  Аудитын бүх зорилтыг хамруулан данс тус бүрийн түвшинд,  Бүх дансыг хамруулан санхүүгийн тайлангийн түвшинд  Сорилын үр дүн санхүүгийн тайланд материаллаг хэмжээний буруу илэрхийлэл буюу зөрчил үгүй эсэхийг дүгнэх боломж олгож буй эсэхийг тодорхойлох нь мэргэжлийн шийдэл шаардана. 22.Бүх сорилын үр дүнг нэгтгэх үед тооцоолсон нийт алдаанууд материаллаг хэмжээний буруу илэрхийлэл буюу зөрчил байж болзошгүйг илтгэн харуулж болно. Ийм тохиолдолд бид дараахь нэмэлт ажлын аль нэгийг хийх хэрэгтэй.  Нэг буюу хэсэг олонлог дахь томоохон түүврийг сорьж шалгах ба гарч болзошгүй алдааны дээд доод хязгаарыг ойртуулах замаар тооцоолсон алдааны түвшинг бууруулах  Олонлог бүр дэх алдааны түвшинг алдаа мадаггүй тоолох 23.Хэрэв дэлгэрэнгүй сорил аль нэг дансанд материаллаг хэмжээний буруу илэрхийлэл буюу зөрчил илрүүлээгүй бол бил баталгаажуулалтын төлөвлөсөн түвшинг баримтлана. 24.Хэрэв санхүүгийн тайланд материаллаг хэмжээний буруу илэрхийлэл байна гэж дүгнэвэл санхүүгийн тайландаа зохих илчлэл тодруулга буюу залруулга тохиргоо хийхийг үйлчлүүлэгчээс шаардана. Хэрэв тэд зөвшөөрөхгүй бол бид аудитын санал дүгнэлтээ хязгаарлана. “ Санхүүгийн тайлангийн талаархи тайлан” хэмээх 8 дугаар бүлгийг үз. Хэрэв материаллаг хэмжээний зөрчил байна гэж дүгнэвэл санал дүгнэлтийнхээ
  • 58. 58 үнэн зөв байдлын хэсгийг хязгаарлах бөгөөд учир нь зөрчлийг удирдлага залруулчихаж чадахгүй. 25.Зарим үед материаллаг хэмжээний буруу илэрхийлэл буюу зөрчил байж болох ч түүнийг тоолох боломжгүй гэж дүгнэж болно. Энэ нь бидний ажлын хамрах хүрээний хязгаарлалтаас шалтгаалан гол төлөв тохиолддог “ Санхүүгийн тайлангийн талаархи тайлан” хэмээх 8 дугаар бүлгийг үз. Нягтлан бодох бүртгэлийн тооцоолол САБ 6.9 Бидний хэрэгжүүлэх нарийвчилсан горим нягтлан бодох бүртгэлийн тооцооллын талаархи аудитын хангалттай зохистой нотлох зүйл гаргаж өгөх учиртай. Тухайлбал, нягтлан бодох бүртгэлийн тооцоолол дараахь шинжийг агуулсан эсэх талаар хангалттай нотлох зүйл олж авах хэрэгтэй. I. Тухайн нөхцөл байдалд үндэслэлтэй II. Зохистой илчилж тодруулсан 26.Хэмжих нарийн хэрэгсэл байхгүй тохиолдолд санхүүгийн тайлан дахь аливаа зүйлийн дүнг ойролцоогоор илэрхийлэхийг нягтлан бодох бүртгэлийн тооцоолол гэнэ. 27.Энэ нь хэдийгээр аккруэл буюу хагас аккруэл сууриар бүртгэл хөтлөхөд гол төлөв хамаатай боловч мөнгөн суурьт бүртгэлд ч бас тааралдаж болно. Жишээ нь:  Төсвийн хувиарлалтын дансны алдагдлын тайлан дахь нийт боломжит өр төлбөрийг тооцоолох  Мөнгөн гүйлгээний нэг бүрчилсэн бүртгэл байхгүй тохиолдолд үнийн дүнг төсвийн хувиарлалтын дансан дахь зардал, орлогын ангиллуудаар хуваарилан тооцоолох. 28.Нягтлан бодох бүртгэлийн тооцоололд аудит хийхэд дараахь арга хандлагын аль нэгийг буюу заримыг хэрэглэж болно. Тооцоолол хийхдээ удирдлагын ашигласан үйл явцыг хянаж, сорих Удирдлагын бэлтгэсэнтэй харьцуулахын тулд хараат бус тооцоолол ашиглах Хойшхи үйл явдлуудыг хянах Эдгээр арга хандлага нь энэ бүлгийн эхэнд тайлбарласан аудитын гурван ерөнхий арга хандлага, тухайлбал, хяналтыг сорьж шалгах, шинжилгээний горим хэрэгжүүлэх буюу дэлгэрэнгүй сорил хийх аргуудыг тусгасан болно.
  • 59. 59 29.Удирдлагын ашигласан үйл явцыг хянаж сориход дараахь алхмууд хийгдэнэ. Мэдээллийг үнэлэх болон тооцоололын үндэс болсон төсөөллийг судлах Тооцоололд хэрэглэсэн бодолтуудыг сорьж шалгах Боломжтой бол өмнөх онуудад хийсэн тооцооллыг тухайн үеийн бодит үр дүнтэй харьцуулах Удирдлагын хяналт тавих, зөвшөөрөл өгөх горим журмыг судлах 30.Бид хараат бус тооцоолол хийж буюу олж аваад удирдлагын бэлтгэсэн нягтлан бодох бүртгэлийн тооцоололтой харьцуулж болно. Хараат бус тооцоолол ашиглахдаа бид ихэвчлэн мэдээллийг үнэлж цэгнэж, төсөөллүүдийг судалж тооцоололд хэрэглэсэн бодолтын горимыг сорьж шалгана. Түүнчлэн өмнөх үеүдэд хийж байсан хараат бус тооцооллыг тухайн үеийн бодит үр дүнтэй харьцуулах нь оновчтой байж болно. 31.Тайлант хугацаа дууссанаас хойш хийгдсэн ажил гүйлгээ, тохиолдсон үйл явдлууд удирдлага буюу захирлуудын хийсэн нягтлан бодох бүртгэлийн тооцооллын талаар аудитын нотлох зүйл гаргаж өгч болно. Ийм ажил гүйлгээ, үйл явдлуудыг хянах нь нягтлан бодох бүртгэлийн тооцоолол хийхэд ашигласан үйл явцыг хянаж сорих буюу эсвэл нягтлан бодох бүртгэлийн тооцооллын үндэслэлийг үнэлэхэд хараат бус тооцоолол ашиглах хэрэгцээ шаардлагыг багасгах буюу бүр арилгаж болно. 32.Эдгээр горимын үр дүнг үнэлэхэд бид мэргэжлийн шийдлээ ашиглана. Бидний хийх ажил нотлох зүйлээр дэмжигдсэн дүнгийн тооцоолол болон санхүүгийн тайланд тусгагдсан дүнгийн тооцооллын зөрүүг гаргаж ирнэ. Ийм зөрүү нь залруулга тохируулга хийхийг шаардаж буй эсэхийг тодорхойлох ёстой. Гэхдээ нэгэнт шинжилгээний нарийвчилсан горим учраас санхүүгийн тайлан дахь дүн хүлээн зөвшөөрөгдөх үр дүнгийн урьдчилан тооцсон хэмжээнд байвал үндэслэлтэй гэж үзнэ. Алдаа болон хяналтын догогдлыг мөшгин шалгах САБ 6.10 Бид илрүүлсэн алдаа буюу хяналтын догогдлын шалтгаан, шинж чанарыг мөшгин шалгавал зохино. 33.Алдаа буюу хяналтын догогдол бүхэн анхаарал татах учиртай бөгөөд тэдгээрийг хэрхэн яагаад тохиолдсоныг нь эхэлж мэдэлгүй зөвхөн материаллаг бус гэж ангилах, аль эсвэл ерөнхий үнэлгээндээ зүгээр л дурдах нь хангалтгүй юм. Ийм ойлголтгүйгээр санхүүгийн тайланд үзүүлэх
  • 60. 60 нөлөөг нь тооцоолоход хүндрэлтэй төдийгүй, хамгийн гол нь дараахь зүйлсийг хийх боломжгүй болно. I. Алдаа буюу догогдлын ноцтой бадлыг үйлчлүүлэгчид мэдээлэх, хэрэв тохиромжтой бол тогтолцоо, горим журмыг хэрхэн сайжруулах талаар үйлчлүүлэгчид ажил хэрэгч зөвлөмж өгөх II. Бидний хийж буй аудитад ямар үр дагавар учруулахыг сайтар судлах. Зөвхөн бүрэн дүүрэн мөшгин шалгаснаар уг алдаа, догогдол жишээ нь эрсдэлийн үнэлгээ буюу удирдлагын тайлбар мэдүүлгийн найдвартай байдлыг эргэж хянахад хүргэх эсэхийг тодорхойлох боломжтой болно. 34.Эдгээр асуудлыг илрүүлсэн даруй мөшгин шалгах нь яухал бөгөөд ингэснээр удирдлагын зүгээс засаж залруулах арга хэмжээг шуурхай авах, аудитын горимд өөрчлөлт оруулах хугацаатай болох боломж бүрдэнэ. Аудитын төлөвлөгөөг шинэчлэх САБ 6.11 Объект дээрх ажлын туршид бид аудитын горимын үр дүнд буюу буёад эх сурвалжаас олж авсан анхаарал татахуйц бөгөөд төлөвлөлтийн үеийн төсөөллүүд, аудитын горимыг эргэж хянахад хүргэхүйц аливаа асуудалд соргог хандвал зохино. 35.Аудитын төлөвлөгөө тухайн цаг үед байсан нотлох зүйл болон төсөөллүүдэд үндэслэн боловсруулагддаг. Тиймээс энэ нь тэдгээр төсөөлөл өөрчлөгдөөгүй нөхцөлд л хүчин төгөлдөр бөгөөд хэрэв нөхцөл байдал өөрчлөгдвөл түүнийг эргэж хянахгүйгээр цаашид баримтлан ажиллаж болохгүй. 36.Аудитын төлөвлөгөө нь алдаа буюу хяналтын догогдлын таамагласан түвшинд үндэслэгдэж хийгддэг. Дээр дурдсан аудитын сорилын удирдамж хэрэв аудитын сорилын үр дүнд хүлээгдэж байснаас өндөр түвшний алдаа буюу хяналтын догогдол илэрвэл аудитын горимоо эргэж хянах шаардлагатайг тайлбарласан. Энэ нь гэхдээ аудитын төлөвлөгөөг эргэж хянавал зохих цорын ганц нөхцөл байдал биш юм. Дараахь зүйлс аудитад ямар үр дагавар үзүүлж болохыг аудитын багийн гишүүн бүр судлах үүрэгтэй.  Аудитын горимоос шууд олж аваагүй, гэхдээ үйлчлүүлэгчээс олж авсан мэдээлэл нь төлөвлөлтийн үе шатанд олж тогтоогоогүй байсан эрсдэлүүдийг зааж өгч болно. Энэ нь жишээлбэл үйлчлүүлэгчийн ажилтнуудтай ярилцлага хийх, сроьж шалгасан зүйлтэй шууд
  • 61. 61 холбоогүй нотлох зүйлийг баримтжуулах, үйлчлүүлэгчийн ажлыг газар дээр нь ажиглах явцад гарч ирж болно.  Гуравдагч этгээдээс шууд буюу эсвэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, хууль тогтоох байгууллагын баримт материалаас олж авсан мэдээлэл. Бид заримдаа зөрчил, зүй зохисгүй байдлын шинж тэмдгийн талаар олон нийтээс захидал хүлээн авдаг бөгөөд ийм асуудлууд мөн хууль тогтоох байгууллагын хэлэлцүүлэг, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр сөхөгдөж болно. Эдгээр нь бидний аудитад ямар үр дагавар үзүүлэхийг байнга судалж байх хэрэгтэй. 37.Аудитын төлөвлөгөө уян хатан байх шаардлагатай. Төлөвлөсөн арга хандлага маань аудитын үе шат бүрд тохиромжтой хэвээр эсэхийг судлах ба үйлчлүүлэгчийн үзүүлдэг үйлчилгээ, орлого, зарлагын хэмжээ, шинж чанар өөрчлөгдсөн г.м төлөвлөгөөнд өөрчлөлт оруулахыг шаардсан томоохон үйл явдлуудыг хянаж шинжлэх хэрэгтэй. Объект дээрх ажлыг баримтжуулах САБ 6.12 Аудитын ажлын баримт материалд хэрэгжүүлсэн аудитын горимууд, гаргасан дүгнэлтүүд болон аудитын санал дүгнэлтэнд үзүүлсэн үр дагаварыг баримтжуулах хэрэгтэй. Шийдэл ашигласан бүх томоохон асуудлын үндэслэлийг түүнд тэмдэглэх нь зүйтэй. 38.Ажлын баримт материал нь гүйцэтгэсэн ажлын чухал бүртгэл болж өгөх бөгөөд шаардагдах бүх ажлыг бүрэн гүйцэтгэсэн эсэхийг магадлахад аудиторуудад тусалж, гаргасан санал дүгнэлтийг дэмжих нотлох зүйлээр ханган, хийсэн аудитын ажлыг хянах боломж олгоно. 39.Объект дээрх ажлыг тэмдэглэсэн баримт материалд наад зах нь дараахь зүйлс байвал зохино: o Төлөвлөгөөнд тусгагдсан аудитын бүх горим хэрэгжсэн эсэх, хэрэв төлөвлөснөөс өөрөөр хэрэгжсэн бол тэгэх үндэслэл, зөвшөөрөл байсан эсэх o Аудитын горимын үр дүн, илрүүлсэн аливаа алдаа, хяналтын догогдлыг тодорхой гаргаж тавих o Бүх алдаа, хяналтын догогдлуудыг мөшгин шалгасан бөгөөд үйлчлүүлэгчтэй шаардлагатай хэмжээнд хэлэлцсэн o Шийдэгдээгүй буюу үйлчлүүлэгчид мэдэгдвэл зохих аливаа асуудлууд
  • 62. 62 o Объект дээрх ажлаас хийсэн аудиторын дүгнэлтүүд, тэдгээр дүгнэлтийг гаргахад ашигласан шийдэл болон тэдгээрийн үндэслэл шалтгаан. 40.Үйлчлүүлэгчтэй харилцсан бүх бичиг баримтыг уулзалтын тэмдэглэлүүдийн хамт хадгалах нь зүйтэй. Боломжтой бол уулзалтын тэмдэглэлийг үйлчлүүлэгчид танилцуулж зөвшөөрүүлэх хэрэгтэй. 41.Баримтжуулалт сайн хийгдсэн эсэхийг шалгах хялбар арга бол тухайн аудиттай холбоогүй боловч туршлагатай аудитор цугларсан нотлох зүйлийг төвөггүйхэн нягталж, гаргасан дүгнэлтийг ойлгож дэмжих боломжтой байх явдал юм. 42.Объект дээрх ажлыг баримтжуулахад ашиглах стандарт загваруудыг хавсаргав. Хавсралт В-3 нь аудитын явцад хөндөгдсөн бүх асуудал, алдаа, хүндрэл бэрхшээл, ажиглалтуудыг бүртгэх загвар юм. Мөн энэ загварт асуудал тус бүрийг хэрхэн шийдвэрлэснийг бүртгэх зай бий. Хавсралт В-4-т данс бүрт санхүүгийн гол мэдээллүүдийг бүртгэх болон аудитын явцад гарах аливаа өөрчлөлтийг мөшгих хуваарийг үзүүлсэн. Энэ хавсралтад тухайн жилийн дүн болон өмнөх жилийн дүнгийн хоорондын шинжилгээг мөн оруулсан. Хавёралт В-5 нь аудитын бүх сорилыг баримтжуулах ажлын баримт материалын стандарт загзар юм. Хавсралт В-6-д түүвэрлэсэн баримтуудад хийсэн бүх дэлгэрэнгүй сорилуудыг баримтжуулах стандарт загварыг үзүүлсэн. Энэ нь загварт алдааг түүврийн нийт олонлогийн үнэнд автоматаар тооцоолох арга мөн тусгагдсан. Хавсралт В-7-д данс бүрийн хүрээнд хийгдсэн аудитын ажлыг хураангуйлах болон данс бүрийн үнийн дүнгийн талаар дүгнэлтэнд хүрэх загварыг үзүүлэв.
  • 63. 63 7 дугаар бүлэг: ДУУСВАР БОЛГОХ Оршил 1. .Энэ бүлэгт аудитыг дуусвар болгох талаархи бодлого, удирдамжийг авч үзсэн. үүнд санхүүгийн тайланг бүхэлд нь хянах, хойшхи үйл явдлуудыг хянах, өөдрөг үйл ажиллагааны суурь ашиглах нь оновчтой эсэхийг дүгнэх, удирдлагын тайлбар мэдүүлэг олж авах, шалгалтын журналд ажлын үр дүнг нэгтгэх,гэрчилгээний журналыг бүрдүүлж аудитын гэрчилгээнд гарын үсэг зух асуудал тусгагдсан. Дуусвар болгох горимын зорилт нь санхүүгийн тайлангууд илчлэл тодруулгын бүх шаардлагад нийцсэн эсэх, аудитын гэрчилгээний зохистой хэлбэрийг тогтоохын тулд аудитын хангалттай зохистой нотлох зүйл олж цуглуулсан эсэх, аудитын нотлох зүйл ажлын баримт материалд зохих ёсоор баримтжуулагдсан эсэхийг нягтлах явдал юм. 2. Энэ бүлэгт авч үзсэн бодлого, удирдамжийг мөрдсөнөөр “ Өөдрөг үйл ажиллагаа” хэмээх АОУС 570, “ Хойшхи үйл явдлууд” хэмээх АОУС 560 болон “ Удирдлагын тайлбар мэдүүлэг” хэмээх АОУС 580-ыг мөрдөх юм. Санхүүгийн тайланг бүхэлд нь хянах САБ 7.1 Аудитын дуусвар болгох үе шатанд санхүүгийн тайланг бүхэлд нь хянах хэрэгтэй. Хянахдаа дараахь зүйлийг судалж үзнэ.  Санхүүгийн тайлангууд хууль тогтоомжийн шаардлагад нийцэж байгаа эсэх  Нягтлан бодох бүртгэлийн бодлого нь дансны төрөл чиглэлд тохирсон, зохих ёсоор дэлгэн илчлэгдсэн, тууштай хэрэгжсэн бөгөөд тухайн байгууллагад тохирсон эсэх  Санхүүгийн байгууллагууд бүхэлдээ байгууллагын талаархи бидний мэдлэг болон аудитын горимын үр дүнтэй нийцэж байгаа эсэх  Санхүүгийн тайланд байгаа илчлэл тодруулгын хэлбэр шударга эсэх 3. Санхүүгийн тайланг бүхэлд нь хянах хоёр гол зорилго бий:  Санхүүгийн тайлан дахь илчлэл тодруулга ба мэдээлэл нь зохих ёсоор толилуулах буюу үнэн зөв, шударга байр суурь илэрхийлэхэд оновчтой эсэх, санхүүгийн тайлангууд хууль тогтоомж болон Сангийн яамнаас гаргасан журам зааврын дагуу бэлтгэгдсэн эсэхийг нягтлах
  • 64. 64  Санхүүгийн тайланд толилуулсан мэдээллийг шүүмжлэлтэй байр сууринаас харах, тэр нь байгууллагын талаархи бидний мэдлэг, аудитын горимын үр дүнтэй нийцэж буй эсэхийг нягтлах 3. Энэ үйл явцад тус дөхөм болох үүднээс цаашид санхүүгийн тайлангийн төрлүүдээр хяналтын хуудас тусгайлан гаргах шаардлага бий. 4. Аудитын төлөвлөлтийн үе шатанд байгууллагын нягтлан бодох бүртгэлийн бодлогыг судалж үздэг бөгөөд дуусвар болгох үе шатанд түүнийг аудитын горимын үр дүнтэй харьцуулан дахин судалж үзнэ. 5. Санхүүгийн тайланд толилуулсан мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийж хянах дэлгэрэнгүй удирдамжийг “Объект дээх ажил” хэмээн 6 дугаар бүлэгт өгсөн болно. Ийнхүү хянахад дараахь зүйлийг анхаарна:  өмнө нь олж авсан мэдээлэл, тайлбарууд болон аудитын явцад өмнө нь гаргасан дүгнэлт санхүүгийн тайланд зохих ёсоор тусгагдсан эсэх  хяналтын явцад санхүүгийн тайлангийн тодруулга болон илчлэл тодруулгад нөлөөлөхүйц ямар нэгэн шинэ хүчин зүйл илэрсэн эсэх  санхүүгийн тайлан дахь мэдээллийг холбогдох бусад тоо баримттай харьцуулах нь санхүүгийн тайлангууд бүхэлдээ байгууллагын бизнесийн талаархи бидний мэдлэгтэй нийцэж буй эсэх талаар дүгнэлт хийхэд дөхөмтэй үр дүн өгсөн эсэх  санхүүгийн тайлангийн тодруулгад асуудлыг сайн, эсвэл саар талаас нь харуулах гэсэн удирдлагын хүсэл зоригоос шалтгаалан зохисгүй нөлөө орсон эсэх  тухайн аудитын явцад болон өмнөх оны аудитаар тогтоогдсон залруулагдаагүй нийт буруу илэрхийллүүдийн санхүүгийн тайланд үзүүлж болзошгүй нөлөө. Санхүүгийн тайланг хянахын өмнө аудитын ажлын баримт материал дахь Хөтлөгч хувиартай тулгаж магадлах ёстой. Энэхүү Хөтлөгч хураарь нь үйлчлүүлэгчийн шалгах баланстай тохирч байх учиртай. Эдгээр шалгалт нь санхүүгийн тайлангууд нягтлан бодох бүртгэл хөтлөлтөд үндэслэн зохих ёсоор бэлтгэгдсэн эсэхийг нягтлана. Хэрэв санхүүгийн тайлангийн шинэ төсөл хүлээж авбал тулгаж магадласан төсөлтэй харьцуулж, бүх тохируулгыг ажлын баримт материалд зохих есоор тусгаж шалгасан эсэхийг нягтлах ёстой. Ихээхэн тохируулга, өөрчлөлт хийгдсэн бол санхүүгийн тайланг дахин хянана.
  • 65. 65 Хойшхи үйл явдлуудыг хянах САБ 7.2 Санхүүгийн тайлан болон бидний гэрчилгээнд хойшхи үйл явдлууд хэрхэн нөлөөлөхийг судалж үзнэ. Бид дараахь хугацаанд тохиолдсон үйл явдлыг анхаарна.  Тайлант хугацааны эцэс болон аудитын гэрчилгээний огнооны хооронд  Аудитын гэрчилгээний огноо болон санхүүгийн тайланг хэвлэж нийтэлсэн огнооны хооронд  Санхүүгийн тайлан хэвлэн нийтлэгдсэнээс хойш, гэхдээ холбогдох байгууллагад танилцуулахаас өмнө. Тодорхойлолт 6. Хойшхи үйл явдлуудыг АОУС 560-д тайлант хугацааны эцсээс хойш, санхүүгийн тайланг гишүүд болон тэдгээртэй адилтгах этгээдэд танилцуулахаас өмнө тохиолдсон холбогдох үйл явдлууд ба илрүүлсэн баримтууд гэж тодорхойлсон 7. Санхүүгийн тайлангуудыг Сангийн яаманд хүргүүлсэн огноог хойшхи үйл явдлуудын төгсгөл гэж үзнэ. 8. САБ 7.2-т хойшхи үйл явдалтай холбоотой өөр өөр хоёр хугацааг заасан.  Аудитын гэрчилгээнд гарын үсэг зурсан огноо  Санхүүгийн тайлангуудыг хэвлэж нийтэлсэн огноо  Эдгээр огноо хойшхи үйл явдлын хугацааг гурав хувааж байгаагаараа чухал юм. Бидний ажлын хамрах хүрээ, үүрэг хариуцлага, хойшхи үйл явдал, тохиолдсон цаг хугацаанаас хамааралтай. 9. Аудит хийгдсэн санхүүгийн тайланг ҮАГ хэвлэж УИХ-д танилцуулах үүрэг хүлээсэн тохиолдолд уг тайланг УИХ-д хүргүүлсэн огноогоор санхүүгийн тайланг хэвлэж нийтэлсэн огноог тооцно. Аудит хийгдсэн санхүүгийн тайланг холбогдох сайд Засгийн газар, УИХ-д танилцуулдаг буюу эсвэл Засгийн газар УИХ-д танилцуулахаас нь өмнө Удирдлагын зөвлөлөөр хэлэлцдэг Засгийн газрын агентлагууд, бусад байгууллагын хувьд Ерөнхий менежер дараахь этгээдэд хүргүүлсэн огноогоор нь санхүүгийн тайланг хэвлэж нийтэлсэн огноог тооцно: o Сайд буюу
  • 66. 66 o Зөвлөлийн гишүүд Энэ хоёрын аль алинд хүргүүлдэг тохиолдолд, аль эрт хүргүүлсэн огноог нь тайланг хэвлэн нийтэлсэн огноо гэж тооцно. Бидний ажлын хамрах хүрээ Тайлант хугацааны эцэс болон аудитын гэрчилгээний огнооны хооронд тохиолдсон хойшхи үйл явцууд 10.Аудитын гэрчилгээний огноо хүртэлх хугацаанд тохиолдсон материаллаг хэмжээний бүх хойшхи үйл явдлуудыг олж тогтоосон бөгөөд санхүүгийн тайланд зохих тохируулга буюу илчлэл тодруулга хийгдсэн гэсэн баталгаа олж авах үүднээс аудитын горим хэрэгжүүлэх ёстой. Гэхдээ, хойшхи үйл явдлуудыг шалгах нь ялангуяа нягтлан бодох бүртгэлийн тооцоололд аудит хийх тохиолдолд дансны сорилтын салшгүй хэсэг байдаг. Тиймээс тайлант хугацааны эцсээс хойш хүлээн авсан нэхэмжлэлүүдийг хянах замаар аккруэлуудыг шалгаж болно. 11.Түүнчлэн санхүүгийн тайланд тохируулга буюу илчлэл тодруулга хийхийг шаардсан хойшхи үйл явдлуудыг олж тогтоох тусгай горим хэрэгжүүлнэ. Эдгээр горимыг объект дээр очиж аудит хийх үед гүйцэтгэх бөгөөд аудитын гэрчилгээнд гарын үсэг зурах үед эргэж хянана. Эдгээр горимд дараахв зүйл багтаж болно.  Хойшхи үйл явдлуудыг олж тогтоох горимуудыг нь мэдэх үүднээс удирдлагад асуулга тавих  Зөвлөлийн хурал болон удирдлагын бусад хурлын тэмдэглэлийг унших  Санхүүгийн хамгийн сүүлийн мэдээлэл, жишээлбэл, тайлант хугацааны дараахь удирдлагын бүртгэл, төсөв, мөнгөн гүйлгээний прогнозыг хянах  Удирдлагаас тайлбар мэдүүлэг бичүүлж авах  Тайлант хугацааны эцсээс хойш гарсан бөгөөд шалгагдагч байгууллагад нөлөөлөхүйц УИХ, Засгийн газар, Сангийн яамны шийдвэрийг судлах. Тухайлбал, санхүүгийн тайланд тохируулга буюу илчлэл тодруулга хийхийг шаардсан аливаа шийдвэр, тайлан, шинэ хууль тогтоомжийн үр дагаврыг судлах
  • 67. 67 Хойшхи үйл явдлуудыг хянах стандартын программ боловсруулж ашиглах шаардлага бий. Энэ программ нь аудитын ажил нэг бүрийн хэрэгцээнд тохирч байх нь зүйтэй. 12.Аудитын гэрчилгээнд гарын үсэг зурах горимыг хэр зэрэг шинэчлэх нь объект дээр очиж аудитын гол шалтгааныг хийснээс хойш хэр их хугацаа өнгөрснөөс шалтгаална. Объект дээр очиж шалгаснаас хойш нилээд хугацаа өнгөрсөэ бол бид одоогийн байдлыг анхааралтай ажиглаж, эрсдэлийн чиглэл, болзошгүй өөрчлөлтийн талаар ямар нэгэн өөрчлөлт гарсан эсэхийг судална. Объект дээр очиж аудит хийснээс хойш нэг их удахгүй аудитын гэрчилгээнд гарын үсэг зурсан бол бид зөвлөлийн хурлын тэмдэглэлийг хянах, удирдлагад асуулга тавих, удирдлагаас тайлбар мэдүүлэг бичүүлж авахаар горимоо хязгаарлаж болно. Аудитын гэрчилгээнд гарын үсэг зурсан болон санхүүгийн тайланг хэвлэж нийтэлсэн огнооны хооронд тохиолдсон хойшхи үйл явдлууд 13.АОУС 560 аудитын гэрчилгээнд гарын үсэг зурсан болон санхүүгийн тайланг хэвлэж нийтэлсэн огнооны хооронд тохиолдсон материаллаг хэмжээний хойшхи үйл явдлуудыг санхүүгийн тайланг хэвлэн нийтлэхээс өмнө олж мэдвэл санхүүгийн тайланд өөрчлөлт хийх шаардлагатай эсэхийг судалж, уг асуудлыг Ерөнхий менежер буюу Удирдах зөвлөлтэй хэлэлцэн, аудитын гэрчилгээнд ямар үр дагавартайг нь авч үзнэ. Санхүүгийн тайланг хэвлэн нийтэлсэн болон хүргүүлсэн огнооны хооронд тохиолдсон хойшхи үйл явдлууд 14.АОУС 560 Санхүүгийн тайланг хэвлэн нийтэлсэн болон хүргүүлсэн огнооны хооронд тохиолдсон материаллаг хэмжээний хойшхи үйл явдлуудыг эрж хайхыг аудиторуудаас шаардаагүй. Хэрэв, ийм үйл явдлуудын талаар энэ хугацаанд олж мэдвэл бид 14 дэх заалтад заасантай ижил арга хэмжээ авч хэрэгжүүлнэ. 15.Гэхдээ төрийн аудитын байгууллагын үүрэг хариуцлага хувийн хэвшлийн аудиторуудынхаас илүү өргөн хүрээтэй юм. Аудитын гэрчилгээний огноо болон санхүүгийн тайланг хүргүүлсэн өдрийн хооронд нилээд хугацаа
  • 68. 68 өнгөрсөн байвал бид хойшхи үйл явдлуудын хяналтаа хүргүүлсэн өдрийн байдлаар шинэчлэнэ. 16.Санхүүгийн тайланг нэгэнт хэвлэж нийтэлснийх нь дараа засаж өөрслөх боломжгүй учраас санхүүгийн тайлангийн хэвлэн нийтэлсэн огноо чухал юм. Гэхдээ бид гэрчилгээгээ татан авах буюу эсвэл нэмэлт тайлан гаргаж өгөх боломжтой. Өөдрөг үйл ажиллагаа САБ 7.3 Үйл ажиллагаагаа ойрын ирээдүйд амжилттай үргэлжлүүлэх үйлчлүүлэгчийн чадаврыг судалсан эсэхээ аудитыг дуусвар болгох үе шатанд бид нягтална. Өөдрөг үйл ажиллагааны үндэслэлд нөлөөлж болохуйц асуудлуудын хяналтыг аудитын гэрчилгээнд гарын үсэг зурах өдрийн байдлаар шинэчлэх нь зүйтэй. 17.Өөдрөг үйл ажиллагааны талаархи үүрэг хариуцлагыг “ Өөдрөг үйл ажиллагаа” хэмээх АОУС 570-д тайлбарласан. АОУС өөдрөг үйл ажиллагааны үндэслэл үйлчлүүлэгчдэд хэрхэн хамаарах, санхүүгийн тайланг бэлтгэхэд түүнийг ашигласан бол тэр ньтохиромжтой эсэхийг хэрхэн шалгахыг тайлбарласан. 18.Санхүүгийн тайланг баталсан өдрөөс хойш үйлчлүүлэгч наад зах нь нэг жилийн хугацаанд үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлэхэд хангалттай нөөц, боломжтой эсэхийг мэдэх үүднээс мөнгөн гүйлгээний прогноз болон төсвийг аудитыг дуусвар болгох үе шатанд хянана. Түүнчлэн, үйлчлүүлэгчийн ирээдүй улс төрийн хувьд тодорхойгүй байгааг нотлох зүйл бий эсэх, аль эсвэл үйлчлүүлэгчийн үйл ажиллагааг ихээхэн хумих улс төрийн шийдвэр гарсан эсэхийг судална. Удирдлагын тайлбар мэдүүлэг САБ 7.4 Аудитын хангалттай зохистой нотлох зүйл олж авахад чухал тохиолдолд Ерөнхий менежер буюу Гүйцэтгэх захирлаас санхүүгийн тайлангийн хувьд материаллаг асуудлаар тайлбар мэдүүлэг бичүүлж авна. Түүнчлэн ажил гүйлгээний үнэн зөв байдлыг хангах үүрэг хариуцлагаа хүлээн зөвшөөрч байгаа талаар Ерөнхий менежер буюу Гүйцэтгэх захирлаас тайлбар мэдүүлэг бичүүлж авна. 19.Удирдлагаас тайлбар мэдүүлэг авах гурван шалтгаан байдаг
  • 69. 69  Аливаа асуудалд хамаатай баримтын талаархи мэдлэг дан ганц удирдлагаар хязгаарлагдах тохиолдолд  Зардлын үнэн зөв байдлын төлөөх удирдлагын үүрэг хариуцлагыг хүлээн зөвшөөрүүлэх  Санхүүгийн тайланг бэлтгэх удирдлагын үүрэг хариуцлагыг хүлээн зөвшөөрүүлэх Үүрэг хариуцлагын талаархи мэдэгдлийг хавсаргасан санхүүгийн тайлангийн гарын үсэг зурагдсан хувийг хүлээн авснаар бид хамгийн сүүлийн үеийн нотлох зүйл олж авч байгаа юм. 20.Олдох боломжтой гэж үзэж болох аудитын бусад нотлох зүйлийг удирдлагын тайлбар мэдүүлгээр оруулж болохгүй. Гэхдээ зарим үед, жишээлбэл, удирдлагын санаархлыг нотлох зүйл шаардлагатай буюу эсвэл тухайн асуудал ихэнхдээ эрэгцүүлэл, санал бодлын шинжтэй байх тохиолдолд тэдгээр нь олдох боломжтой цорын ганц нотлох зүйл байдаг. 21.Удирдлагын тайлбар мэдүүлэгт Ерөнхий менежер буюу түүнтэй адилтгах этгээд гарын үсэг зурах бөгөөд учир нь тэрбээр дараахь зүйлийг шууд хариуцна:  Нягтлан бодох бүртгэлийг зохих ёсоор нь хөтлөх  Санхүүгийн тайланг бэлгэх  Санхүүгийн ажил гүйлгээний үнэн зөв байдлыг хангах Санхүүгийн ажил гүйлгээний үнэн зөв байдал 22.Санхүүгийн ажил гүйлгээний үнэн зөв байдлын төлөөх Ерөнхий менежерийн үүрэг хариуцлага ихээхэн чухал бөгөөд түүнийгээ хэрхэн хэрэгжүүлсэн талаар жил тутам албан ёсоор тайлагнана. Тайлбар мэдүүлэг бичүүлж авах замаар үүнийг хийнэ. Аудитын хураангуй САБ 7.5 Бид аудитын горимуудаа хийж дуусгаад илрүүлсэн зүйлсийнхээ хураангуйг бэлтгэнэ. Энэхүү хураангуйд аудитын гол асуудлууд тэдгээрийг шийдвэрлэсэн байдал, зөвшилцсөн тохируулгуудыг тайлбарлаж, аудитын гэрчилгээний тохиромжтой хэлбэрийг оруулж өгнө. Хураангуйг ахлах аудитор, аудитын менежер болон газрын захирал нар хянаж гарын үсэг зурна.
  • 70. 70 23.Хураангуй нь аудитаар илрүүлсэн зүйлсийг тайлбарласан дээд зэргийн товчлол юм. Энэ нь хэдийгээр товч баримт бичиг боловч аудитын гэрчилгээний хэлбэрийг оновчтой сонгосон гэдгийг нотлох зүйлсийг хураангуйлан хариулах хангалттай мэдээлэл агуулах учиртай. Үүнд наад зах нь дараах зүйлс тусгагдана: I. үйлчлүүлэгчийн үйл ажиллагаа болон зорилгын хураангуй II. үйлчлүүлэгч үйл ажиллагаагаа эрхэлж буй зохицуулалтын орчны хураангуй III. Аудитын арга хандлагын тайлбар, хяналтын сорилууд болон нарийвчилсан горимын хоорондын тэнцвэр IV. Олж тогтоосон гол эрсдэлүүдийн хураангуй V. Байгууллагын зарлага, орлогын талаархи тайлбар VI. Гол балансын талаархи тайлбар VII. чухал дансан дахь нягтлан бодох бүртгэлийн бодлогын тайлбар VIII. Аудитын горимын үр дүнгийн тайлбар IX. Зарчмын буюу шийдлийн шинжтэй хэцүү асуултууд бүхий хэсгүүдийн нарийн ширийн зүйлс X. Аудитын асуудлууд болон тэдгээрийг шийдвэрлэсэн байдлын хураангуй XI. чухал боловч материаллаг бус залруулагдаагүй алдаанудын талаархи тайлбар XII. Анхаарал татахуйц бусад чухал асуудлын хураангуй XIII. Шийдэгдээгүй асуудлууд, жишээлбэл, төсвийн зардлын зүйл хооронд мөнгө шилжүүлэх талаар Сангийн яамны зөвшөөрөл буюу эсвэл санхүүгийн тайланд өөрчлөлт хийхийг зөвшөөрсөн захидал хүлээгдэж байгаа XIV. Дараа жилүүдийн аудитаар авч үзэх асуудлуудын хураангуй XV. Аудитын гэрчилгээний тохирох загварын талаархи дүгнэлт 24.Зөрчилгүйгээс өөр аудитын санал дүгнэлт гарах тохиолдолд, аль эсвэл Ерөнхий аудиторын тайлан нийтлэгдэх тохиолдолд бүрэн үндэслэлийг нь хураангуйд тусгаж өгөх хэрэгтэй. Аудитын тайлагналын талаархи бүрэн хэмжээний удирдамжийг “ Санхүүгийн тайлагналын талаархи тайлан” хэмээх 8 дугаар бүлэгт өгсөн болно.
  • 71. 71 Аудитыг дуусвар болгох хяналтын хуудас 25.Аудитын гэрчилгээнд гарын үсэг зурахын өмнө Аудитыг дуусвар болгох хяналтын хуудсыг бөглөх ёстой. Хяналтын хуудас нь дуусвар болгох горимыг хянахад тус дөхөм болох зорилгоор боловсруулагдсан. Уг Хяналтын хуудсын хувийг Хавсралт С-1-д хавсаргав. Шалгалтын журнал 26.Хураангуй болон дуусвар болгох хяналтын хуудсыг товч тэмдэглэлийн хамт шалгалтын журналд хавсаргана. Энэхүү журналыг Ерөнхий аудитор шаардлагатай бол авч хянах боломжтой. Хураангуйг бэлтгэх загварын жишээг Хавсралт С-2-т үзүүлэв. Гэрчилгээний журнал САБ 7.6 Санхүүгийн тайланг дагалдах албан бичиг, залруулга хийхийг зөвшөөрсөн баримт бичгийн хамт газрын захирлын баталсан аудитын гэрчилгээ бүхий гэрчилгээний журналд хавсаргана. САБ 7.7 Гэрчилгээний журналд ахлах аудитор, аудитын менежер болон газрын захирал нар гарын үсэг зурах ба аудитын гэрчилгээнд тохирсон тодорхой баталгааг өгнө. Үүнйиг Ерөнхий аудиторт гарын үсэг зуруулахаар өгнө. 27.Гэрчилгээний журналыг үндэслэн Ерөнхий аудитор аудитын гэрчилгээнд гарын үсэг зурна. Гарын үсэг зурахын өмнө гэрчилгээний журналыг газрын захирал зөвшөөрч баьалсан эсэхийг Ерөнхий аудитор нягтална. Шалгалтын журналд өгөгдсөн мэдээлэл гэрчилгээний журналд давтагдах ёсгүй боловч Ерөнхий аудитор шалгалтын журналыг тэр бүр уншихгүй учир зарим тодорхой асуудлаархи дүгнэлтүүдийг гэрчилгээний журналд товч дурдах хэрэгтэй. 28.Аудитын менежер гэрчилгээний журналыг бэлтгэж газрын захирлаар хянуулна. Санал болгож буй санал дүгнэлтийн хэлбэр шалгалтын журнал болон аудитын ажлын баримт материалтай нийцэж байгаа эсэхийг нягтална. Гэрчилгээний журнал дараахь зүйлийг агуулна. а. Аудитын гэрчилгээний хэлбэрт тодорхой баталгаа өгөх товч тэмдэглэл. Энэхүү тэмдэглэлд дараахь зүйл тусгагдана: Шалгалтын журналд нэгтгэгдсэн үр дүн Санал дүгнэлтийн заалтад хэрэглэх томъёолол
  • 72. 72 Санал болгож буй хязгаарлалтын товч тайлбар Шалгагдагч байгууллага санхүүгийн тайлангаа тухайн өдрийн байдлаар хянана гэсэн баталгаа Ерөнхий аудиторын тайлан шаардлагатай эсэх Ерөнхий аудиторын тайлангийн төслийн хувь. б. Гарын үсэг зурагдсан санхүүгийн тайлан, Ерөнхий аудиторт хаягласан дагалдах албан бичиг болон өөрчлөлт залруулга хийхийг зөвшөөрсөн бусад албан бичиг в. Гарын үсэг зурагдсан санхүүгийн тайлан ба төсвийн хувиарлалтын дансны хувьд хөрөнгө, өр төлбөрийн тусдаа тайлан г. Ерөнхий аудиторын гарын үсэг зуруулахаар бэлтгэсэн аудитын гэрчилгээний бүрэн эрх тайлбар захидал д. Дарж ангилан хэрэгсэхгүй болгосон хуудсууд.
  • 73. 73 8 дугаар бүлэг: САНХҮҮГИЙН ТАЙЛАНГИЙН ТАЛААРХИ ТАЙЛАН Оршил 1. Энэхүү бүлэгт санхүүгийн тайлангийн талаархи тайлантай холбоотой бодлого, удирдамжийг авч үзсэн. Энэ нь аудитын санал дүгнэлтийг агуулсан гэрчилгээ болон санхүүгийн тайлантай хамт хэвлэгдэж болох Ерөнхий аудиторуудын аливаа нэмэлт тайлангийн аль алиныг хамарна. Энэ бүлэгт тусгагдсан бодлого нь санхүүгийн тайлан хэрэглэгчдэд тодорхой бөгөөд мэдээлэл агуулсан тайланг өгөх зорилттой юм. 2. Энэ бүлэгт орсон бодлого, удирдамж “ Санхүүгийн тайлангийн талаархи аудиторын тайлан” хэмээх АОУС 700-г мөрдүүлэхэд чиглэгдэнэ. 3. Энэ бүлэгт буй “ санхүүгийг тайлан” хэмээх нэр томъёо нь орлого, зарлагын тайлан баланс, мөнгөн гүйлгээний тайлан болон хүлээн зөвшөөрөгдсөн олз, гарз, аудиторын санал дүгнэлтийг хамарсан хүрээнд олж тогтоосон бусад тэмдэглэл, тайлбаруудыг өөртөө багтаана. Гэрчилгээний загвар САБ 8.1 Төрийн аудитын тухай хуулийн дагуу хийгдсэн санхүүгийн аудитын тайланг Ерөнхий аудиторын “гэрчилгээ” гэнэ. САБ 8.2 Аудитын гэрчилгээ дараахь зүйлээс бүрдэнэ.  Гарчиг ба хүлээн авагчийн хаяг  Аудит хийгдсэн санхүүгийн тайлан болон ашигласан нягтлан бодох бүртгэлийн зарчмын тухай оршил заалт  Захирлууд болон аудиторуудын үүрэг хариуцлага  Илэрхийлсэн санал дүгнэлтийн үндэслэл  Санхүүгийн тайлангийн талаархи санал дүгнэлт 4. Төрийн аудитын тухай хуулийн дагуу санхүүгийн тайланд аудит хийх тохиолдолд санхүүгийн тайлангийн талаархи Ерөнхий аудиторын санал дүгнэлт бүхий тайланг “гэрчилгээ” гэж нэрлэнэ. Энэ нь түүнийг Ерөнхий аудиторын гаргах эрх, үүрэг бүхий бусад тайлангуудаас ялгаж өгөх бөгөөд санхүүгийг тайланг “гэрчлэх” хууль ёсны шаардлагыг нь илэрхийлж байгаа юм.
  • 74. 74 5. АОУС 700 эдгээр элементүүдийг дээр дурдсан дарааллаар бичихийг шаарддаггүй боловч уншигчид тайланг ойлгоход нь туслах үүднээс стандарт загвар тогтоохыг зорьж буй учраас ихэнх аудиторууд энэ дарааллыг баримталдаг. Стандарт загвар нь улсын болон хувийн хэвшлийн аудиторуудын тайлангийн хувьд нийтлэг байх нь зүйтэй. 6. АОУС 700 хэсэг бүрийн гарчгийн томъёллыг тодорхойлоогүй боловч тухайн хэсэгт тусгагдсан асуудлын агуулгыг илэрхийлсэн гарчиг байх ёстой. АОУС 700-д өгөгдсөн санхүүгийн тайлангийн талаархи аудиторын тайлангийн жишээнүүд зохих томъёоллуудыг санал болгож байгаа бөгөөд тэдгээрийг тухайн нөхцөл байдалд тохируулан өөрчлөх боломжтой. Гарчиг ба хүлээн авагчийн хаяг САБ 8.3 Аудитын гэрчилгээ нь аудитын хууль буюу гэрээний нөхцлөөр тодорхойлогдсон этгээдэд хаяглагдана. 7. АОУС 700-д зааснаар гарчиг нь аудиторын тайланг бусад мэдээллээс ялгаж өгдөг бөгөөд тайлан нь хууль тогтоомж буюу гэрээний нөхцлөөр тодорхойлсон этгээдэд хаяглагдах ёстой. Хүлээн авагчийг тодорхойлохдоо хэний нэрийн өмнөөс аудит хийгдсэнийг харгалзан үзнэ. 8. Ерөнхий аудиторын бүрэн эрхэд үл хамаарах аудитын хувьд захиалагч этгээдэд гэрчилгээг хаяглана. Үүрэг хариуцлагын талаархи мэдээлэл САБ 8.4 Аудитын гэрчилгээнд санхүүгийн тайлан гаргагч байгууллагын удирдлага болон аудиторын үүрэг хариуцлагыг тодорхой зааглаж өгнө. 9. АОУС 700 аудиторуудын үүрэг хариуцлага болон шалгагдагч байгууллагын захирал, эсвэл түүнтэй адилтгах албан тушаалтны үүрэг хариуцлагыг тайланд зааглаж өгөхийг шаарддаг. Шалгагдагч байгууллага санхүүгийн тайландаа “захирлуудын” үүрэг хариуцлагын талаархи мэдэгдлийг хавсаргаж ирүүлбэл аудитын тайланд түүнийг иш татаж болно. Бидний шалгадаг байгууллагуудын хувьд захирлуудынхтай адилтгах үүрэг хариуцлага олон хүмүүс буюу бүлэглэлд хуваарилагдан оноогдсон байж болно. Гэхдээ төрийн байгууллагуудын хувьд Ерөнхий менежер санхүүгийн тайлангийг талаар онцгой үүрэг хариуцлага хүлээнэ. Үүрэг хариуцлагын талаархи мэдэгдэлд дурдсан албан тушаалын нэр
  • 75. 75 санхүүгийн тайланд гарын үсэг зурсан хүний албан тушаалтай тохирч байх учиртай. 10.Санхүүгийн тайлангаа аккруэл сууриар бэлтгэдэг байгууллагын Ерөнхий менежерийн үүрэг хариуцлага мөнгөн сууриар бэлтгэдэг байгууллагынхаас ихээхэн ялгаатай. Энэ нь мөнгөн болон аккруэл суурьт бүртгэлийг хөтлөхөд шаардагдах шийдлийн түвшин харилцан адилгүй байдагтай холбоотой бөгөөд улмаар үүрэг хариуцлагын талаархи мэдэгдэлд тусгагдана. 11.Бүх байгууллагын хувьд нийтлэг зарим үүрэг хариуцлага байдаг учир мэдэгдэлд дараахь зүйл байнга тусгагдана. I. Санхүүгийн тайланг бэлтгэх шаардлагын үндэслэл II. Санхүүгийг тайлан бэлтгэх, нягтлан бодох бүртгэл хөтлөх, улс нийтийн санхүүгийн зүй зохис, үнэн зөв байдлыг хангах үүрэг хариуцлагаг III. Ерөнхий менежер буюу түүнтэй адилтгах албан тушаалтанд оногдох тухай. 12.Ерөнхий менежер бүхий байгууллагуудын хувьд хууль тогтоомж, дүрэм журмар тодорхойлогдсон тэдний үүрэг хариуцлагыг дурдаж өгч болно. 13.Үүрэг хариуцлагын талаархи мэдэгдэлд хийх ишлэл лавлагаа нь шалгагдагч байгууллагын нөхцөл байдлаас шалтгаална. Үүнд санхүүгийн тайланг гаргах асуудлыг зохицуулсан хууль тогтоомж болон санхүүгийн тайланг гаргах үүрэг хариуцлагыг хүлээсэн албан тушаалтан хамаарна. Санал дүгнэлтийн үндэслэл САБ 8.5 Аудитын гэрчилгээнд аудитын санал дүгнэлтийн үндэслэлийг илэрхийлэх тодорхой мэдээллийг оруулж өгнө. 14. АОУС 700 санал дүгнэлтийн үндэслэлийг тайланд тусгай хэсэг болгон тайлбарлахыг заасан. Гэрсилгээний энэ хэсэгт дараахь зүйл орно:  Ерөнхий аудитор аудитыг холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу хийж гүйцэтгэсэн тухай мэдэгдэл  Аудитын стандартыг баримталсан тухай мэдэгдэл болон хэрэв баримтлаагүй бол түүний шалтгаан  Аудитын үйл явцад дараахь зүйл хийгдсэн тухай мэдэгдэл:
  • 76. 76  Санхүүгийн тайлан дахь дүн, илчлэл тодруулга болон ажил гүйлгээнүүдийн үнэн зөв байдалд холбоотой нотлох зүйлийг түүвэрлэн шалгасан  Санхүүгийн тайланг бэлтгэхэд ерөнхий нягтлан бодогч, зөвлөлийн гишүүд, хариуцлагатай бусад ажилтны хийсэн чухал тооцоолол, шийдлийг үнэлсэн  Нягтлан бодох бүртгэлийн бодлого нь тайлагнагч байгууллагын нөхцөл байдалд тохирсон, тууштай хэрэгжсэн, зохих ёсоор дэлгэн илчлэгдсэн эсэхийг судалсан  Санхүүгийн тайлан материаллаг буруу илэрхийллээс ангид эсэх талаар үндэслэлтэй баталгаа олж авах зорилгоор аудитыг төлөвлөж, гүйцэтгэсэн гэсэн мэдэгдэл, мөн санхүүгийн тайлагналын ерөнхий толилуулгыг аудитор үнэлсэн тухай мэдэгдэл Аудитын хамрах хүрээ хязгаарлагдсан бол эдгээр мэдэгдлийг засварлаж өөрчилнө. Санал дүгнэлтээ илэрхийлэх САБ 8.6 Санхүүгийн тайланд бүртгэгдсэн ажил гүйлгээнүүд үнэн, шударга, зохих ёсоор илэрхийлэгдсэн, шударга илэрхийлэгдсэн бөгөөд үнэн зөв эсэх талаар тодорхой илэрхийлсэн санал дүгнэлтийг аудитын гэрчилгээнд оруулах ёстой. 15.Төрийн байгууллагуудын санхүүгийн тайлангийн хувьд Ерөнхий аудитор хоёр хэсгээс бүрдсэн санал дүгнэлт өгнө. Эхний хэсэг нь санхүүгийн тайлангийн толилуулгын талаархи стандарт санал дүгнэлт байх бөгөөд үг хэллэг нь санхүүгийн тайлан бэлтгэхэд ашигласан нягтлан бодох бүртгэлийн сууриас шалтгаална. Мөнгөн суурьт төсвийн санхүүгийн тайлангаас бусад санхүүгийн тайлангийн хувьд холбогдох хууль тогтоомж, дүрэм журмыг баримтлана. Хоёр дахь хэсэг нь санхүүгийн тайланд бүртгэгдсэн ажил гүйлгээний үнэн зөв байдалд хамаарна. Аль ч тохиолдолд энэ нь орлого, зарлагыг хууль тогтоох байгууллагаас баталж зөвшөөрсөн зориулалтаар бүрдүүлж зарцуулсан болон ажил гүйлгээг холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу гүйцэтгэсэн эсэхэд чиглэгдэнэ. Ингэхдээ хууль тогтоомжийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөх шаардлагагүй. 16.Түүнчлэн дараахь зүйлийн талаар Ерөнхий аудитор санал дүгнэлтээ гаргах болмж олж авах аудитын горимыг хэрэгжүүлнэ:
  • 77. 77 o Байгууллага нягтлан бодох бүртгэлийг зохих ёсоор хөтөлсөн эсэх ба очиж шалгаагүй салбаруудаас нь аудит хийгдсэн газруудынхтай ижил дүн мэдээ ирүүлсэн эсэх o Санхүүгийн тайлан нь нягтлан бодох бүртгэл, дүн мэдээтэй тохирч буй эсэх 17.Санхүүгийн тайлангуудтай хамт нийтлэгдсэн бусад мэдээлэл тэдгээр тайлантай нийцэж буй эсэхийг бид мөн судална. Хэрэв эдгээр шаардлагын аль нэг хангагдаагүй бол Ерөнхий аудитор энэ тухай гэрчилгээнд тэмдэглэнэ. Үүний зэрэгцээ аудит хийхэд шаардагдсан аливаа мэдээлэл тайлбарыг олж авч чадаагүй бол энэ тухай мөн тайлагнана. Зөрчилгүй санал дүгнэлт Санхүүгийн тайлангийн толилуулга 18.Санхүүгийн тайланд орлого, төлбөрийг зохих ёсоор толилуулсан буюу байдлыг үнэн, шударга илэрхийлсэн бөгөөд түүнийг нягтлан бодох бүртгэлийн холбогдох шаардлагын дагуу бэлтгэсэн гэж газрын захирал үзвэл зөрчилгүй санал дүгнэлт өгнө. Ийм шийдэл гаргахын тулд газрын захирал дараахь зүйлд итгэл үнэмшилтэй болох ёстой:  Санхүүгийн тайлангуудыг холбогдох хууль тогтоомж, дүрэм журам, Сангийн яамны заавар, засгийн газрын нягтлан бодох бүртгэлийн шаардлага болон холбогдох нягтлан бодох бүртгэлийн стандартын дагуу бэлтгэсэн  Санхүүгийн тайланг сайтар ойлгохтой холбоотой бүх мэдээллийг зохих ёсоор илчилж тодруулсан  Санхүүгийн тайлан бэлтгэхэд нягтлан бодох бүртгэлийн оновчтой бодлогыг тууштай баримталсан. Санхүүгийн ажил гүйлгээний үнэн зөв байдал 19.Санхүүгийн тайлангууд материаллаг зөрчлөөс ангид бөгөөд тиймээс тэдгээрт тусгагдсан санхүүгийн ажил гүйлгээнүүд холбогдох хууль тогтоомжид нийцсэн гэж газрын захирал үзвэл зөрчилгүй санал дүгнэлт өгнө. Ийм шийдэл гаргахын тулд газрын захирал дараахь зүйлд итгэл үнэмшилтэй болох ёстой:  Ажил гүйлгээнүүд холбогдох хууль тогтоомжид нийцсэн
  • 78. 78  Ажил гүйлгээнүүд холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу эрх бүхий байгууллагаас гаргасан дүрэм журамд нийцсэн.  Сангийн яамны зөвшөөрлийг шаардлагын дагуу олж авсан  Санхүүгийн ажил гүйлгээнүүд нь төсвийн хууль тогтоомжоор зөвшөөрөгдсөн ажил гүйлгээний хүрээнд хийгдсэн. 20.Хэрэв газрын захирал дээрх асуудлыг аль нэгэнд эргэлзэж байвал зөрчилгүй санал дүгнэлт өгч болохгүй. Санал дүгнэлтийн үг хэллэг оновчтой, товч бөгөөд аудитын гэрчилгээний бусад хэсэгт байж болох аливаа зүйлийг иш татаагүй байх нь чухал. Аудитын гэрчилгээний “ санал дүгэнлт” хэсэгт санхүүгийн тайланд агуулагдсан алв нэг мэдээллийг онцлон тэмдэглэх хэрэггүй бөгөөд ийм ишлэл нь санал дүгнэлтийг хязгаарласан шалтгаан. Угийн тодорхойгүй байдал 21.АОУС 700-г батлан гаргахаас өмнө, угийн тодорхойгүй байдлыг бий болгосон асуудлууд аудиторын санал дүгнэлтийг хязгаарлах үндэслэл болж байсан. Энэ байдал одоо өөрчлөгдёөэ. АОУС 700-д заасанчлан аудиторууд санхүүгийн тайлангийн өнгө аяст “угийн тодорохойгүй байдал” нөлөөлж болох эсэх, мөн ямар санал дүгнэлт өгснөөё үл хамааран ийм тодорхойгүй байдлыг санхүүгийн тайланд зохих ёсоор дэлгэн харуулсан эсэхийг судлах шаардлагатай. 22.Ирээдүйн үйл явдлын үр нөлөөг удирдлага хэрхэн төсө&#