1 16 lecture.zasvar

3,565 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
3,565
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
19
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

1 16 lecture.zasvar

  1. 1. Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 1 Õ¿íèé áèåä ñ¿¿íèé à÷ õîëáîãäîë Îëîí òºðëèéí õ¿íñíèé ç¿éëèéí äîòðîîñ ñ¿¿, öàãààí èäýý îíöãîé ÷óõàë ÷àíàðòàé èäýýþì. Óëñ ¿íäýñòýí á¿ð òºðºë áîëãîíû õ¿íñ õýðýãëýäãýýñ çàðèì íü èäýøíèé íîãîî, æèìñ,áóäàà òóòðàãà, çàðèì íü ìàõ, çàãàñ, äàëàéí àìüòàí, óðãàìàë õýðýãëýíý. Ãýâ÷ ÿìàðÖàãààí èäýýíèé íàéðëàãàíä õ¿íèé áèå ìàõáîäèä ÷óõàë óóðàã, í¿¿ðñ óñ, òîñ, âèòàìèí,ýðäýñ äàâñ ÷ òºðëèéí õ¿íñ õîîëòîé óëñ ¿íäýñòýí èõ áàãà õýìæýýãýýð öàãààí èäýýã ºäºðòóòìûíõàà õ¿íñýíä îðóóëäàã áèç. Òýð òóñìàà ìàë àæ àõóé ýðõýëäýã õ¿í àðäûí ãîë íýãýíõ¿íñ íü öàãààí èäýý áàéñààð ýðòíýýñ ýä¿ãýý õ¿ð÷ýý. áàéäàã íü àìüäðàëûí á¿õèé ë õýðýãöýýã õàíãààä áàðàõã¿é õîîë òýæýýëáîëîâñðóóëàõ ýðõòíèé àæèëëàãààíä ñàéíààð íºëººëºí áîëîâñîð÷ øèíãýõ íü õÿëáàð.Ñ¿¿íèé óóðàãò ñîëèãäîøã¿é ø¿âòýí õ¿÷èë, òîñîíä ººõºí õ¿÷èë áàÿëàã îðøäîãîîð òºãñ÷àíàðò õ¿íñíèé ç¿éë ìºí þì. Ñ¿¿ áîë áàñ õ¿÷èë ø¿ëò, õîðò áîäèñûã ñààðìàãæóóëäàãáîëîõîîð õîðò íºõöºëä àæèëëàãñàä ºäºð á¿ð ñ¿¿ óóõûã ýðõýìëýâýë çîõèíî. Ýíý á¿õèé ë÷àíàðààðàà ñ¿¿ íü þóãààð ÷ ñîëüøã¿é ÷óõàë õ¿íñ òýæýýë áîëîõîîñ ãàäíà ýì÷èëãýýñóâèëãààíû ÷èãëýëýýð õýðýãëýõýä çîõèñòîé áèëýý. Îäîîãîîð äýëõèéä 400 ãàðóé òýðáóì ëèòð ñ¿¿ ¿éëäâýðëýí ãàðãàæ áàéãàà áºãººäñààëèéí àæ àõóé, ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí õºãæèëò, ñ¿¿ õýðýãëýõ óëàìæëàë çýðãýýñøàëòãààëàí õºãæèëòýé îðíû õ¿í àì òóòàìä æèëä 300 – 600 ëèòð ñ¿¿ õýðýãëýæ áàéõàäçàðèì îðíû õ¿íä àðâààäõàí ëèòð ñ¿¿ îíîãäîæ áàéíà. Ìàíàé óëñûí òóõàéä ãýâýë õ¿í àìä æèëä 1 20-1 60- ààä ëèòð ñ¿¿ îíîãäîæ áàéãààòîîöîî áàéäàã. Õ ¿íõîíîãò 0,5 ëèòð ñ¿¿ õýðýãëýõ ¸ñòîé ãýñýí øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýéáàðèìæààã ºâºë çóíû àëü ÷ óëèðàëä àëäàëã¿é áàéõûí òóë ñ¿¿, öàãààí èäýýíèé¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãà áàéñààð áàéíà. Ýíý õýìæýýíèé ñ¿¿ã ºäºðòõýðýãëýñíèé òóõàéä õ¿íèé áèå ìàõáîäü ººõ òîñíûõîî õýðýãöýýíèé 50% , óóðãèéí 30%âèòàìèí, ÿçãóóð áîäèñûí õîíîãèéí õýðýãöýýã áàðàã õàíãàæ ÷àäíà ãýæ ¿çýõ áºë㺺. Ñ¿¿,öàãààí èäýýã õ¿í òºðºëõòºí ìàø ýðòíýýñ õýðýãëýæ èðñýí ò¿¿õ óëàìæëàëòàé áºãººä óëñ¿íäýñòýí á¿ð öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ºâºðìºö àðãàòàé áîëæýý. Ò ýð òóñìàà ýðòóðüäààñ í¿¿äëèéí ìàë àæ àõóéã ýðõëýí èðñýí ìàíàé ìîíãîë÷óóä ìàëûí ñ¿¿ øèìèéã àøèãëàõöàãààí èäýý þóãàà áîëîâñðóóëàõ õÿìä òºñºð áºãººä ìàø ñîíèðõîëòîé àðãà áàðèëûã áèéáîëãîæ ò¿¿íèéãýý ¿åýñ ¿åä óëàìæëóóëæ èðëýý. Ìîíãîë óëñ ¿õýð, ñàðëàã, õîíü , ÿìàà,ã¿¿, èíãýíèé ñ¿¿ ñààëèéã àøèãëàäàã. Äýýâðèéã èäýý ÷èìíý, äýëõèéã íîãîî ÷èìíýãýäýã÷èëýí òºðºë á¿ðèéí öàãààí èäýý õèéæ áîëîâñðóóëàõ ÿâäàë ìàë÷èí àéë ºðõ á¿ðæèëèéíõýý èäýýíèé íººö áàçààãààä çîãñîõã¿é ñàéõàí èäýý õèéíý ãýäýã íýð òºðèéí õýðýãáàéñààð èðñýí. Ìîíãîë öàãààí èäýýã óóðàãò, òîñëîã, èñýã èäýý ãýæ åðºíõèéä íü àíãèëàõáºãººä ñ¿¿íèé óóðàã (êàçåèí, øàð ñ¿¿íèé óóðàã)-èéã òóíäàñæóóëàí òºâºëºð¿¿ëæóëàìæëàëò áîëîí ¿éëäâýðèéí àðãààð áîëîâñðóóëñàí óóðãèéí ºíäºð àãóóëàìæòàé ñ¿¿íá¿òýýãäýõ¿¿íèéã óóðàãò öàãààí èäýý ãýíý • Áÿñëàã  Õ àòóó òºðëèéí áÿñëàã (õàòóó, õàòóóâòàð, õºãöòýé)  Ǻºëºí òºðëèéí áÿñëàã (øèíýõýí, øîðâîã, õºãöòýé)  Õ àéëìàë • Ýýçãèé • Ààðö (òîñòîé, õàãàñ òîñòîé, òîñã¿é), ààðöàí á¿òýýãäýõ¿¿í • Ààðóóë (ààðóóë, õóðóóä, ñ¿¿í õóðóóä, õîðõîé ààðóóë) • ÝýäýìÓóðàãò öàãààí èäýý. Ò åõíèêèéí åðºíõèé øààðäëàãà. MNS 4230:2005 ñòàíäàðòòàâèãäàíà. Ò îñíû òºðëèéí èäýýíä øàð, öàãààí òîñ, öºöãèé, 纺õèé, àéðãèéí òîñ ãýõ ìýò íýð 3
  2. 2. Ñ¿¿ ñóäëàëòºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í îðäîã áîë èñýã èäýýíä áè÷èë áèåòíèé îðîëöîîòîéãîîð ñ¿¿ã èñãýæõèéñýí òàðàã, àéðàã, öýãýý, õîîðìîã ãýõ ìýò á¿òýýãäýõ¿¿í îðíî. Ñ¿¿íèé îíöëîã: Ñ¿¿ã áóñàä õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íòýé õàðüöóóëæ ¿çâýë õýä õýäýíîíöëîãòîé. ¯¿íä; 1.Òîäîðõîé íýãæ òýæýýëèéã çàðöóóëæ àâàõàä áóñàä á¿òýýãäýõ¿¿íèéã (¿ð òàðèà,íîãîî çýðýã) áîäâîë ñ¿¿ õÿìä ãàðäàã áàéíà. 100 òýæýýëèéí íýãæèéã çàðöóóëæ àâñàíñ¿¿íèé øèìò áîäèñ ìºí òèéì õýìæýýíèé òýæýýë çàðöóóëààä ãàðãàí àâàõ, ãàõàéí ìàõíààñ1.5, ºíäºãíººñ 2-2.5, ¿õýð õîíèíû ìàõíûõààñ 3-4 äàõèí òóñ òóñ èë¿¿ áàéíà. 2.Ñ¿¿ãýýð ñàéí ÷àíàðòàé îëîí á¿òýýãäýõ¿¿í õèéæ áîëíî.Òýãýõäýý ýíý íü ñ¿¿ ñààæàâàõ àæ àõóéí íºõöºëòýé íÿãò õîëáîîòîé. 3.Ñ¿¿íèé íàéðëàãàíä èõ õýìæýýíèé óñ àãóóëàãääàãààñ ò¿ðãýí õóãàöààíä ãàçàðäýýð íü àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëò (ø¿¿õ àðèóòãàõ, õºðãºõ) õèéõ øààðäëàãàòàé. 4.Ñ¿¿ãýýð á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîâñðóóëàõàä øèìò áîäèñîîð õàðüöàíãóé áàÿëàãäàãàëäàõ ç¿éëñ øèíãýí ñ¿¿, øàð óñ áóþó øàð ñ¿¿, ïàõòà ÿëãàðíà.¯¿íèéã äàõèíáîëîâñðóóëæ öàãààí èäýý õèéõ, ÷èõýð ÿëãàí àâàõ, óíäàà áýëòãýõ òºëèéí òýæýýëäõýðýãëýõ çýðãýýð ÿìàð ÷ õàÿãäàëã¿é á¿ðýí àøèãëàõ áîëîëöîîòîé þì. 5. Ñ¿¿, öàãààí èäýý øèíãýö ñàéíòàé. Ò¿¿íèé íàéðëàãàíä áàéãàà óóðàãò áîäèñ96%, òîñ 95%, í¿¿ðñ óñ 98%,-èéí òóñ òóñ øèíãýöòýé áàéíà. 6.Àæ àõóéí íýãæ, àìèíû àæ àõóéä æèëèéí àëü ÷ óëèðàëä, ò¿¿ãýýð ÷ áàðàõã¿éºäºðò ìàëûã 1 - 2 óäàà ñààæ ñ¿¿ã àâ÷ áîëäîã. Ãýòýë ¿ð òàðèà, æèìñ, íîãîîã òîäîðõîéõóãàöààíä òàðèàä õóðààæ àâäàã öàã óëèðëûí ÷àíàðòàéã áèä ìýäíý. Ñ¿¿, öàãààí èäýý ò¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ, õàäãàëæ òýýâýðëýõ àðãà àæèëëàãààíû¿åä ÿìàð íýã çàìààð áîõèðäâîë, áèå ìàõáîäèéã õîðäóóëàõààð áàðàõã¿é ºâ÷íèé ýõ ¿¿ñâýðáîëîõ òàëòàé áàéäàã. Èéì ó÷ðààñ ñ¿¿ã ýëäýâ áîõèðäîëòîîñ õàìãààëàõ, àìò ÷àíàð ñàéíòàéñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîëîâñðóóëаõ øààðäëàãàòàé. Òºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿ íü ìèêðîáûí ¿ðæèõ òîõèðîìæòîé îð÷èí, ñ¿¿íèé ÷èõýð,íèìáýãíèé õ¿÷èë, ýðäýñ áîäèñóóä íü òýäãýýðèéí àìòëàã òýæýýë íü þì. Ñ¿¿íä ñ¿¿õ¿÷ëèéí ñàâõàíöàð, êîêê, õºðºíãºíöºð, ¿íýð ¿¿ñãýã÷, äóëààíñàã ìèêðîáóóä áàéíãà îðøèíî.¯¿íèé çýðýãöýý áóñàä ÿíç á¿ðèéí ìèêðîá ãàäíààñ îðâîë, ò¿¿íä ¿ðæèæ ÷àíàðûã ìóóòãàíà.Ñ¿¿ õ¿÷ëèéí áàêòåðèóä íü áÿñëàã, òàðàã, õîîðìîã, ààðö çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íèéòåõíîëîãèéí ïðîöåññò ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. 4
  3. 3. Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 2 Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé òóõàé åðºíõèé îéëãîëò, óñ õóóðàé áîäèñ Ñ¿¿ áîë õºõòºí àìüòíû äýëýíãèéí áóë÷èðõàéëàã ýäèéí ø¿¿ñ þì. ¯ð òºëºº òýæýýõèéíòóëä ãàðãàäàã ýíý ç¿éë áîë þóãààð ÷ ñîëüøã¿é òºãñ ÷àíàðò òýæýýë áºãººä íàéðëàãàäíü áèå ìàõáîäèéí õýðýãöýýò á¿õ áîäèñ õàìãèéí çîõèñòîé õàðüöààãààð àãóóëàãäàí îðøèíî. Àìüòíûã ãýðø¿¿ëýí ìàëëàæ ñ¿¿í øèìèéã íü àøèãëàõ àæëûã ÷èãëýëòýé ÿâóóëñíû¿ð ä¿íä ìàë òºëºº öàòãààä èë¿¿äýë ñ¿¿ ãàðãàäàã áîëæ òýð ñ¿¿ã íü õ¿ì¿¿ñ õýðýãëýæòºðºë á¿ðèéí öàãààí èäýý õèéäýã áîëæýý. Ñ¿¿ã áàñ ýìèéí , ÷èõýð áîîâíû, òàëõíû¿éëäâýðò õýðýãëýæ áàéíà. Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íä îðäîã ç¿éëèéã åðºíõèéä íü óñ, õóóðàé áîäèñ ãýæ õóâààæáîëíî. Õ óóðàé áîäèñ ãýäýãò òîñ, óóðàã, ÷èõýð, ýðäýñ áîäèñ, âèòàìèí, ôåðìåíò áàãòàíà.Ñ¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íèéã çºâõºí äýýð äóðäñàí õýäýí ç¿éëýýñ á¿ðääýã ãýæ ¿çâýë ó÷èðäóòàãäàëòàé. Íàðèéí øèíæâýë 300 îð÷èì íàéðëàãûí áîäèñ áàéäãèéí äîòîð 20 ãàðóé ººõºíõ¿÷èë, 20 – èîä ø¿âòýí õ¿÷èë, 23 íýð òºðëèéí âèòàìèí, õýäýí àðâàí ¿ëýìæ áà áè÷èëÿçãóóð áîäèñ, 4 òºðëèéí ÷èõýð, íýëýýä òîîíû ôåðìåíò, áóäàã÷ áîäèñ, ôîñôàòèä, ñòåðèí,õ¿÷èë àãóóëàãäàíà. Ìàëûí àð÷èëãàà ìàëëàãàà, ñ¿¿ òýýâýðëýõ, õàäãàëàõ ãîðèìûã íàðèéííÿãò ñàõèàã¿é òîõèîëäîëä ñ¿¿íä ãàäíû ãàæ áîäèñóóä, ýìèéí ç¿éë, àíòèáèîòèê, õîðòáîäèñ, ãåðáöèä, èíñåêòèöèä, òºìðèéí áàë ÿìàð íýã õýìæýýãýýð áàéæ áîëîõ òàëòàé. Íýãëèòð ¿õðèéí ñ¿¿íä 40 îð÷èì ã òîñ, 33 ã óóðàã, 47 ã ÷èõýð áàéäàã áºãººä ºäºðò õàãàñëèòð ñ¿¿ õýðýãëýýä áàéâàë òîñ óóðãèéí õýðýãöýýíèéõýý 30- 50 % - èéã õàíãààä áàéõ 3þì. Íýã ëèòð ñ¿¿íèé ýë÷ëýã ÷àíàð 2720 õ 1 0 êÄæ áóþó 650 îð÷èì êêàëîðèòîé òýíöýíý.Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé òîñ, óóðàã, ÷èõðèéí øèíãýõ ÷àíàð ìàø ñàéí, 95- 98% øèíãýöòýéáàéõààñ ãàäíà õîäîîä ãýäýñíèé àæèëëàãààíä òýýð áàãàòàéãààð áàðàõã¿é ò¿¿íèéãèäýâõæ¿¿ëäýã ÷àíàðòàé. Èéì ÷ ó÷ðààñ ñ¿¿ íü ñóâèëàëûí ÷àíàðòàé, ìºí ãàäíûí õîðòíºëººíººñ áèå ìàõáîäèéã õàìãààëäàã ãýæ ¿çäýã áèëýý.Ýíý íü ñ¿¿íèé íàéðëàãàä îðäîãóóðãèéí ìºí ÷àíàðòàé õîëáîîòîé þì. Ñ¿¿íèé óóðàã áîë õ¿÷èë, ø¿ëò, õ¿íä ìåòàëë, çàðèìõîðò áîäèñûã ñààðìàãæóóëäàã ó÷èð õèìèéí áà ìåòàëë áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð, áóñàäõîðò íºõöºëä àæèëëàãñäûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ çîðèëãîîð ñ¿¿íèé íîðìòîé áàéäãèéãáèä á¿õýí ìýäíý. Óñ: Àìüòíû áèåèéí á¿ðýëäõ¿¿íèé 65- 75% íü óñ áºãººä àìüäðàëûí á¿õ ¿éëàæèëëàãàà óñòàé õîëáîîòîé áàéäàã ó÷èð òºëèéí àíõíû òýæýýë áîëîõ ñ¿¿ íü ò¿¿íèéãóñààð õàíãàõ ó÷èðòàé. ͺ㺺òýéãýýð ñ¿¿íèé íàéðëàãûí áîäèñ ÿìàð íýã õýëáýðýýð óñàíäàãóóëàãäàæ îðøèíî. 5
  4. 4. Ñ¿¿ ñóäëàë Óñ íü ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé 76- 89% - èéã ýçýëæ ñóë, õîëáîîò õººìºë, òàëñò ãýñýíõýâ øèíæòýé áàéíà. Ñóë õýëáýðýýð îðøèõ óñàíä ÷èõýð, ýðäýñ, çàðèì óóðàã óóññàíáàéíà. Ýíýõ¿¿ ñóë óñ áîë íèéò óñíû 95- 97% - íîîãäîõ áºãººä ñ¿¿ã ¿éëäâýðèéí àðãààð äáîëîâñðóóëàõàä õèìè, ôèçèê, ìèêðîáèîëîãèéí ÿâö ýíýõ¿¿ ñóë óñàíä òóëãóóðëàäàã áîëíî.Óñàíä óóñàí îðøèã÷ áîäèñûí õýìæýý èîí ìîëåêóëûí òºäèé áóþó íàíîìåòðýýð õýìæèãäýíý. Óóðàã ìºí ïîëèñàõàðèä, ôîñôàòèä íü óñûã áèåäýý òàòàí àäñîðá÷ëîæ óñàí á¿ðõ¿¿ë¿¿ñãýíý. ¯¿íèéã õîëáîîò óñ ãýäýã. Èéì óñàí á¿ðõ¿¿ë òîñíû áºìáºëãèéí ãàäóóð áàñáàéäàã. Óóðãèéí ìèöåë õýìýýõ Ẻãíºðºë áîë óñàíä õººìºë áàéäëààð îðøèíî. Èéì õººìºë¿¿ñãýã÷ óñûã êîëëîèä óñ ÷ ãýæ íýðëýäýã. Õ ººìºëèéí õýìæýý 1 00 õ¿ðòýë íàíîìåòð áàéæ¿¿íèéã ýíãèéí ø¿¿ëò¿¿ðýýð ø¿¿í ÿëãàæ áîëîõã¿é, õýò íàðèéí ø¿¿ëò¿¿ð, öåíòðèôóãýýðÿëãàíà. Ñ¿¿íèé ÷èõðèéí íýã ìîëåêóë ìºí íýæãýýä ìîëåêóë óñòàé õîëáîãäîí òàëñò áèéáîëãîäãèéã òàëñò óñ ãýíý. Òîñ íü ìèêðîìåòð õýìæýýíèé áºìáºëºã áàéäëààð ñ¿¿íä öèéâýí ¿¿ñãýíý. Èéíõ¿¿äèñïåðñèéí õýäýí õýëáýðýýð ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé ç¿éëñ óñàí îð÷èíä àãóóëàãäàíà. Èéìîëîí õýëáýðýýð áàéõ óñàí îð÷èí íèëýýä áàòæèëòòàé áºãººä çºâõºí ñ¿¿ ãàøëàõ, ìóóäàõ¿åä óñ íü ÿëãàðàí ñàëíà. Öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ÿâö áîë äýýðõ ÿìàð íýã õýëáýðýýðîðøèõ óñòàé õîëáîîòîé. Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé ç¿éëñèéã ýíý óñíààñ ñàëãàõ óó, áèîõèìèéí¿éëäëèéã ÿâóëàõ óó, óñàí îð÷íû áàòæèëòûã õýâýýð áàéëãàõ óó ãýäýã áîë öàãààí èäýýáîëîâñðóóëàõ îëîí òàëò àæèëáàðûí òóëãóóð àñóóäàë áîëäîã.Õóóðàé áîäèñ: Õóóðàé áîäèñ ãýäýã îéëãîëòîíä óóðàã, òîñ, ¿ëýìæ áîëîí áè÷èë ÿçãóóðáîäèñ, âèòàìèí, ôåðìåíò îðíî. Øèìò áîëîí èë÷èò ÷àíàð ñàéíòàé ýäãýýð íýãäë¿¿ä çîõèìæòîéíýãýí õýëáýðýýð îðøèõ íü ñ¿¿íèé ¿íýò ÷àíàðûã òîäîðõîéëíî. ¯õðèéí ñ¿¿íä õóóðàé áîäèñûí õýìæýý 12,5 % áàéõ áà ñààëèéí õóãàöàà, òýæýýëçýðãýýñ áîëæ õýëáýëçýëòýé, òýãýõäýý ãîë íü òîñ, óóðàã õî¸ð íèëýýä õýëáýëçýëíý.Öàãààí èäýý ¿éëäâýðëýõýä íýãæ á¿òýýãäýõ¿¿íä çàðöóóëàõ ò¿¿õèé ýäèéã òîîöîõîäõóóðàé áîäèñûí õýìæýýã õàðãàëçàíà. Èéìýýñ öàãààí èäýýíèé ¿éëäâýðèéí ºäºð òóòìûíàæèëëàãààíä ñ¿¿íèé õóóðàé áîäèñ, òîñëîãã¿é õóóðàé áîäèñûã ìýäýõ øààðäëàãàòàéáàéäàã. Òîñëîãã¿é õóóðàé áîäèñ ãýäýã îéëãîëòîíä íèéò õóóðàé áîäèñîîñ òîñëîãèéã õàñàæãàðãàñàí õýìæèãäýõ¿¿íèéã õýëäýã. Ýíý íü õóóðàé áîäèñûã áîäâîë íèëýýä òîãòâîðòîéáàéäãààðàà ÿëãààòàé, ¿õðèéí ñ¿¿íä 8,7 % áàéíà. 0 Õóóðàé áîäèñûã òîäîðõîéëîõäîî ñ¿¿íèé äýýæèéã 102- 105 Ñ-ò òîãòìîë æèíòýé áîëòîëíü õàòààõ àðãà õýðýãëýäýã. Òîñ áà õóóðàé áîäèñûí õîîðîíä çîõèõ ø¿òýëöýý áàéäàãáîëîõîîð òóñãàé òîìú¸îãîîð õóóðàé áîäèñûã òîîöîîëîí áîäîæ áîëíî. 4,9* T + A Õ = ------------------ + 0.5 4 T A TGXB = ------ + ------ + 0.76 5 4 Õ - õóóðàé áîäèñ ( %) Ò - òîñ À - ñ¿¿íèé íÿãò ( àðåîìåòðèéí ãðàäóñààð ) TGXB - òîñëîãã¿é õóóðàé áîäèñ (% ) 6
  5. 5. Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 3 Ñ¿¿íèé óóðàã Óóðãèéã ïðîòåèí ãýäýã íü p ro tos- àíõäàã÷, ÷óõàë ãýñýí ñàíàà þì. Óóðãèéíìîëåêóëûí á¿ðýëäõ¿¿íä Ñ, Í, Î, N , S , Ð îðîõ áºãººä àçîò 1 6% áóþó 1 ã àçîò 6,25 ã óóðàãòàéòýíöýíý. Ñ¿¿íä óóðãèéí áà óóðãèéí áóñ àçîòëîã áîäèñ áàéäàã. Óóðãèéí áóñ àçîòëîã áîäèñçºâõºí 5 õ¿ðòýë õóâü ýçëýæ, ¿¿íä øýýã, øýýñíèé õ¿÷èë, ø¿âòýð, êåðàòèí, êàðáàìèä,ôîñôîëèïèä îðíî. Ñ¿¿í äýõü óóðãèéí õýìæýý 3,3% . Á¿ðýëäõ¿¿íä íü áàñ Ñà îðíî. Ñ¿¿íèéóóðãèéí ìîëåêóë íàðèéí òîãòîöòîé. Ñ¿¿íèé óóðãèéí 20 îð÷èì àìèí õ¿÷ë¿¿ä íýã íüíºãººòýéãýý ÑÎÎÍ, NH2 - îîð õîëáîãäîí ïåïòèä õîëáîî ãýã÷husnegt 1ãèíæèí ñ¿ëæýý ¿¿ñãýíý. Ýäãýýð ø¿âòýí õ¿÷ëèéí òîîíä ¿ë îðëîõ áóþó ñîëüøã¿é ãýæíýðëýãäýõhusnegt 2 1. Ñ¿¿íèé óóðãèéí ø¿âòýí õ¿÷ëèéí á¿ðýëäõ¿¿í (%) àçåèí Äàðõëààíû α- ëàêòî β- ëàêòî ãëîáóëèí àëüáóìèí ãëîáóëèí Àðãèíèí 4,1 8,4 1,2 2,9 Àñïàðàãèíû õ¿÷èë 7,1 - 18,7 11,4 Öèñòèí 0,3 6,2 6,4 2,3 Ãëèêîêîë 2,7 - 3,2 1,4 Ãëþòàìèíû õ¿÷èë 22,4 - 12,9 19,5 Ãèñòèäèí 3,1 4,0 2,9 1,6 Èçîëåéöèí 6,1 6,2 6,8 8,4 Ëåéöèí 9,2 19,5 11,5 15,6 Ëèçèí 8,2 13,5 11 11,4 Ìåòèîíèí 2,8 2,1 1,0 3,2 Ôåíèëàëàíèí 5,0 7,4 4,5 3,5 Ïðîëèí 11,3 - 1,5 4,1 Ñåðèí 6,3 - 4,8 5,0 Òðåîíèí 4,9 20,6 5,5 5,8 Òðèïòîôàí 1,2 5,1 7,0 1,9 Òèðîçèí 6,3 - 5,4 3,8 Âàëèí 7,2 19,8 4,7 5,8 Àëàíèí 3,0 - - -òðèïòîôàí, ìåòèîíèí, ôåíèëàëàíèí, ëèçèí, âàëèí, òðåîíèí, àðãèíèí, öèñòèí, èçîëåéöèí, ëåéöèííü ñ¿¿íèé óóðàãò õàíãàëòòàé õýìæýýãýýð îðøäîã áàéíà.Ñ¿¿íä êàçåèí, àëüáóìèí, ãëîáóëèí ãýæ ãóðâàí òºðºë óóðàã áàéäàã. Ýäãýýð íü óðãàìàë,àìüòíû áèå ìàõáîäèä áàéäàãã¿é õîñã¿é ºâºðìºö óóðàã þì. Êàçåèí. Õîíü, ÿìàà, ¿õýð, ñàðëàã, èíãýíèé ñ¿¿íèé ãîë óóðàã íü êàçåèí þì. àçåèíûãöýâðýýð ãàðãàõäàà ñ¿¿ã ñóë õ¿÷ëýýð ýýä¿¿ëæ, ýýäìèéã ñïèðò, ýôèðýýð áîëîâñðóóëæàâäàã. àçåèí íü öàãààí ºíãºòýé, ¿ëáãýð, ¿íýð, àìòòàé, õóâèéí æèí 1,259, õèìèéí 7
  6. 6. Ñ¿¿ ñóäëàëá¿ðýëäõ¿¿íèé õóâüä ôîñôîïðîòåèäûí á¿ëýãò áàãòäàã. Ñ¿¿íä êàçåèí- êàëüö- ôîñôîðûííýãäýë ìàÿãààð îðøäîã àìîðô áîäèñ þì. Ìîëåêóëûí á¿ðýëäõ¿¿íä í¿¿ðñòºðºã÷, óñòºðºã÷,õ¿÷èëòºðºã÷, àçîò, õ¿õýð, ôîñôîð îðäîã. àçåèíû ìîëåêóëûí æèí 30000 îð÷èì ãýæ ¿çäýã.Èéíõ¿¿ êàçåèíû ìîëåêóë íèëýýä òîì òóë ýëåêòðîí ìèêðîñêîïîîð õàðàãääàã áàéíà. àçåèíû òîìú¸î : NH2R / COOH / 4 / COO / 2 Cahusnegt 3 àçåèíû ìîëåêóëä êàðáîêñèë á¿ëýã 144, àìèí á¿ëýã 83 áàéäàã áîëîõîîð õ¿÷èëëýã ÷àíàð íüäàâàìãàéëíà. àçåèíèé α s, β, χ, γ ìýòèéí çàäðàã íü êàëüöèéí èîíä ìýäðýìòãèé áàéäàë,ôîñôîð, õ¿õðèéí õýìæýý, õîäîîäíû ôåðìåíòèéí íºëºº, ìîëåêóëûí æèí, öàõèëãààí öýíýãýýðýýÿëãààòàé. Ýäãýýð çàäðàãóóäûí ìýäðýìòãèé ÷àíàðûã àâ÷ ¿çâýë : Õîäîîäíû ôåðìåíò êàëüöèéí èîíä αs + ++ γ + +++ χ +++ - β + +husnegt 4 àçåèí íü ñ¿¿íèé êàëüöèéí äàâñòàé íýãäìýë áàéõ áà õ¿÷ëèéí íºëººíä öýâýð êàçåèí áóþóêàçåèíãåíèé õ¿÷èë, õàðèí õîäîîäûí ôåðìåíòýýð ýýä¿¿ëýõýä êàëüöèéí ïàðàêàçåèí ¿¿ñ÷ýýäýì á¿ðýëäýí òîãòîíî. Õîäîîäíû ôåðìåíòèéí íºëººãººð ýýääýã ñ¿¿íèé óóðãèéí ÷óõàë ÷àíàðûãààðö, áÿñëàã ¿éëäâýðëýõýä ºðãºí õýðýãëýäýã. Õ¿õðèéí, äàâñíû, öóóíû áîëîí ñ¿¿í õ¿÷ëèéíóóñìàë õýðýãëýí ðÍ - èéã 4,6 - 4,7 õ¿ðãýæ êàçåèíûã ñ¿¿íýýñ ÿëãàí àâ÷ áîëäîã. Õàðèíõ¿÷òýé õ¿÷èë, ø¿ëò, ôåðìåíòèéí íºëººãººð êàçåèí ýíãèéí íýãäýë áîëîí çàäàðäàã. pÍ -èéãòîãòîîñîí õýìæýýíýýñ õýòð¿¿ëýí ýýä¿¿ëáýë æèæèã øèðõýãòýé 纺ëºí ýýäýì ¿¿ñíý. Ìîíãîëöàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõàä ñ¿¿íèé õ¿÷èë õýðýãëýäýã íü áàò áýõ ýýäýì ¿¿ñ÷ òýð íüñ¿¿íèé õ¿÷èëä áóöàæ óóñäàãã¿é ÷àíàðààð òîõèðîìæòîé. Ýýä¿¿ëýõ ñ¿¿íèé õýì èõ áàéõòóòàì ò¿¿íä çàðöóóëàõ ýýä¿¿ëýã÷ ýõ õºðºí㺠áàãà îðíî. Òóõàéëáàë, áóöëàì õàëóóí ñ¿¿ 0 0ýýä¿¿ëýõýä 28Ò èñãýëýãòýé ýýä¿¿ëýã÷ îðäîã áîë 45°C á¿ëýýí ñ¿¿íä 60Ò èñãýëýíòýé ýõõºðºí㺠îðíî.Equation 1Òàð àã á¿ðý õ ÿâöàä áè÷èë áèåòíèé íº ëºº 㺺ð ñ¿¿íèé ÷èõýð çàäð àí ñ¿¿íèé õ¿÷èë ¿¿ñ÷ êàçåèíû á¿ðý ëäìý ãáèé áîëíî. ¯ ¿íèéã äîð äóð üäñàí òîìú¸îëîëîîð ¿ç¿¿ëÊ áîëíî.Equation 2NH2R (COOH)4 + 2CH3 CH (OH) COOH = (COO)2 Ca = [CH3CH(OH) COO]2 Ca + NH2 R (COOH)6 C¿¿í õ¿÷èë êàëüöèéí äàâñ Öýâýð êàçåèí áóþó êàçåèí ãåíèé õ¿÷èëhusnegt 1................................................................................................................................................7husnegt 2...............................................................................................................................................7husnegt 3..............................................................................................................................................8husnegt 4..............................................................................................................................................8 àçåèí íü áàñ õîäîîäíû ôåðìåíò, õèìîçèí, ïåïñèí, ðåííèíèé ¿éë÷ëýëýýð ýýääýã. ¯¿íä¿¿ñýõ ýýäìèéã ïàðàêàçåèí ãýõ áºãººä íÿãò çóíãààðìàãäóó , àìòëàã ÷àíàðòàé òýð ýýäýì¿¿ñýõ ÿâöûã òîìú¸îëáîë : 8
  7. 7. Ñ¿¿ ñóäëàëEquation 3Ñ¿¿ + ôåð ìåíò = ïàð àêàçåèí + óóñìàë óóð àã + øàð ñ¿¿Ñàéí ÷àíàðûí çºâ á¿ðýëäìýã ¿¿ñýõ ãýäýã ìàø íàðèéí ÿâö áºãººä ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áè÷èëáèåòíèé ç¿éë, òºðºë îìîã,ñ¿¿íèé õýâ íàéðëàãààñ øàëòãààëàí á¿ðýëäìýã áóðóó ¿¿ññýííºõöºëä íÿãò áóñ áàéæ øàð ñ¿¿ íü ÿëãàðàí ñàãàíà. Ëàêòîàëüáóìèí óóðàã áîë ñ¿¿íèé íàéðàëãàä áàãà øèã õýìæýýòýé îðøèíî. ¯õýð,ñàðëàã, áîãèéí ñ¿¿íä 0,5 - 1,5% áóþó á¿õ óóðàãò áîäèñûí 18%- èéã ýçëýíý. Õàðèí ã¿¿íèéñ¿¿íä á¿õ óóðãèéí òàë õóâèéã ýçëýíý. Ìàë òºëëºñíèé äàðààõ óóðàã ñ¿¿íä 6- 14%-èéãàëüáóìèí ýçýëíý. Ýíý íü óñàíä óóñàã÷, ìîëåêóëûí á¿ðýëäõ¿¿íä ôîñôîð àãóóëäàãã¿é,õîäîîäíû ôåðìåíòèéí íºëººãººð ýýääýãã¿é çýðýã ÷àíàðààðàà êàçåèíààñ ÿëãààòàé. ̺í öóñíûàëüáóìèíûã áîäâîë ëèçèí, òðèïòîôàí çýðýã ø¿âòýí õ¿÷èë èõòýé áàéäãààðàà ÿëãààòàé. 0 Àëüáóìèíû íýã ÷àíàð ãýâýë õàëààõàä ýýäíý. Ñ¿¿ã 65 - ò õàëààõàä 5,7% íü, 71 -ò 0 030% íü, 85 - ò á¿ðýí ýýäíý. Õ¿÷ëèéí íºëººãººð ýýäýõã¿é áîëîâ÷ ñ¿¿íä õ¿÷ëèéí ç¿éë íýìæ ðÍ-èéã 4,5 - 4,6 õ¿ðãýñýí ¿åä ýýäýõ íü ò¿ðãýñíý. Öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä à÷õîëáîãäîë áàãàòàé.. Ëàêòîãëîáóëèí ãýäýã íü æèðèéí ñ¿¿íä 0,1 % îð÷èì õýìæýýòýé îðøèíî. Õàðèí óóðàã 0ñ¿¿íä íèëýýä èõ áàéäàã. Ýíý óóðàã óóñìàë áàéäàëòàé áàéæ ñ¿¿ã 72- 75 - ò õàëààõàäýýäíý. Æèðèéí õýìä áîë MgSO4- èéí óóñìàëààð ýýä¿¿ëæ áîëíî. Òºëèéí áèåèéã ºâ÷èíýìãýãýýñ õàìãààëàõ òºðºë á¿ðèéí ýñðýã áîäèñ ãëîáóëèíû ìîëåêóëä íààëäàæ îðøäîã ó÷èðíÿëõ òºëèéí áèå ìàõáîäèä ìàø ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Ñ¿¿íèé íàéðëàãàä äýýð äóðüäñàí 3 òºðºë óóðãààñ ãàäíà áóñàä óóðàã áîëîíóóðãèéí áóñ àçîòëîã áîäèñ áàéäàã. ¯¿íä, òîñíû áºìáºëºãèéí õàëüñíû óóðàã íü ôîñôîðòòîñëîã óóðãèéí íýãäýë áºãººä ëèïîïðîòåèä õýìýýí íýðëýíý. Ýíýõ¿¿ óóðãèéí íàéðëàãàäãëóòàìèíû õ¿÷èë, ëèçèí, àðãàíèí, òðåîíèí çýðýã ø¿âòýí õ¿÷ëýýñ ãàäíà íýëýýä õýìæýýãýýðëåöèòèí àãóóëàãäàíà. ̺í ñ¿¿íä áàéäàã ôåðìåíòóóä íü óóðãèéí ÷àíàðòàé ç¿éë þì. 9
  8. 8. Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 4 Ñ¿¿íèé òîñ Ñ¿¿íä õî¸ð ç¿éë òîñëîã íýãäýë áàéäàã. Ýíý íü ãëèöåðèä (ñ¿¿íèé òîñ), òîñîðõîãíýãäýë, ¿¿íä ôîñôîëèïèä (ëåöèòèí, êåôàëèí) , ñòåðèí ( õîëåñòåðèí, ýðãîñòåðèí ), ìºí òîñîíäóóñäàã âèòàìèí þì. Ñ¿¿íèé òîñ ãýäýã áîë ãëèöåðèä áîëîí îëîí ç¿éë ººõºí õ¿÷èëòýéýâöýëäýí ãóðâàí ýãíýý ýôèð ¿¿ñãýíý. ¯¿íä, ãëèöåðèíû íýã, õî¸ð, ãóðâàí ãèäðîêñèëü á¿ëýãõ¿÷èëòýé ýâöýëäýæ áîëíî. Ò îñ¿¿ñýõ óðâàëûã äîð äóðüäñàíààð òîìú¸îëæ áîëíî. CH2 OH + HO COR1 = CH2 OCOR1 + H2O CH OH + HO COR2 = CH OCOR2 + H2O CH2 OH + HO COR3 = CH OCOR3 + H2O Ãëèöåðèí ººõºí õ¿÷èë òðèãëèöåðèä / òîñ / R1 R2 R3 ” Çóðàã 1. Òîñíû áºìáºëãèéí çàãâàð R1 R2 R3 – òºðºë á¿ðèéí ººõºí õ¿÷ëèéí ðàäèêà몺õºí õ¿÷èë òóñ á¿ðèéí áàéõ õýìæýý, õàðüöàà ìàëûí òºðºë, ¿¿ëäýð, òýæýýë, ñààëèéíõóãàöàà çýðãýýñ õàìààð÷ àäèëã¿é áàéæ áîëíî. Ñ¿¿íèé òîñ, óðãàìëûí ¿ðèéí òîñ, ìàëûíººõíººñ ÷àíàðûí õóâüä ýðñ ÿëãààòàé. Óðãàìëûí òîñ áà ìàëûí ººõºíä 5 - 8 íýð òºðëèéí ººõíèéõ¿÷èë áàéõàä ñ¿¿íèé òîñîíä 20 ãàðóé áàéíà. Åð íü òîñíû ôèçèê õèìèéí ÷àíàð þóíû ºìíºò¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íä îðäîã ººõºí õ¿÷ë¿¿äèéí õýìæýý õàðüöààíààñ íýëýýä øàëòãààëíà.Ñ¿¿íèé òîñîíä îðøäîã ººõºí õ¿÷ëèéã õàíàñàí áà ¿ë õàíàñàí, óñàíä óóñäàã, óóñäàãã¿é,óóðøèìòãàé áóþó äýãäýìõèé ãýæ ÿëãàäàã. Òîñíû õ¿÷ëýýñ ýõëýýä ëàóðèíû õ¿÷èë õ¿ðòýëõ õ¿÷ëèéã öººí ìîëåêóëò äýãäýìõèéõ¿÷èë ãýõ áºãººä òýäãýýðèéí íèéëáýð õýìæýý 8- 16% áàéæ ñ¿¿íèé òîñíû îíöëîã ÷àíàðûãèëòãýíý. Îëîí ìîëåêóëò õ¿÷ë¿¿ä íü öàãààí ºíãèéí òàëñò áàéäàëòàé, òýäãýýðèéí èõ, áàãàáàéõààñ òîñíû õàòóó, 纺ëºí, õàéëìàã, öàðöìàã áàéõ, àìò ¿íýð øàëòãààëíà. Ìîëåêóëûí òîîíýìýãäýõ òóòàì õàéëàõ õýì äýýøèëíý. Í¿¿ðñòºðºã÷èéí ñîíäãîé òîîòîé õ¿÷ëèéí áóöëàõ õýìáàãàâòàð. Äýãäýìõèé áóñ õàíàñàí õ¿÷ëèéí äîòðîîñ ïàëüìèòèí, ìèðèñòèí, ñòåàðèíèé õ¿÷èëäàâóó õýìæýýãýýð îðøèíî. Õàðèí õýò èõ áàéâàë öºöãèéí òîñ õàòóó, ¿éðìýã áîëîõ ÿâäàëáèé. ¯ë õàíàñàí õ¿÷ëèéí äîòðîîñ îëåèí, ïàëüìèòîëåèí, ëèíîëü, ëèíîëåí, àðàõèäîíû õ¿÷èë÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Äàâõàð õîëáîîòîé áàéäàã áîëîõîîð ò¿¿íäýý õ¿÷èëòºðºã÷,ãàëîãåíèéã òàòàí àâ÷ èñýëäýí òîñûã ìóóòãàõ õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ áîëîâ÷ õ¿íèé áèå ìàõáîäèä 10
  9. 9. Ñ¿¿ ñóäëàëíèéëýãæäýãã¿é çààâàë õîîë õ¿íñýýð îðîõ ¸ñòîé ñîëüøã¿é ººõºí õ¿÷èë þì. Ëèíîëü, ëèíîëåí,àðàõèäîíû õ¿÷ëèéã F âèòàìèí ãýæ íýðëýäýã. Öóñíû ñóäñûã óÿí õàòàí áîëãîí 纺ëð¿¿ëäýã,áèåèéã çàëóóæóóëäàã ãýæ ¿çäýã. Ãýâ÷ ýäãýýð ¿ë õàíàñàí õ¿÷èë õèð õýìæýýíýýñõýòýðâýë öºöãèéí òîñ 纺ëºí íÿëöãàé áîëîõ òàë áèé. Ìèðèñòèí, ëàóðèíèé õ¿÷èë ñàéõàí ¿íýð àìò áèé áîëãîäîã. Ñ¿¿íèé òîñíû ººõºí õ¿÷èëíàðíû ãýðýë, õ¿÷èëòºðºã÷, ôåðìåíòèéí íºëººãººð çàäàðãààíààñ ãàäíà ýôèð, ñïèðò, àöåòîíäóóñíà. Ñ¿¿íèé òîñîí äàõü ººõºí õ¿÷èë ªºõºí õ¿÷ëèéí íýð Çàíøñàí Ò îìú¸î Õ ýìæýý % Æåíåâèéí àíãèëëààð íýðýýð Õàíàìàë õ¿÷èë Áóòàíû Òîñíû C3H7 COOH 2.5 - 5.0 n - Ãåêñàíû àïðîíû C5H11 Ñ OOH 2,5 - 3,5 n- Îêòàíû àïðèëûí C7H15 COOH 1,0 - 3,0 n- Äåêàíû àïðèíû C9H19 COOH 1,6 - 3,6 Óíäåêàíû Óíäåöèëûí C10 C21ÑÎÎÍ 0,2 - 0,4 n- Äîäåêàíû Ëàóðèíèé C11H23 COOH 2,3 - 7,0 Òðèäåêàíû Òðèäåöèëûí C12H25 COOH 0,02- 0,3 n- Òåòðàäåêàíû Ìèðèñòèíèé C13H27 COOH 5,0 - 30 12 - Ìåòèëòåòðàäåêàíû C14H24 COOH 0,43 Ïåíòàäåêàíû Ïåíòàäåöèëèéí C14H29 COOH 0,8 - 2,3 n- Ãåêñàíäåêàíû Ïàëüìèòèíèé C15H31 COOH 1 3 - 52 Ãåïòàäåêàíû Ìàðãàðèíèé C15H33 COOH 1,0 -1,2 n- Îêòàäåêàíû Ñòåàðèíèé C15H35 COOH 2,0 - 15 n - Ýéêîçàíû Àðàõèíèéí C19H39 COOH 0,4 - 1,3 Äîêîçàíû Áåãåíèé C21H43 COOH 0,07 Ãåêñàêîçàíû Öåðîòèíèé C25H51 COOH 0,06 ¯ë õàíàñàí 9 ∇ Äåöåíèé àïðîëåíèé C9H47 COOH 0,1 9 ∇ Óíäåöåíèé - C10H19 COOH 0,2 9 ∇ Äîäåöåíèé Ëàóðîëåèíèé C11H21 COOH 0,17 - 0,41 9 ∇ Òåòðàäåöåíèé Ìèðèñòîëåèíèé C13H25 COOH 0,9 -1,6 9 ∇ Ãåêñàäåöåíèé Ïàëüìèòîëåèíèé C15H29 COOH 2,8- 4,0 9 ∇ Îêòàäåöåíèé Îëåèíèé C17H33 COOH 25- 45 11 ∇ Îêòàäåöåíèé Âàêöåíèé C17H33 COOH 0,5- 0,7 9,12 ∇ Îêòàäåêàòðèåíèé Ëèíîëèéí C17H31 COOH 2,0- 6,0 ∇ 9,12,15 Îêòàäåêàòðèåíèé Ëèíîëåíèé C17H29 COOH 0,01- 2,2 ∇ 5.8.11.14 Ýéêîçàòåòðààåíèé Àðàõèäîíû C19H31 COOH 0,3- 1,7 Òîñîíä âèòàìèí, ôåðìåíò óóñìàë áàéäàëòàé îðøäîã. Òºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íèé òîñíûºí㺠ººð. Ñàðëàãèéí òîñ øàð, õîíü ÿìààíûõ öàéâàð, èíãýíèéõ äóí öàãààí áàéäàã. Ýíý íüòîñîíä óóññàí êàðîòèíòýé õîëáîîòîé. àðîòèí íü èõ áàéõ òóòàì òîñíû ºí㺠õóðö øàð áîëíî.¯õðèéí òîñíû õàéëàõ õýì 0 31- 36 Ñ, õîíèíûõ 27- 29 0Ñ, ÿìààíûõ 30 Ñ áºãººä öàðöàõ õýì 0 0 0 0¿õðèéí ñ¿¿íèé òîñ 18- 23 Ñ, õîíèíûõ 12 Ñ,ÿìààíûõ 21 Ñ áàéíà. Èéíõ¿¿ òîñ áîëãîíû õàéëàõöàðöàõ õýì õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàë ò¿¿íèé ººõºí õ¿÷ëèéí õýìæýýòýé õîëáîîòîé õýðýã. Øèíý ñààñàí ñ¿¿íèé òîñ ìàø æèæèã áºìáºëºã áàéäàëòàé áàéæ öèéâýí ¿¿ñãýíý.Òîñíû áºìáºëãèéí ãàäàðãóóä áàéäàã óóðàã- ôîñôîëèïèä õàëüñûã ýëåêòðîí ìèêðîñêîïîîð 22ò¿ì äàõèí òîìðóóëàí õàðæ áîëíî. Òîñíû áºìáºëãèéí õýìæýý ìàëûí òºðºë, ¿¿ëäýð, áîäãààëüîíöëîãîîñ õàìààðíà. ¯õðèéí ñ¿¿íèé òîñíû áºìáºëãèéí õýìæýý 3- 4 ìêì, 1 ìë- ò 4 - 6 òýðáóìáºìáºëºã áàéíà. Ñàðëàãèéí ñ¿¿íèéõ íèëýýä òîì 6- 7 ìêì õ¿ðíý. ßìààíû ñ¿¿íèéõ æèæèãáàéäàã áîëîõîîð öèéâýí íü áàòæèë ñàéíòàé ìàøèíäàæ öºöãèé ãàðãàõàä òºâºãòýé. Åð íüáºìáºëãèéí õýìæýý íýã ìèêðîìåòðýýñ áàãà áàéâàë ìàøèíäàõàä îãò ÿëãàðàõã¿é. 11
  10. 10. Ñ¿¿ ñóäëàë Õ óäàëäààíä ãàðãàäàã óíäíû ñ¿¿ã ºðºìø¿¿ëýõã¿éí òóëä áºìáºëãèé íü çîðèóä ýâäýææèæèãð¿¿ëäýã. Ñ¿¿íèé íàéðëàãûí ç¿éëèéí äîòðîîñ òîñëîã õàìãèéí èõ õóâèðàìòãàé ç¿éëáºãººä ìàëûí òºðºë ç¿éë, ¿¿ëäýð óãñàà, òýæýýë àð÷èëãàà, ñààëèéí õóãàöàà, ñààõ àðãàá¿õýí òîñëîãò íºëººëíº. Ëåêö 5 Ñ¿¿íèé ÷èõýð áóñàä í¿¿ðñ óñ Ñ¿¿íä ëàêòîçà ãýäýã äèñàõàðèä îðîëöäîãîîñ ÷èõýðëýã àìòòàé áàéäàã. Ñ¿¿íèéýíýõ¿¿ ÷èõýð íü ¿çìèéí ÷èõýð, ãàëàêòîçà ãýäýã äàí ÷èõðýýñ á¿òäýã. ÑÍ2ÎÍ ÑÍ2ÎÍ Í – Ñ – ÎÍ Í – Ñ – ÎÍ Í – Ñ – ÎÍ ÍO–Ñ–Í ÍÎ–Ñ –Í Í – Ñ – ÎÍ Í – Ñ – ÎÍ Í – Ñ – ÎÍ Ñ=Î Ñ=Î Í Í Ãëþêîçà ÃàëàêòîçàÝíý õî¸ð ÷èõýð íýãäýæ õîñ ÷èõýð ëàêòîçûã á¿ðä¿¿ëíý. Ñ6Í12Î6 + Ñ12Í12Î11 = Ñ12Í22 Î11 + Í2ÎÑ¿¿íèé ÷èõýð èñýëäýí ñ¿¿íèé õ¿÷èë ¿¿ñãýäãýýð èñýã öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõàä òóí÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áè÷èë áèåòíèé íºëººãººð ñ¿¿íèé ÷èõýð óñûã áèåäýýòàòàæ íýãòãýí õî¸ð ìîëåêóëò äàí ÷èõýð áîëîí çàäðààä öààøèä òýäãýýðýýñ ïèðî-óñàí¿çìèéí õ¿÷èë ¿¿ñ÷ êîäåãèäðàçà ôåðìåíòèéí ¿éë÷ëýëýýð ñ¿¿íèé õ¿÷èë ¿¿ñíý. ¯¿íèéãòîìú¸îëîí ¿ç¿¿ëáýë : Ñ12Í22 Î11 + Í2 Î = 2Ñ6 Í12 Î6 Ñ¿¿íèé ÷èõýð Äàí ÷èõýð 2 Ñ6Í12 Î6 = 4Ñ3 Í6 Î3 Äàí ÷èõýð Ñ¿¿íèé õ¿÷èë 12
  11. 11. Ñ¿¿ ñóäëàëÑ¿¿í õ¿÷ëèéí èñýëò àãààðòàé áà àãààðã¿é îð÷èíä ÿâæ ñ¿¿í äýõü õººìºë óóðãèéãá¿ðýëäìýã áîëãîí õóâèðãàäãèéã òàðàã á¿ðýõ ÿâöààñ àæèãëàæ áîëíî. Áàñ ïðîïèîí õ¿÷ëèéíèñýëò ãýæ áàéäàã. Ïðîïèîí õ¿÷ëèéí áè÷èë áèåòíèé íºëººãººð ÿâàõ ýíý èñýëòèéí ä¿íäñ¿¿íèé ÷èõýð çàäðàí ïðîïèîí áà öóóíû õ¿÷èë, í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé, óñ áèé áîëíî. Ýíý íü Åâðîïçàðèì áÿñëàã, ìîíãîë öàãààí òîñ, õóðààñàí ºðºìä òîõèîëäîõ èñýëò þì. 3 Ñ12Í22 Î11 + Í2 Î = 6 Ñ6Í12 Î6 Ëàêòîçà Äàí ÷èõýð 6Ñ6Í12Î6 → 8 Ñ3Í6 Î3 + 4 Ñ2Í4Î2 + 4ÑÎ2 + 4 Í2Î Äàí ÷èõýð Ïðîëèîí õ¿÷èë Öóóíû õ¿÷èëÑïèðòèéí èñýëò íü õºðºíãºíöºðèéí ¿éë÷ëýëèéí ¿ð ä¿íä áèé áîëíî. ÿ¿, èíãý, ¿õðèéí àéðàã,öýãýý èñãýõýä ýíý èñýëò ÿâäàã áºãººä ñïèðòèéã íýðæ øèìèéí àðõè ãàðãàæ àâíà. Ñ12 Í22Î11 + Í2Î = 2 Ñ6Í12Î6 Ëàêòîçà Äàí ÷èõýð 2Ñ6Í12Î6 =4Ñ2Í5ÎÍ + 4ÑÎ2 Ýòèë ñïèðò Í¿¿ðñõ¿ëèéí õèéÒîñîí õ¿÷ëèéí èñýëò ãýäýã íü òîñîí õ¿÷ëèéí áè÷èë áèåòíèé íºëººãººð ÿâíà. Öàãààí èäýýáîëîâñðóóëàõ ÿâöàä ýíý èñýëò áèé áîëáîë èäýýíèé àìò ÷àíàðûã ìóóòãàæ ýâã¿é ¿íýð àìò,õîðò áîäèñûã ÷ áèé áîëãîäîã ó÷èð îíöãîé èõ àíõààðàõ õýðýãòýé. Ýíý èñýëò ¿¿ñãýã÷áè÷èë áèåòýí ãàçðûí õºðñºíä áàéæ ¿ðýíöýð ¿¿ñãýí àãààðã¿é îð÷èíä àìüäðàõ îíöëîãòîéáèëýý. Áÿñëàã, íººøëºæ ëààçàëñàí ñ¿¿ çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íä òîñîí õ¿÷ëèéí áè÷èëáèåòýí ºñâºë óðâàëûí ä¿íä áèé áîëäîã óñòºðºã÷, í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé íü á¿òýýãäýõ¿¿íèéãõººëãºæ áàìáàéëãàíà. Àðèóí öýâðèéí øààðäëàãà õàíãààã¿é íºõöºëä ýíý ¿çýãäýë áàéõ þì. Ñ12Í22Î11 + Í2Î = 2Ñ6Í12Î6 Ëàêòîçà Äàí ÷èõýð 2Ñ6Í12Î6 = 2Ñ4Í8Î2 + 4ÑÎ2 + 4Í2 Òîñîí õ¿÷èë Í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé Óñòºðºã÷Ñ¿¿íèé ÷èõýð öàãààí èäýý ¿éëäâýðëýõýä ÷óõëààñ ãàäíà òºëèéí áà õ¿íèé õîîëòýæýýëèéí ãîë íýã ç¿éë. Áîäèñûí ñîëèëöîî, ç¿ðõ, Ẻð, ýëýã, òàðõè ìýäðýëèéí àæèëëàãà຺õ òîñ, óóðãèéí íèéëýãæèëòýíä îðîëöîíî. Ñ¿¿íèé ÷èõðèéã ýìèéí ñóóðü áîäèñîîðõýðýãëýõýýñ ãàäíà õ¿íñíèé ºíãº, ¿íýð, àìòûã òîãâîðæóóëàõ, ñàéæðóóëàõ ÷àíàðòàé ó÷èðìàõ, õèàì, æèìñ íîãîî, òàëõ , ÷èõýð áîîâíû ¿éëäâýðò õýðýãëýíý. Ñ¿¿íä ëàêòîçîîñ ãàäíà ¿çìèéí ÷èõýð, ïåíòîç, ôðóêòîç çýðýã ôîñôîðò ÷èõýðîëèãî÷èõýð, ø¿âòýí ÷èõýð / àçîòòàé íýãäìýë ÷èõýð / çýðýã áóñàä òºðëèéí ÷èõðèéí ç¿éëñáàãà õýìæýýãýýð áàéäàã. Ëåêö 6 Ñ¿¿íèé ýðäýñ áîäèñ Òºëèéí áèå ìàõáîäèéí ºñºëò áîäèñ ñîëèëöîîíä øààðäàãäàõ õýðýãöýýò á¿õ òºðëèéíýðäýñ äàâñ òóõàéëáàë êàëüöè, ôîñôîð, ìàãíè, êàëèé, íàòðè, òºìºð çýðýã ÿçãóóð ìàõáîäüñ¿¿íä áàéäàã. Ñ¿¿í äýõ ýðäñèéí äàâñíû õýìæýýã òîäîðõîéëîõîä ñ¿¿ã øàòààæ ¿íñèéã íü 13
  12. 12. Ñ¿¿ ñóäëàëøèíæèëäýã àðãûã îäîî ¿åä õýðýãëýñýýð áàéíà. Ñ¿¿ã øàòààõàä íèìáýãíèé, ôîñôàòûí áàáóñàä çàðèì íýãýí õ¿÷èëòýé íýãäñýí ýðäñèéí äàâñ óóðøèæ ¿ã¿é áîëäîã òóë ýíý àðãà íüñ¿¿íèé ýðäñèéí áîäèñûã ¿íýí çºâ òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿é. Ñ¿¿íä ¿íñ 0,7 îð÷èì õóâü 0,8 -1,0%õýëáýëçýëòýé áàéíà. Ýðäñèéí äàâñíû õýìæýý ìàëûí òýæýýëèéí á¿ðýëäõ¿¿í, ñààëèéíõóãàöàà, îðøèí áàéõ íóòãèéí õºðñºí äýõ ýðäýñ çýðãýýñ øàëòãààëíà. Ýðäýñ äàâñíû çàðèì íü õººìºë, çàðèì íü óóñìàë áàéäëààð îðøèíî. Ýðäýñ áîäèñûã¿ëýìæ áà áè÷èë ÿçãóóð áîäèñ ãýæ ÿëãàäàã. ¯ëýìæ ÿçãóóð áîäèñò êàëüöè, êàëè, íàòðè,ìàãíè, òºìºð, ôîñôîð, õ¿õýð, õëîðûã îðóóëíà. Èõýíõ õóâèéã êàëüöè, ôîñôîð ýçëýõ áºãººä 1 :2- ûí õàðüöààòàé áàéíà . 1. Ñ¿¿íèé ¿íñýíä áàéäàã çàðèì äàâñíû õýìæýý ( %) Äàâñ % Õëîðò íàòðè 10,62 Õëîðò êàëè 9,16 Õîñìàãíèéí ôîñôàò 3,71 Íèìáýã õ¿÷ëèéí êàëè 5,47 Íèìáýã õ¿÷ëèéí ìàãíè 4,05 Íèìáýã õ¿÷ëèéí êàëüöè 23,55 Õîñêàëüöèò ôîñôàò 7,42 Ãóðâàí êàëüöèò ôîñôàò 8,90 Êàçåèíòýé õîëáîãäñîí êàëüöè 5,13Óóðàã ñ¿¿íä êàëüöè, ôîñôîð, ìàãíè, õëîð, íàòðèéí õýìæýý æèðèéí ñ¿¿íèéõýýñ äàâóóõýìæýýòýé áàéíà. ̺í ìàë øèðãýõèéí ºìíº êàëüöè, ôîñôîð, õëîð íýìýãäýíý. Äýëýíãèéíºðºâñëèéí ¿åä õëîðò íàòðè íýìýãäýæ êàëè áàãàñíà. Áè÷èë ÿçãóóð áîäèñò çýñ, ìàíãàí, êîáàëüò, èîä, öàéð, ðóáèäè, áàðè, ãåëè, ìºíãº,âàíàäè, òèòàí, öàãààí áà õàð òóãàëãà, õºíãºí öàãààí, õðîì, íèêåëü, ëèòè çýðýã îðäîã. Áè÷èë áîäèñûí õýìæýý õºðñ, óðãàìàë, ìàëûí òýæýýë çýðýã îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñøàëòãààëàí õýëáýëçýë èõòýé áàéäàã. Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé õ¿íñ òýæýýëèéí øèìò÷àíàð íü ò¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í äýõ ýðäýñ äàâñíààñ íèëýýä øàëòãààëíà. 2. Ñ¿¿íä áàéäàã áè÷èë áîäèñ Áè÷èë ÿçãóóð áîäèñ Ìã/ êã Çýñ 0,06 Ìàíãàí 0,06 Ìîëèáäåí 0,10 Êîáàëüò 0,25 Öàéð 0,40 Òºìºð 0,50 Íèêåëü 0,01 Õàðòóãàëãà 0,02 Öàãààí òóãàëãà 0,07 ̺í㺠0,01 Õºíãºí öàãààí 0,20 Öàõèóð 1,70 Èîä 0,05Ýðäýñ áîäèñ áîë ýñèéí äîòîð îñìîñûí äàðàëò, íýõäýñèéí øèíãýíèé êîëëîèä áàéäàë, öóñíûõ¿÷èë- ø¿ëòèéí òýíöâýðò íºëººëíº. Ò¿¿íýýñ ãàäíà áèå ìàõáîäèéí äîòîð âèòàìèí, ãîðìîí,ôåðìåíòèéí áèîñèíòåçýä îðîëöîæ áîäèñ ñîëèëöîîã õýâèéí áàéäàëä áàéëãàõàä ÷óõàë¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Çàðèì ýðäýñ áîäèñ ººð õîîðîíäîî àíòàãîíèñò õàíäëàãàòàé áàéõ¿çýãäýë áèé. Æèøýý íü: çýñ, ìîëèáäèí õî¸ð, êàëüöè öàéð õî¸ð, ìîëèáäåí, õ¿õýð, òºìºð, çýñäºðºâ, çýñ, áàðè õî¸ð, ìàíãàí, ìàãíèé, ñåëåí ãóðàâ, ìàíãàí, öàéð õî¸ð, ìºí ìàíãàí, êîáàëüòõî¸ð, ìàíãàí õ¿õýð õî¸ð ãýõ ìýò. Ýäãýýð àíòàãîíèñò ýëåìåíòèéí àëü íýãíèé èë¿¿äýë íü íºãººýëåìåíòèéã áèå ìàõáîäèîñ ò¿ðýí ãàðãàõ ¿çýãäýë áàéäàã. Ýðäýñ áîäèñûã õ¿í, ìàëûí áèå ìàõáîäèä ÷óõàë òàëààñ íü àâ÷ ¿çýõèéí çýðýãöýýöàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä ã¿éöýòãýõ òåõíîëîãèéí ¿¿ðãèéã õàðãàëçàõ ¸ñòîé.Òóõàéëáàë, ýýäýì ¿¿ñýõ ÿâäàë êàëüöèòàé õîëáîîòîé. Í¿¿ðñíèé, ôîñôîðûí, íèìáýãíèéõ¿÷ëèéí äàâñ, Ê, Na ñ¿¿íèé áóôåðò ÷àíàðûã áèé áîëãîõîä îðîëöäîã. Ñ¿¿íèé íººø 14
  13. 13. Ñ¿¿ ñóäëàë¿éëäâýðëýõýä ñ¿¿íä áàéõ ôîñôîð õ¿÷ëèéí äàâñ, íàòðè, êàëèéã õàðãàëçàõøààðäëàãàòàé áàéäàã. Ñ¿¿íä õëîðûí õýìæýý èõýñâýë ñ¿¿íèé òåõíîëîãèéí ÷àíàðñóëàðäàã çýðýã æèøýýã íýðëýæ áîëîõ áàéíà. Êàëüöè. Ñ¿¿íä áàéäàã êàëüöèéí ãóðàâíû õî¸ð õóâü íü êàçåèíèé ìèöåëèòýéõîëáîãäîí îðøèíî. Ñ¿¿ ãàøëàõ ¿åä êàçåèíààñ ñàëæ øàð ñ¿¿íä óóñíà. Áÿñëàã, ýýçãèéõèéõ çîðèëãîîð ñ¿¿ ýýä¿¿ëýõýä ¿¿ñýõ ýýäìèéí ãàðö, õýìæýý êàëüöèòàé õîëáîîòîé. Ôîñôîð. Áèå ìàõáîäèéí á¿õ ýðäñèéí íàéðëàãàä îðäîã. Ñ¿¿íä áàéõ ôîñôîðûí 1/3 íüêàçåèí òîñíû áºìáºëãèéí õàëüñíû íàéðëàãàä îðæ îðãàíèê õýëáýðýýð îðøèõ áà áóñàä íüîðãàíèê áóñ íýãäýë þì. Òýð íü ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áàêòåðè ºñºõºä à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Ñ¿¿õàëààõ, õººð¿¿ëýõýä óóñìàë ôîñôîð íü õóñàìä òóíàäàã. Òºìºð. Ëèòð ñ¿¿íä 0,5 îð÷èì ìã òºìºð áàéõ áºãººä ãëîáóëèí, òîñíû á¿ðýëäõ¿¿íäîðäîã. Óóðàã ñ¿¿íä áàéõ òºìðèéí õýìæýý 12 ìã/ë õ¿ðòýë íýìýãäýíý. Çýñ, êîáàëüò, Â12âèòàìèíòàé õàâñðàí öóñ òºëæ¿¿ëíý. Êîáàëüò. Àìüäðàëûí ¸óõàë ÿçãóóð áîäèñ ãýæ ¿çäýã. Ñ¿¿íä 1 ìã/ë õ¿ðòýë áàéõ áàòýæýýëä êîáàëüò èõ áàéâàë ñ¿¿íä áàéõ õýìæýý íü íýìýãäýíý. Óóðàã ñ¿¿íä 100 ìã/ ëîð÷èì õýìæýýòýé àãóóëàãääàã. Çýñ. Æèðèéí ñ¿¿íä 0,1 ìã/ ë, óóðàã ñ¿¿íä 0,24- 0,67ìã/ë áàéíà. Çýñ ñàâàíä ñ¿¿,ñ¿¿í ¿éëäýõ¿¿íèéã õàäãàëàõä ñ¿¿íä çýñ îðæ ñ¿¿íèé àìò, õàäãàëàõ ÷àíàðò íºëººëíº.Ìàëûí òýæýýëä çýñ èõ áàéõ ÿâäàë øèíý ñààñàí ñ¿¿íä áàéõ çýñèéí õýìæýýíä íºëººëºõã¿é. Õºíãºí öàãààí. Ñ¿¿íä 0,5 ìã/ ë õýìæýýòýé áàéõ áà òýæýýëä áàéõ õºíãºí öàãààíûõýìæýýíýýñ áîëæ íýìýãäýõ õàíäëàãà áàéæ áîëîõîîñ ãàäíà õºíãºí öàãààí ñàâàíä ñ¿¿ã óäààíõóãàöààãààð õàäãàëàõä ñ¿¿íèé ¿íñíèé õºíãºí öàãààí íýìýãäñýí áàéäàã. Ñåëåí. Íýã ëèòð ñ¿¿íä 5- 67 ìã ñåëåí áàéíà. Ñåëåí äóòàãäâàë òºë áóë÷èí öàéõºâ÷íººð ºâ÷èëäºã áºãººä ìàëä íýìýãäýë ñåëåí ºãºõºä ñ¿¿íèé ñåëåí íýìýãäýíý. Ìîëèáäåí. Ëèòð ñ¿¿íä 100 ìã îð÷èì, óóðàã ñ¿¿íä ò¿¿íýýñ èë¿¿ èõ õýìæýýòýéìîëèáäåí áàéíà. Õºðñ, óðãàìàë ìîëèáäåíýýð áàÿëàã áàéâàë ñ¿¿ áàñ ìîëèáäåíýýð áàéëàãáàéíà. Ñ¿¿íä áàéõ çýñ ìîëèáäåí õî¸ð òîäîðõîé õàðüöààòàé. Ìàíãàí . Ëèòð ñ¿¿íä 90 ìã îð÷èì, óóðàã ñ¿¿íä 130- 160 ìã áàéäàã áºãººä Ñ, Â1, Äâèòàìèí íèéëýãæèõ ÿâäàëä îðîëöäîã. Ôòîð, áðîì, õëîð. Ñ¿¿íä 0,1 îð÷èì ìã ôòîð, 0,06- 2 õ¿ðòýë ìã áðîì áàéíà. Òýæýýë,õºðñºí äýõ ôòîð, áðîìûí õýìæýýíýýñ øàëòãààëàí ñ¿¿íèé ýäãýýð áîäèñóóä èõ, áàãàõýëáýëçýëòýé áàéæ áîëíî. Äýëýíãèéí ¿ðýâñýëò ìýòèéí ºâ÷òýé ìàëûí ñ¿¿íä õëîðûí õýìæýýèõýññýí áàéíà. 0,15 %- èàñ õëîðûí õýìæýý èë¿¿ áàéâàë òèéì ñ¿¿ã ºâ÷òýé ìàëûí ñ¿¿ ãýæ¿çýõ ¸ñòîé. Èîä. Ëèòð ñ¿¿íä áàéõ èîäûí õýìæýý ìàø ºðãºí õýëáýëçýëòýé ( 5- 300 ìã). Óóðàãñ¿¿íä æèðèéí ñ¿¿íýýñ 3 äàõèí èõ áàéäàã. Èîä ìàëûí áàìáàé áóë÷èðõàéí ¿éëàæèëëàãààíä íºëººëäºã ó÷èð òýæýýëä èîäûí äàâñ õèéæ ºã÷ ñ¿¿íä áàéõ èîäûãíýìýãä¿¿ëæ áîëíî. Òºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íèé ýðäñèéí õàðüöóóëñàí ñóäàëãàà Ñ¿¿íèé òºðº ë Na (ã/ë) K (ã/ë) Ca (ã/ë) Mg (ã/ë) Cu (ìêã/ë) Zn (ìã/ë) ¯ õýð * 1.013 0.946 0.618 0.111 84.58 2.666 ßìàà* 0.705 1.159 0.763 0.123 132.68 3.132 Õîíü** 0.351 1.803 1.922 - 146.2 1.892 Èíãý *** 0.887 1.509 1.350 0.125 80.0 8.0 15
  14. 14. Ñ¿¿ ñóäëàë ¯ õýð 1 0.534 1.424 1.653 0.114 76.00 4.409 ßìàà1 0.514 1.585 1.533 0.156 173.0 3.310 Õ¿íèé ñ¿¿1 0.163 0.602 0.313 0.040 329.0 2.096* - Áèäíèé ñóäàëãààãààð** - Ñ.Öýíäñ¿ðýí, 1 989*** - Ö.Áàòñ¿õ, 20051 – Rodriguez Rodriguez at all, 2001 Ëåêö 7 Ñ¿¿íèé àìèíäýì Àìèíäýì íü ìàëûí áèå ìàõáîäèéí àæèëëàãààíä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ç¿éë ìºí,ò¿¿íã¿éãýýð áèå ìàõáîäèéí àìüäðàëûí àæèëëàãàà õýâèéí ÿâæ ÷àäàõã¿é. Õ ýðýâ áèåíäàìèíäýì äóòàãäàõ þì áîë áîäèñûí ñîëèëöîî áóðóó ÿâæ, õ¿í, ìàë ºâ÷ëºíº. Àìèíäýìèéã ºâñòýæýýëýýñ ìàë àâ÷ õýðýãëýäýã áà çàðèì íýã íü ìàëûí òýæýýë áîëîâñðóóëàõ ýðõòýíä ìèêðîáèå ìàõáîäèéí ¿éë àæèëëàãààíû ä¿íä áèé áîëäîã áèëýý. Ò ºëèéí ºñºõ òîðíèõîä õýðýãöýýòãîë àìèíäýì ñ¿¿íä áàéíà. Á¿õ òºðëèéí àìèíäýìèéã óñàíä óóñäàã ( Â1, Â2, Â3 , Â6, Â12, ÐÐ,Ñ) , òîñîíä óóñäàã ( À, Ä, Å, ) ãýæ õóâààäàã. 1.Óñàíä óóñàã÷ àìèíäýì.  1 (àíåâðèí áóþó òèàìèí) äóòàãäàõàä áåðèáåðè ãýäýã ºâ÷èí òóñàõ áà ìýäðýëºâ÷èëäºã. Ýíý âèòàìèí ìàëûí ñ¿¿íèé òîñëîã áèé áîëãîõîä òîäîðõîé õîëáîîòîé. Îþóí óõààíûõºäºëìºð õèéäýã õ¿ì¿¿ñèéí àæëûí ÷àäâàðûã ñàéæðóóëäàã ÷àíàðòàé. Ýíý àìèíäýìèéãçàðèì áàêòåð ãàðãàäàã. Ñ¿¿íä Â1 –èéí áàéõ õýìæýý òýæýýëèéí áàéäëààñ 16
  15. 15. Ñ¿¿ ñóäëàëøàëòãààëàõààñ ãàäíà ìàëûí òýæýýë áîëîâñðóóëàõ ýðõòíèé áè÷èë áèåòíýýñ íºëººëíº.Ñ¿¿íä 0,03- 0,07 ìã / % áàéíà. Â2 âèòàìèí (ðèáîôëàâèí) äóòàãäâàë áèå ìàõáîäèéí ºñºëò, ìýäðýëèéí àæèëëàãààíäìóóãààð íºëººëíº. Ýíý âèòàìèí óðãàìàëä áàéõààñ ãàäíà ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áàêòåðè, õºðºíãºíöºð,ãýäýñíèé ñàâõàíöàð çýðýã îëîíõè ìèêðî áèåñ ò¿¿íèéã áèé áîëãîäîã ó÷èð ñ¿¿íä áàéõ ýíýâèòàìèíû õýìæýý ìàëûí òýæýýëèéí âèòàìèíýýñ õàìààðíà ãýæ õýëýõýä ó÷èð äóòàãäàëòàé.Ñ¿¿íä äóíäæààð 1- 2 ìã/ë áàéíà. Íèëýýä õýìæýýíèé Â2 âèòàìèí øàð ñ¿¿íä áàéäàã. Â3 -èéã àíõ õºðºíãºíöðººñ ÿëãàæ àâ÷ýý. ¯¿íèéã ïàíòîòåíèé õ¿÷èë ãýõ áºãººä βàëàíèíààñ ãàðàëòàé, 1 êã ñ¿¿íä 2,7 ìã, ìàøèíäñàí øèíãýí ñ¿¿íä 3,6 ìã, ïàõòàä 4,6 ìã, øàðñ¿¿íä 4,4 ìã áàéíà. À - ãèéí êîôåðìåíòèéí á¿ðýëäõ¿¿íä îðæ ººõºí õ¿÷èë, ñòåðîë, íèìáýãíèéõ¿÷ëèéí íèéëýãæèëä îðîëöîíî. Â6 (ïèðèäîêñèí) äóòàãäàõàä õ¿íèé ìýäðýë õÿìàð÷ íîéð àëäàõ, áèå ñóëðàõ ÿâäàëãàðäàã áèëýý. Ñ¿¿íä 2- 3 ìã/ êã îð÷èì áàéíà. Â12 -ûã öóñ áàãàñàõ ºâ÷èí ýì÷ëýõýä õýðýãëýíý. Ýíý âèòàìèíû íàéðëàãàò êîáàëüò,ôîñôîð, àçîò, õ¿÷èëòºðºã÷, í¿¿ðñòºðºã÷, óñòºðºã÷ îðíî. Ñ¿¿íä 0,1- 0,3 ìã/ë áàéíà. Õîëèí. Òîñíû áºìáºëãèéí õàëüñàíä áàéäàã. 1 êã ñ¿¿íä 60- 480 ìã, áÿñëàãò 500 ìãáàéõ áà óóðàã ñ¿¿, òàðàãò æèðèéí ñ¿¿íèéõýýñ 2 äàõèí èõ áàéäàã. Í- áèîòèí æèðèéí ñ¿¿íä 0,047 ìã/ êã áàéæ õºðºíãºíèé áè÷èë áèåòíèé ºñºëòºíäíºëººëäºã, ñ¿¿ õººð¿¿ëýõýä çàäàðäàãã¿é àìèíäýì þì. ïîëèåãèéí õ¿÷èë ñ¿¿íä 0,5 ìã/ êã îð÷èì áàéäàã. Èñýã èäýýíä õºðºíãºíèé áè÷èëáèåòíèé íºëººãººð íýìýãäýíý. ÐÐ (íèêîòèíèé õ¿÷èë ) ïåëëàãðà ºâ÷íººñ õàìãààëàõ áºãººä ýíý ºâ÷íººð õ¿í, ìàëºâ÷èëæ áîëäîã. ÐÐ âèòàìèí í¿¿ðñ óñ, óóðàã, ýðäñèéí ñîëèëöîëä îðîëöäîã áèëýý. Òºðºëá¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íä áàéõ õýìæýý íü õàðèëöàí àäèëã¿é , ¿õðèéí ñ¿¿íä 1,5 ìã/ë îð÷èìáàéíà. Ñ (àñêîðáèíèé õ¿÷èë ) äóòàãäàõàä ÷èéã áàì ºâ÷èí õ¿ðäýã. ¯¿íä, ýöýæ ÿäðàõ,ºâ÷èíä òýñâýð ìóóòàé áîëîõ, áîäèñûí ñîëèëöîë õÿìðàõ ÿâäàë ¿çýãäýíý. Ýíý âèòàìèí íîãîîíóðãàìàëä ýëáýã áàéäãààñ ãàäíà õèâýã÷ ìàëûí ãýäñýíä áèé áîëíî. Õÿëáàðõàí èñýëäýæçàäàðäàã. Æèøýý íü íàðíû ãýðýë, õ¿íä ìåòàëëûí äàâñ, ôåðìåíò, àãààðûí õ¿÷èëòºðºã÷, 0õ¿÷èëò îð÷èíä 100 õàëààõàä çàäàðäàã áàéíà. Öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ÿâö äóíäáàãàñàõ áîëîâ÷ ñ¿¿í õ¿÷ëèéí çàðèì ñàâõàíöðûí íºëººãººð áèé áîëîõ ÷ áèé. Ñ¿¿í äýõõýìæýý æèëèéí óëèðëàà𠺺ð÷ëºãäºæ 5- 85 ìã/ ë áàéõ àâ÷ òýæýýëèéí áàéäëààñõàìààðàõ íü áàãà áîëîëòîé. Òºëëºëòèéí äàðààõ óóðàã ñ¿¿íä èõ áàéäàã. 1. Òîñîíä óóñäàã àìèíäýì. À (ðåòèíîë) äóòàãäàõàä áèåèéí ýñýðã¿¿öýë áóóð÷ õàëäâàðò ºâ÷íººð õÿëáàðõàíºâ÷ëºõ áà í¿äíèé ýâýðëýã á¿ðõ¿¿ë ¿ðýâñýæ êñåðîôòàëüìè ãýäýã ºâ÷èí òóñäàã. Ýíýàìèíäýì òºëèéí ºñºëòºíä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé_ Óðãàìàëä êàðîòèí ãýäýã óõàà ÿãààí ºíãèéíïèãìåíò áàéäàã. Òýð íü À áîëæ õóâèðäàã áèëýý. Ñ¿¿íä À, êàðîòèíèé àëü àëü íü áàéõáºãººä À àìèíäýì êàðîòèíààñ 3 äàõèí èõ õýìæýýòýé áàéíà. Ñ¿¿íèé À, êàðîòèíû õýìæýýìàëûí òýæýýëýýñ øàëòãààëäàã ó÷èð ñ¿¿ã ýíý àìèíäýìýýð áàÿæóóëàõûí òóë ìàëûí òýæýýëêàðîòèíààð áàÿëàã áàéõ ¸ñòîé. À âèòàìèí õàëààõàä íèëýýä òýñâýðòýé áîëîâ÷ àãààðòõÿëáàðõàí èñýëääýã. Òîñîíä óóñäàã ó÷èð çàãàñíû òîñ, ºíäºãíèé øàð, öºöãèéí òîñ, ÿëàíãóÿàñàðëàãèéí òîñîíä èõ, óóðàã ñ¿¿íä æèðèéí ñ¿¿íýýñ 5- 10 äàõèí èõ áàéíà. ̺í ã¿¿íèé ñ¿¿ýíý âèòàìèíààð áàÿëàã. Ëèòð ñ¿¿íä äóíäæààð 1,06 ìã àãóóëàãääàã. D ( êàëüöèôåðîë) äóòàãäàõàä õ¿¿õýä áà òºë ìàë ðàõèò ºâ÷íººð ºâ÷èëäºã. ¯¿íä,ÿñíû ýäèéí ÿñæèëò óäààøèð÷ 纺ëðºõ áºãººä ÷àöíû ÿñ ìóðóéõ ¿çýãäýë àæèãëàãäàíà. Äâèòàìèí áèå ìàõáîäèä ýðäñèéí äàâñ, òóõàéëáàë, êàëüöè, ôîñôîðûí ñîëèëöîëòîé õîëáîîòîé 17
  16. 16. Ñ¿¿ ñóäëàëòóë êàëüöèôåðîë ãýæ íýðëýäýã. Íàðíû õýò ÿãààí öàöðàãèéí äîð áèå ìàõáîäèä ñòåðèíààñ¿¿ñäýã þì áàéíà. ×óõàì ÿìàð ñòåðèíààñ ¿¿ññýíòýé õîëáîãäóóëàí Ä 2, Ä3, Ä4, Ä5 ãýæÿëãàäàã. ¯¿íýýñ ñ¿¿íä ãîë ñóóðü ýçýëäýã íü Ä3 àìèíäýì áèëýý. Ñ¿¿íä áàéõ õýìæýý íüòýæýýëä èõ, áàãà áàéãààòàé õîëáîîòîé, áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíä áàéäàã ìàëûí ñ¿¿ ýíýàìèíäýìýýð áàÿëàã áàéäàã. Ìàëûã íàðíû ãýðýë õàðóóëàõã¿é áàéëãàõàä ñ¿¿í äýõ Ä ýðñáàãàñäãèéã ãàäààäûí çàðèì ýðäýìòíèé òóðøëàãà õàðóóëæýý. Óóðàã ñ¿¿ Ä àìèíäýìýýðáàÿëàã. Íýã ëèòð åðèéí ñ¿¿íä 0,875 ìêã (ìêã- ìèêðîãðàìì- ãðàììûí ñàÿíû íýã) áàéõàä ãàëóóðàãò 2,125 ìêã áàéíà. Ìàëûí òýæýýë , àð÷èëãàà, ìàëëàãààíû áàéäàë, ¿¿ëäýð óãñàà,ñààëèéí õóãàöàà çýðãýýñ øàëòãààëæ Ä àìèíäýì ñ¿¿íä áàéõ õýìæýý ÿíç á¿ð áàéõ áºãººääóíäæààð 0,5 ìêã / ë áàéõ áîëîâ÷ çóíû ñ¿¿íä ºâëèéíõýýñ 3- 8 äàõèí èõ áàéíà. Ýíý àìèíäýìõàëààõàä çàäàðäàãã¿é ó÷èð õàëààæ àðèóòãàñàí ñ¿¿, öàãààí èäýýíä çààâàë áàéíà.Öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ àæèëëàãààíû ä¿íä áàãàñäàãã¿é, õàðèí ìàøèíäñàí, øèíãýíñ¿¿ãýýð õèéñýí èäýýíä ìàø áàãà áàéäàã. Å àìèíäýì (òîêîôåðîë) . ¯¿íèéã ¿ðæëèéí àìèí äýì ãýæ íýðëýäýã. Ýíý àìèíäýìäóòàãäñàíààñ ìàë ¿ðã¿é áîëîõ þìóó ñóâàéðäàã. Áýëãèéí ýðõòíèé àæèëëàãààíààñ ãàäíàí¿¿ðñ óñíû ñîëèëöîëä íºëººëäºã. Àãààðûí õ¿÷èëòºðºã÷, ãýðëèéí íºëººãººð õÿëáàðõàíçàäðàõ áîëîâ÷ 170 -ò õ¿ðòýë ÷ õàëààõûã òýñâýðëýæ ÷àääàã. Ñ¿¿íä 2- 3 ìêã/ ë áàéíà. 0Òîñîíä óóñäàã ó÷èð öºöãèéí òîñîíä íèëýýä áàéäàã. F àìèí äýì . Ýíý íü îëîí õîëáîîò ¿ë õàíàñàí òîñîí õ¿÷èë áîëîõ ëèíîëü, ëèíîëåí,àðàõèäîíû õ¿÷èë þì. Ñ¿¿íä 1,6- 2ã/êã îð÷èì áàéäàã. Ýíý íü áèå ìàõáîäèéí óñíû áîëîí ººõòîñíû ñîëèëöîîã õýâèéí áàéëãàæ, àðüñ, ýëýãíèé ¿éë àæèëëàãààã õàíãàæ Ñ àìèíäýì,êàðîòèíèé ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëäàã. Ëåêö 8 Ôåðìåíò, äààâàð á¿ðýëäýõ¿¿íèé áóñàä ç¿éë Ôåðìåíò ãýäýã íü òîäîðõîé íºõöºëä áèå ìàõáîäèéí äîòîðõè áèîëîãèéí ÿâö ò¿ðãýäýãóóðãèéí áîäèñ þì. Õèìèéí êàòàëèçàðîðòîé àäèë ¿¿ðýãòýé áàéäàã ó÷èð áèîêàòàëèçàòîðãýæ íýðëýæ áîëíî. Çààâàë òîäîðõîé òåìïåðàòóð áà îð÷íû óðâàë øààðääàã. Æèøýý íü,õîäîîäíû ôåðìåíò 35- 45 Ñ, ðh 6,2 áàéõàä èäýâõòýé áàéõ æèøýýòýé. Çàðèì ôåðìåíò ìàëûí 0äýëýíä íèéëýãæäýã áàéõàä çàðèìûã íü ñ¿¿íä ºñ÷ ¿ðæäýã áè÷èë áèåòýí íèéëýãæ¿¿ëíý. 18
  17. 17. Ñ¿¿ ñóäëàëÎëîí óëñûí áèîõèìèéí õîëáîîíîîñ ôåðìåíò íü õèìèéí ÿìàð ÷èãëýëèéí óðâàëûã ò¿ðãýñãýäãèéãõàðãàëçàí 6 á¿ëýã áîëãîñîí áèëýý. Îêñèðåäóêòàçà ãýäýã íü áèîëîãèéí èñýëäýõ óðâàëûã ò¿ðãýñãýäýã, òðàíñôåðàçàáîë àòîìûã 纺õ ÿâäëûã, ãèäðîëàçà ãèäðîëèç çàäàðãààã, ëèïàçà íü äàâõàð õîëáîî ¿¿ñãýíãèäðîëèç áóñ àðãààð á¿ëýã àòîìûã ñàëãàäàã, èçîìåðàçà áîë èçîìåð õýëáýðèéã áèé áîëãîíººð÷èëäºã, ëèïàçà ÀÒ Ô- èéí ïèðîôîñôàò õîëáîîã çàäëàõàä ¿¿ñýõ õîñ ìîëåêóëûã íèéë¿¿ëýõÿâöûã òóñ òóñ ò¿ðãýñãýäýã áàéíà. Ñ¿¿ ñóäëàëûí õ¿ðýýíä ôåðìåíòèéã õèìèéí á¿òýö, ¿éë÷ëýëèéã íü õàðãàëçàí ãóðâàíá¿ëýã áîëãîäîã. ¯¿íä: 1 . Ãèäðîëàç áà ôîñôîðèëàçà 2. Çàäëàã÷ ôåðìåíò 3. Èñýëäýõ- àíãèæðàõ ôåðìåíòÑ¿¿íèé ¿éëäâýðò òåõíîëîãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé íü ãèäðîëàçà áà èñýëäýõ àíãèæðàõôåðìåíò¿¿ä þì. ͺ㺺 çàäëàã÷ ôåðìåíò íü ñ¿¿íèé ãîë íàéðëàãûí ç¿éë íèéëýãæèõ , áè÷èëáèåòíèé áîäèñ ñîëèëöîîíä îðîëöäîã þì. Åð íü ôåðìåíò íü òºðºë á¿ðèéí öàãààí èäýý, áÿñëàã,èñýã èäýý áîëîâñðóóëàõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Çàðèì íü ñ¿¿íèé àðèóí öýâýð, ìàëûíýð¿¿ë ìýíäèéí øàëãóóð áîëäîã. Öàãààí èäýýíèé ìýðãýæèëòíèé àíõààðàëä äîð äóðüäñàíõýäýí ôåðìåíòèéã òîëèëóóëàõ áàéíà. Ëèïàçà ôåðìåíò áèå ìàõáîäèéí äîòîð íèéëýãæèí ñ¿¿íä îðäãîîñ ãàäíà çàðèì õºãö,ìèêðîêîêê, ñàðöèíà ýíý ôåðìåíòèéã íèéëýãæ¿¿ëäýã. Ñ¿¿íèé êàçåèíòýé õîëáîãäîí îðøèõîîñãàäíà òîñíû áºìáºëãèéí ãàäàðãóóä àäñîðá÷ëîí áàéæ òîñûã õóðøóóëäàã áàéíà. ªíäºð õýìäçàäàðäàã áîëîõîîð öºöãèéí òîñ ¿éëäâýðëýõýä öºöãèéã õàëààæ ýíý ôåðìåíòèéã çàäàëäàã¸ñòîé. Øèðãýõ äºõñºí ìàëûí ñ¿¿íä, ìºí ìàëûã õ¿÷èò òýæýýëýýð ò¿ëõ¿¿ òýæýýõ ¿åä ýíýôåðìåíò íýìýãääýã. àìàìáåð, áðè, ðîêôîð çýðýã çàðèì áÿñëàã ñîéæ áîëîâñðîõ ¿åä ýíýôåðìåíò ¿éë÷ëýí ºâºðìºö àìò ¿íýð áèé áîëãîäîã. Ôîñôàòàçà ôåðìåíò ëèïîïðîòåèäèéí íàéðëàãàä îðäîã áºãººä ñ¿¿íä õ¿÷èëëýã áàø¿ëòëýã ôîñôàòàçà áàéäàã. Õ¿÷èëëýã íü ñ¿¿íèé àëüáóìèíòàé õîëáîîòîé ó÷èð ñ¿¿õàëààõ, õººð¿¿ëýõýä çàäàðäàã. Ñ¿¿ ìàøèíäàõàä øèíãýí ñ¿¿íä øèëæèíý. Ø¿ëòëýãôîñôàòàç òîñíû áºìáºëãèéí õàëüñàíä áàéäàã. Áè÷èë áèåòíèé íèéëýãæ¿¿ëäýã ôîñôàòàçûãçàðèì õºãö, ÿëçðóóëàã÷ áàêòåð ãàðãàäàã, õàëààõàä çàäàðäàã. Ôîñôàòàç ôåðìåíò ñ¿¿õàëààõàä çàäàðäàã áîëîõîîð áóöàëñàí, ò¿¿õèé ñ¿¿ã ¿¿ãýýð ìýäýæ áîëíî. Ïðîòåàçà ôåðìåíò óóðãèéã ïåïòîí, ïîëèïåïòèä ø¿âòýí õ¿÷èë áîëòîë çàäàëäàã. Äýëýíäíèéëýãæèõýýñ ãàäíà ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áè÷èë áèåòýí ò¿¿íèéã íèéëýãæ¿¿ëäýã íü èñýã èäýý¿éëäâýðëýõýä õýðýãòýé. Áÿñëàã ààðö õèéõ çîðèëãîîð ñ¿¿ ýýä¿¿ëýõýä àìüòíû õîäîîäíûôåðìåíò õýðýãëýäýã. Êàòàëàçà ôåðìåíò ñ¿¿ áîëîí áóñàä á¿õ áèîëîãèéí øèíãýíä çààâàë áàéõ áºãººäöóñíû öîãöîñíû çàðèì ç¿éëñ ò¿¿í÷ëýí ÿëçðóóëàã÷ áà òîñíû õ¿÷ëèéí áàêòåð ÿëãàðóóëæãàðäàã. Óñòºðºã÷èéí õýò èñëèéã äîð äóðüäñíààð çàäàëäàã. 2Í2Î2 2Í2Î + Î2 037 -ò õàìãèéí èäýâõòýé áàéäàã. Öóñíû öàãààí Ẻ캺ñ ÿëãàðàí ãàðäàã ó÷èð äýëýíãèéí¿ðýâñýëòýé ìàëûí ñ¿¿íä èõ áàéíà. Ñ¿¿íä óñòºðºã÷èéí õýò èñýë õèéæ ôåðìåíòèéãòîäîðõîéëîí ò¿¿ãýýð ìàëûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã ìýäýæ áîëíî. Ïåðîêñèäàçà Ò ºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íä èñýëä¿¿ëýã÷ ôåðìåíò áàéäàã áºãººäöåëüñèéí 25 -ò , ýñâýë îð÷íû óðâàë ph 6,8-7,0 áàéõàä õàìãèéí èäýâõòýé ¿éë÷èëíý. ªíäºð 0òåìïåðàòóðò çàäàðäàã ó÷èð õàëààæ àðèóòãàñàí, áîëñîí ñ¿¿íä áàéäàãã¿é. Óñòºðºã÷èéíõýò èñëèéã óñ áîëîí èäýâõèò õ¿÷èëòºðºã÷ áîëãîí çàäàëäàã. Ïåðîêñèäàçà À Í2 + Í2Î2 2Í2Î + À 19
  18. 18. Ñ¿¿ ñóäëàë Èñýëäýõ áîäèñÝíý ÷àíàðûã àøèãëàí áîëñîí áà ò¿¿õèé ñ¿¿ã õÿëáàðõàí òàíèæ áîëíî. ¯¿íèé òóëäóñòºðºã÷èéí õýò èñýë, èîäàò êàëèé, öàðäóóë õèéõýä ïåðîêñèäàçà ôåðìåíòòýé ò¿¿õèéñ¿¿ öýíõýð ºíãºòýé áîëîõ áà áîëñîí ñ¿¿íèé ºí㺠õóâèðàõã¿é. Ðåäóêòàçà áîë áè÷èë áèåòíèé ãàðãàäàã ôåðìåíò þì. Äýëýíãèéí êîêê, òîñîí õ¿÷ëèéí áàÿëçðóóëàã÷ áàêòåð ðåäóêòàçûã áóñàä áè÷èë áèåòíýýñ èë¿¿ èõ ÿëãàðóóëäàã. Ñ¿¿íäáè÷èë áèåòýí ºñ÷ îëøðîõ òóòàì ôåðìåíòèéí õýìæýý íýìýãäýõ òóë ò¿¿ãýýð ñ¿¿íèéáîõèðäîëòûã ìýäýæ áîëíî. Ýíý ôåðìåíò íü ìåòèë õºõ ìýòèéí çàðèì íýã áóäãèéí ºíãºõóâèðãàäàã. Ñ¿¿íä ìåòèë õºõ õèéõýä ðåäóêòàçà ôåðìåíò èõ áàéõ òóòàì ñ¿¿íèé ºíãºòºäèé ÷èíýýí ò¿ðãýí àíãèæèð÷ öàéíà . Ñ¿¿í äýõ íèéò áè÷èë áèåòíèé òîîã òîäîðõîéëäîãðåäóêòàçûí ñîðèëûí àðãà íü ¿¿íä ¿íäýñëýñýí áèëýý.Äààâàð: Ñ¿¿ íèéëýãæèõ, èâëýõ, øèðãýõ áîëîí åð íü áèå ìàõáîäûí ¿éë àæèëëàãààòàéõîëáîîòîé îëîí òºðºë äààâàð áàéäàã. Òóõàéëáàë, ïðîëàêòèí, òèðîêñèí, ëþòåîñòåðîí,ôîëëèêóëèí, îêñèòîöèí, àäðåíàëèí, èíñóëèí çýðãèéã íýðëýæ áîëíî. ªíäãºâ÷íèé øàð áèåèéí ëþòåîñòåðîí íü ìàë õýýëòýé ¿åä ãàð÷ ñ¿¿ ÿëãàðàõûãñààòóóëíà. Ôîëëèêóëèí ºíäãºâ÷èíä áèé áîëæ äýëýíãèéí õºãæëèéã èäýâõæ¿¿ëýõ áàáàìáàé áóë÷èðõàéí òèðîêñèí äààâàð áèå ìàõáîäûí óóðàã, í¿¿ðñ óñ, ººõíèé ñîëèëöîëûãçîõèöóóëíà. ªí÷èí òàðõèíààñ ãàðäàã ïðîëàêòèí, ìºí êîðòèíîñòåðîèä äààâðóóä ñ¿¿ã äýëýíäíèéëýãæ¿¿ëäýã ¿¿ðýãòýé. Îêñèòîöèí íü ñ¿¿ èâýëãýõ ¿¿ðýãòýé.Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé áóñàä áîäèñóóä Äàðõëààíû áèåì. Ñ¿¿íä àíòèòîêñèí, àããëþòèíèí, îïñîíèí, ïðåöèïèòèí çýðýã ýñðýã áèåìáàéäàã. Ñ¿¿íèé áàêòåðèöèä ÷àíàð ÿìàð íýã òàëààð ýäãýýð äàðõëààíû ç¿éëòýé õîëáîîòîé.Óóðàã ñ¿¿íä íèëýýä õýìæýýòýé áàéäàã íü òºëèéã ºâ÷èí ýìãýãýýñ õàìãààëàõ òºðºëõèéíçîõèëäëîãî þì. Ïèãìåíò . Ñ¿¿íèé òîñ, ñ¿¿íèé ºíãèéã êàðîòèíîèä ìàÿãèéí áóäàã÷ áîäèñ á¿ðä¿¿ëäýã.Òýäãýýð íü ìàëûí òýæýýë, æèëèéí óëèðàë, ìàëûí òºð뺺ñ õàìààðíà. Øàð ñ¿¿íèé ºíãèéãëàêòîôëàâèí (Â2 àìèí äýì ) áèé áîëãîäîã. Õèé. Ñ¿¿íèé ýçýëõ¿¿íèé 7 îð÷èì õóâü, ò¿¿íèé äîòîð 55- 70 %- èéã ÑÎ 2, 20- 30 %- èéãÍ2, 5-10%-èéã Î2 ýçýëäýã áàéíà. Ýäãýýð íü ìàë ñààõ, ñ¿¿ã õóâèí ñàâàíä þ¿ëýõ ¿åä ñ¿¿íäîðäîã. Íèìáýãèéí õ¿÷èë. Ñ¿¿íä 0,2- 0,3% áàéíà. Ýíý íü êàëèé, êàëüöèéòàé íýãäìýë áàéæöàãààí èäýýíä ºâºðìºö ¿íýð, àìò áèé áîëãîäîã. Ñ¿¿í õ¿÷ëèéí çàðèì áè÷èë áèåòíèé íºëººãººðíèìáýãíèé õ¿÷èë, ò¿¿íèé äàâñ äèàöåòèë áèé áîëíî. Ëåêö 9 Ñ¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í ÷àíàðò 20
  19. 19. Ñ¿¿ ñóäëàë íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë Àìüä áèå ìàõáîäü ãàäíà îð÷èíòîéãîî íÿãò õîëáîîòîé áàéäàã åðºíõèé õóóëü òîãòîëä ñààëèéí ìàë ìºíçàõèðàãääàã áèëýý. Èéìýýñ ñààì áîëîí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í ÷àíàðò çºâõºí ìàëûí áèåèéí ôèçèîëîãèéí îíöëîãáàéäàë íºëººëººä çîãñîõ áèø, ãàäíû íºõöºë áàéäàë íºëººëäºã áàéíà. Ýíý á¿õ íºõöºë áàéäëûã äîð äóðüäñàíààðòîäîðõîéëæ áîëíî. - Ìàëûí òºðºë, ¿¿ëäýð, õóâüñ ÷àíàð - Ìàëûí íàñ, ñààëèéí õóãàöàà, ñààõ àðãà, ýð¿¿ë ìýíä, ôèçèîëîãèéí áóñàä íºõöºë - Òýæýýëëýã, òýæýýëèéí ÷àíàð, õýìæýý, òýæýýõ àðãà - Ãàçàð íóòãèéí îíöëîã, õºðñ öàã óóð, æèëèéí óëèðàë, ìàëûí àð÷èëãàà, ìàëëàãààÌàëûí òºðºë Á¿õ òàâàí òºðëèéí ìàëûí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í, ñààëèéí õóãàöàà, ñààìûí õýìæýý, ñ¿¿íèé òåõíîëîãè÷àíàð õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. Òºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íä íýð òºðëèéí õóâüä õàðèëöàíàäèë ç¿éë îðäîã áîëîâ÷ õýìæýý, õàðüöàà íü àäèëã¿é áàéíà. Ýíý íü ñ¿¿íèé ÷àíàðò íºëººëæ á¿õ òàâàíòºðëèéí ìàëûí ñ¿¿íèé ÷àíà𠺺𠺺ð áàéäàã ( Õ¿ñíýãò 1 ).¯¿ëäýð Íýã òºðëèéí ìàëûí äîòîð ¿¿ëäýð òóñ á¿ðèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í, ÷àíàð, ÿëàíãóÿà òîñëîãèéí õýìæýýÿëãààòàé. Ýíý íü ¿¿ëäýð òóñ á¿ðèéã ¿ðæ¿¿ëäýã ãàçàð íóòãèéí îíöëîãîîñ ãàäíà óäààí õóãàöààíû ¿ðæëèéíàæëûí ¿ð ä¿í ìºí. Ñààëèéí ÷èãëýëèéí ¿õðýýñ 3000- 4000 ëèòð ñ¿¿ ãàð÷ áàéõàä õîñîëñîí àøèã øèìòýé,íóòãèéí ¿õýð äýýä òàë íü 1500 ëèòð ñ¿¿ ñààëãàäàã áàéíà. 1. Òºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í ( %) Ìàëûí Õóóðàé Íèéò Òîñ ×èõýð Ýðäñèéí òºðºë áîäèñ óóðàã äàâñ ¯õýð 12,4 3,3 3,8 4,7 0,7 Ñàðëàã 18,0 5,0 7,0 5,2 0,8 Õîíü 18,0 6,2 6,7 4,3 0,8 ßìàà 13,0 4,5 3,4 4,3 0,8 ÿ¿ 10,3 2,1 1,2 6,5 0,5 Èíãý 13,6 3,5 4,5 4,9 0,7 Öàà 36,5 10,3 22,3 2,5 1,4 Òºðºë á¿ðèéí ¿¿ëäðèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèéã 2 äóãààð õ¿ñíýãòýýð ¿ç¿¿ëýâ. 2. Òºðºë á¿ðèéí ¿¿ëäðèéí ¿õðèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í (%) Ìàëûí Õóóðàé òîñëîã Íèéò ×èõýð Ñóäëàà÷èä òºðºë áîäèñ óóðàã Ìîíãîë 13,61 4,60 4,35 4,75 Ð.Èíäðà Ñèììåíòàë 12,85 3,79 3,42 4,94 Ë.Â. óãåíåâ Õàð òàðëàí 12,40 3,39 3,33 4,98 -Ò- Àëàòàó 12,45 3,82 3,26 4,65 Ì.Â.Ìàðêîâà Òàëûí óëààí 12,1 3,5 3,3 4,8 Ð.Á.Äàâûäîâ ¯¿íýýñ ¿çýõýä òºðºë á¿ðèéí ¿¿ëäðèéí ìàëûí óäàìøèë ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íä ã¿íçãèé íºëºº ¿ç¿¿ëäýãáàéíà. Ñààëèéí ÷èãëýëèéí ¿íýý ñ¿¿ èõòýé áîëîâ÷ åðºíõèé人 õóóðàé áîäèñûí õýìæýý, ÿëàíãóÿà òîñëîãáàãàòàé, õàðèí íóòãèéí õîñîëìîë àøèã øèìòýé ìàëûí ñ¿¿ ºòãºí áàéäàã áîëíî. Ãýâ÷ òýæýýë, àð÷èëãààíû íýã íºõöºëä áàéãàà òºðºë á¿ðèéí ¿¿ëäðèéí ìàëûí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í,÷àíàð àäèëã¿é áàéõààñ ãàäíà õàðèëöàí àäèëã¿é íºõöºëä ¿ðæ¿¿ëæ áàéãàà íýã ¿¿ëäðèéí ìàëûí ñ¿¿ ººðá¿ðýëäõ¿¿íòýé áàéæ áîëîõ þì. Æèøýý íü, õî¸ð ººð íºõöºëä ìàëëàæ áàéãàà Äîí õàâèéí ¿¿ëäðèéí ÿìààíû ñ¿¿øèìèéã àâ÷ ¿çâýë, Âîëãà, Äîí ìºðíèé ñàâ ãàçàð ¿ðæ¿¿ëäýã ýíý ¿¿ëäðèéí ÿìààíû ñ¿¿í øèì 160 ë, òîñëîã íü4,6% áàéõàä ìàíàé îðíû ãîâèéí íºõöºëä äîí õàâèéí ¿¿ëäðèéí ÿìàà 60 îð÷èì ëèòð ñ¿¿òýé òîñëîã íü 5,7 % áàéíà.¯¿íýýñ ¿çýõýä ãîâèéí íºõöºëä ÿìààíû ñ¿¿íèé ãàðö íýëýýä áàãàñ÷ õàðèí òîñëîã íü íýìýãäñýí áàéíà. ßìàð íýã ¿¿ëäðèéí ìàëûã íóòãààñ íü ººð ãàçàð àâàà÷èõàä òýæýýë, àð÷èëãàà ººð÷ëºãäºæ ñ¿¿íèéíàéðëàãàä íºëººëæ áîëíî. Íóòãèéí ìàëûí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í àðàé òîãòìîë áàéäàã. Ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí ñàëáàðóóäàä ñ¿¿ õ¿ëýýí àâàõäàà õèìèéí á¿ðýëäõ¿¿íýýñ ãàäíà òåõíîëîãèéí÷àíàðûã íü àíõààð÷ ¿çäýã òàë áèé. Æèøýýëáýë, öºöãèéí òîñíû ¿éëäâýðò òîñíû áºìáºëãèéí õýìæýý òîì,ñ¿¿íèé òîñëîã èõ áàéõ øààðäëàãàòàé. Áÿñëàã èõ õèéäýã Ãîëëàíä ìýòèéí îðíû ¿õðèéí ñ¿¿ óóðãèéí ç¿éëýýðáàÿëàã. Ýíý á¿õ òåõíîëîãèéí ÷àíàð ìºí ë ìàëûí ¿¿ëäýðòýé õîëáîîòîé ç¿éë.Ìàëûí áîäãàëü ÷àíàð Áîäãàëü ÷àíàðààñ áîëæ ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í õàðèëöàí àäèëã¿é áàéõ ÿâäàë ¿¿ëäðèéí ÿëãààíààñ ÷èë¿¿ èõ òîõèîëääîã. ¯¿íèéã øèíý ¿¿ëäýð ãàðãàæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ àíõààðàõ ¸ñòîé. Ìàë òóñ á¿ðèéí îíöëîã 21

×