1 16 lecture.zasvar
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

1 16 lecture.zasvar

on

  • 3,767 views

 

Statistics

Views

Total Views
3,767
Views on SlideShare
3,766
Embed Views
1

Actions

Likes
0
Downloads
17
Comments
0

1 Embed 1

http://www.slideshare.net 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft Word

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

1 16 lecture.zasvar 1 16 lecture.zasvar Document Transcript

  • Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 1 Õ¿íèé áèåä ñ¿¿íèé à÷ õîëáîãäîë Îëîí òºðëèéí õ¿íñíèé ç¿éëèéí äîòðîîñ ñ¿¿, öàãààí èäýý îíöãîé ÷óõàë ÷àíàðòàé èäýýþì. Óëñ ¿íäýñòýí á¿ð òºðºë áîëãîíû õ¿íñ õýðýãëýäãýýñ çàðèì íü èäýøíèé íîãîî, æèìñ,áóäàà òóòðàãà, çàðèì íü ìàõ, çàãàñ, äàëàéí àìüòàí, óðãàìàë õýðýãëýíý. Ãýâ÷ ÿìàðÖàãààí èäýýíèé íàéðëàãàíä õ¿íèé áèå ìàõáîäèä ÷óõàë óóðàã, í¿¿ðñ óñ, òîñ, âèòàìèí,ýðäýñ äàâñ ÷ òºðëèéí õ¿íñ õîîëòîé óëñ ¿íäýñòýí èõ áàãà õýìæýýãýýð öàãààí èäýýã ºäºðòóòìûíõàà õ¿íñýíä îðóóëäàã áèç. Òýð òóñìàà ìàë àæ àõóé ýðõýëäýã õ¿í àðäûí ãîë íýãýíõ¿íñ íü öàãààí èäýý áàéñààð ýðòíýýñ ýä¿ãýý õ¿ð÷ýý. áàéäàã íü àìüäðàëûí á¿õèé ë õýðýãöýýã õàíãààä áàðàõã¿é õîîë òýæýýëáîëîâñðóóëàõ ýðõòíèé àæèëëàãààíä ñàéíààð íºëººëºí áîëîâñîð÷ øèíãýõ íü õÿëáàð.Ñ¿¿íèé óóðàãò ñîëèãäîøã¿é ø¿âòýí õ¿÷èë, òîñîíä ººõºí õ¿÷èë áàÿëàã îðøäîãîîð òºãñ÷àíàðò õ¿íñíèé ç¿éë ìºí þì. Ñ¿¿ áîë áàñ õ¿÷èë ø¿ëò, õîðò áîäèñûã ñààðìàãæóóëäàãáîëîõîîð õîðò íºõöºëä àæèëëàãñàä ºäºð á¿ð ñ¿¿ óóõûã ýðõýìëýâýë çîõèíî. Ýíý á¿õèé ë÷àíàðààðàà ñ¿¿ íü þóãààð ÷ ñîëüøã¿é ÷óõàë õ¿íñ òýæýýë áîëîõîîñ ãàäíà ýì÷èëãýýñóâèëãààíû ÷èãëýëýýð õýðýãëýõýä çîõèñòîé áèëýý. Îäîîãîîð äýëõèéä 400 ãàðóé òýðáóì ëèòð ñ¿¿ ¿éëäâýðëýí ãàðãàæ áàéãàà áºãººäñààëèéí àæ àõóé, ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí õºãæèëò, ñ¿¿ õýðýãëýõ óëàìæëàë çýðãýýñøàëòãààëàí õºãæèëòýé îðíû õ¿í àì òóòàìä æèëä 300 – 600 ëèòð ñ¿¿ õýðýãëýæ áàéõàäçàðèì îðíû õ¿íä àðâààäõàí ëèòð ñ¿¿ îíîãäîæ áàéíà. Ìàíàé óëñûí òóõàéä ãýâýë õ¿í àìä æèëä 1 20-1 60- ààä ëèòð ñ¿¿ îíîãäîæ áàéãààòîîöîî áàéäàã. Õ ¿íõîíîãò 0,5 ëèòð ñ¿¿ õýðýãëýõ ¸ñòîé ãýñýí øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýéáàðèìæààã ºâºë çóíû àëü ÷ óëèðàëä àëäàëã¿é áàéõûí òóë ñ¿¿, öàãààí èäýýíèé¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãà áàéñààð áàéíà. Ýíý õýìæýýíèé ñ¿¿ã ºäºðòõýðýãëýñíèé òóõàéä õ¿íèé áèå ìàõáîäü ººõ òîñíûõîî õýðýãöýýíèé 50% , óóðãèéí 30%âèòàìèí, ÿçãóóð áîäèñûí õîíîãèéí õýðýãöýýã áàðàã õàíãàæ ÷àäíà ãýæ ¿çýõ áºë㺺. Ñ¿¿,öàãààí èäýýã õ¿í òºðºëõòºí ìàø ýðòíýýñ õýðýãëýæ èðñýí ò¿¿õ óëàìæëàëòàé áºãººä óëñ¿íäýñòýí á¿ð öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ºâºðìºö àðãàòàé áîëæýý. Ò ýð òóñìàà ýðòóðüäààñ í¿¿äëèéí ìàë àæ àõóéã ýðõëýí èðñýí ìàíàé ìîíãîë÷óóä ìàëûí ñ¿¿ øèìèéã àøèãëàõöàãààí èäýý þóãàà áîëîâñðóóëàõ õÿìä òºñºð áºãººä ìàø ñîíèðõîëòîé àðãà áàðèëûã áèéáîëãîæ ò¿¿íèéãýý ¿åýñ ¿åä óëàìæëóóëæ èðëýý. Ìîíãîë óëñ ¿õýð, ñàðëàã, õîíü , ÿìàà,ã¿¿, èíãýíèé ñ¿¿ ñààëèéã àøèãëàäàã. Äýýâðèéã èäýý ÷èìíý, äýëõèéã íîãîî ÷èìíýãýäýã÷èëýí òºðºë á¿ðèéí öàãààí èäýý õèéæ áîëîâñðóóëàõ ÿâäàë ìàë÷èí àéë ºðõ á¿ðæèëèéíõýý èäýýíèé íººö áàçààãààä çîãñîõã¿é ñàéõàí èäýý õèéíý ãýäýã íýð òºðèéí õýðýãáàéñààð èðñýí. Ìîíãîë öàãààí èäýýã óóðàãò, òîñëîã, èñýã èäýý ãýæ åðºíõèéä íü àíãèëàõáºãººä ñ¿¿íèé óóðàã (êàçåèí, øàð ñ¿¿íèé óóðàã)-èéã òóíäàñæóóëàí òºâºëºð¿¿ëæóëàìæëàëò áîëîí ¿éëäâýðèéí àðãààð áîëîâñðóóëñàí óóðãèéí ºíäºð àãóóëàìæòàé ñ¿¿íá¿òýýãäýõ¿¿íèéã óóðàãò öàãààí èäýý ãýíý • Áÿñëàã  Õ àòóó òºðëèéí áÿñëàã (õàòóó, õàòóóâòàð, õºãöòýé)  Ǻºëºí òºðëèéí áÿñëàã (øèíýõýí, øîðâîã, õºãöòýé)  Õ àéëìàë • Ýýçãèé • Ààðö (òîñòîé, õàãàñ òîñòîé, òîñã¿é), ààðöàí á¿òýýãäýõ¿¿í • Ààðóóë (ààðóóë, õóðóóä, ñ¿¿í õóðóóä, õîðõîé ààðóóë) • ÝýäýìÓóðàãò öàãààí èäýý. Ò åõíèêèéí åðºíõèé øààðäëàãà. MNS 4230:2005 ñòàíäàðòòàâèãäàíà. Ò îñíû òºðëèéí èäýýíä øàð, öàãààí òîñ, öºöãèé, 纺õèé, àéðãèéí òîñ ãýõ ìýò íýð 3
  • Ñ¿¿ ñóäëàëòºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í îðäîã áîë èñýã èäýýíä áè÷èë áèåòíèé îðîëöîîòîéãîîð ñ¿¿ã èñãýæõèéñýí òàðàã, àéðàã, öýãýý, õîîðìîã ãýõ ìýò á¿òýýãäýõ¿¿í îðíî. Ñ¿¿íèé îíöëîã: Ñ¿¿ã áóñàä õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íòýé õàðüöóóëæ ¿çâýë õýä õýäýíîíöëîãòîé. ¯¿íä; 1.Òîäîðõîé íýãæ òýæýýëèéã çàðöóóëæ àâàõàä áóñàä á¿òýýãäýõ¿¿íèéã (¿ð òàðèà,íîãîî çýðýã) áîäâîë ñ¿¿ õÿìä ãàðäàã áàéíà. 100 òýæýýëèéí íýãæèéã çàðöóóëæ àâñàíñ¿¿íèé øèìò áîäèñ ìºí òèéì õýìæýýíèé òýæýýë çàðöóóëààä ãàðãàí àâàõ, ãàõàéí ìàõíààñ1.5, ºíäºãíººñ 2-2.5, ¿õýð õîíèíû ìàõíûõààñ 3-4 äàõèí òóñ òóñ èë¿¿ áàéíà. 2.Ñ¿¿ãýýð ñàéí ÷àíàðòàé îëîí á¿òýýãäýõ¿¿í õèéæ áîëíî.Òýãýõäýý ýíý íü ñ¿¿ ñààæàâàõ àæ àõóéí íºõöºëòýé íÿãò õîëáîîòîé. 3.Ñ¿¿íèé íàéðëàãàíä èõ õýìæýýíèé óñ àãóóëàãääàãààñ ò¿ðãýí õóãàöààíä ãàçàðäýýð íü àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëò (ø¿¿õ àðèóòãàõ, õºðãºõ) õèéõ øààðäëàãàòàé. 4.Ñ¿¿ãýýð á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîâñðóóëàõàä øèìò áîäèñîîð õàðüöàíãóé áàÿëàãäàãàëäàõ ç¿éëñ øèíãýí ñ¿¿, øàð óñ áóþó øàð ñ¿¿, ïàõòà ÿëãàðíà.¯¿íèéã äàõèíáîëîâñðóóëæ öàãààí èäýý õèéõ, ÷èõýð ÿëãàí àâàõ, óíäàà áýëòãýõ òºëèéí òýæýýëäõýðýãëýõ çýðãýýð ÿìàð ÷ õàÿãäàëã¿é á¿ðýí àøèãëàõ áîëîëöîîòîé þì. 5. Ñ¿¿, öàãààí èäýý øèíãýö ñàéíòàé. Ò¿¿íèé íàéðëàãàíä áàéãàà óóðàãò áîäèñ96%, òîñ 95%, í¿¿ðñ óñ 98%,-èéí òóñ òóñ øèíãýöòýé áàéíà. 6.Àæ àõóéí íýãæ, àìèíû àæ àõóéä æèëèéí àëü ÷ óëèðàëä, ò¿¿ãýýð ÷ áàðàõã¿éºäºðò ìàëûã 1 - 2 óäàà ñààæ ñ¿¿ã àâ÷ áîëäîã. Ãýòýë ¿ð òàðèà, æèìñ, íîãîîã òîäîðõîéõóãàöààíä òàðèàä õóðààæ àâäàã öàã óëèðëûí ÷àíàðòàéã áèä ìýäíý. Ñ¿¿, öàãààí èäýý ò¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ, õàäãàëæ òýýâýðëýõ àðãà àæèëëàãààíû¿åä ÿìàð íýã çàìààð áîõèðäâîë, áèå ìàõáîäèéã õîðäóóëàõààð áàðàõã¿é ºâ÷íèé ýõ ¿¿ñâýðáîëîõ òàëòàé áàéäàã. Èéì ó÷ðààñ ñ¿¿ã ýëäýâ áîõèðäîëòîîñ õàìãààëàõ, àìò ÷àíàð ñàéíòàéñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîëîâñðóóëаõ øààðäëàãàòàé. Òºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿ íü ìèêðîáûí ¿ðæèõ òîõèðîìæòîé îð÷èí, ñ¿¿íèé ÷èõýð,íèìáýãíèé õ¿÷èë, ýðäýñ áîäèñóóä íü òýäãýýðèéí àìòëàã òýæýýë íü þì. Ñ¿¿íä ñ¿¿õ¿÷ëèéí ñàâõàíöàð, êîêê, õºðºíãºíöºð, ¿íýð ¿¿ñãýã÷, äóëààíñàã ìèêðîáóóä áàéíãà îðøèíî.¯¿íèé çýðýãöýý áóñàä ÿíç á¿ðèéí ìèêðîá ãàäíààñ îðâîë, ò¿¿íä ¿ðæèæ ÷àíàðûã ìóóòãàíà.Ñ¿¿ õ¿÷ëèéí áàêòåðèóä íü áÿñëàã, òàðàã, õîîðìîã, ààðö çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íèéòåõíîëîãèéí ïðîöåññò ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. 4
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 2 Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé òóõàé åðºíõèé îéëãîëò, óñ õóóðàé áîäèñ Ñ¿¿ áîë õºõòºí àìüòíû äýëýíãèéí áóë÷èðõàéëàã ýäèéí ø¿¿ñ þì. ¯ð òºëºº òýæýýõèéíòóëä ãàðãàäàã ýíý ç¿éë áîë þóãààð ÷ ñîëüøã¿é òºãñ ÷àíàðò òýæýýë áºãººä íàéðëàãàäíü áèå ìàõáîäèéí õýðýãöýýò á¿õ áîäèñ õàìãèéí çîõèñòîé õàðüöààãààð àãóóëàãäàí îðøèíî. Àìüòíûã ãýðø¿¿ëýí ìàëëàæ ñ¿¿í øèìèéã íü àøèãëàõ àæëûã ÷èãëýëòýé ÿâóóëñíû¿ð ä¿íä ìàë òºëºº öàòãààä èë¿¿äýë ñ¿¿ ãàðãàäàã áîëæ òýð ñ¿¿ã íü õ¿ì¿¿ñ õýðýãëýæòºðºë á¿ðèéí öàãààí èäýý õèéäýã áîëæýý. Ñ¿¿ã áàñ ýìèéí , ÷èõýð áîîâíû, òàëõíû¿éëäâýðò õýðýãëýæ áàéíà. Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íä îðäîã ç¿éëèéã åðºíõèéä íü óñ, õóóðàé áîäèñ ãýæ õóâààæáîëíî. Õ óóðàé áîäèñ ãýäýãò òîñ, óóðàã, ÷èõýð, ýðäýñ áîäèñ, âèòàìèí, ôåðìåíò áàãòàíà.Ñ¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íèéã çºâõºí äýýð äóðäñàí õýäýí ç¿éëýýñ á¿ðääýã ãýæ ¿çâýë ó÷èðäóòàãäàëòàé. Íàðèéí øèíæâýë 300 îð÷èì íàéðëàãûí áîäèñ áàéäãèéí äîòîð 20 ãàðóé ººõºíõ¿÷èë, 20 – èîä ø¿âòýí õ¿÷èë, 23 íýð òºðëèéí âèòàìèí, õýäýí àðâàí ¿ëýìæ áà áè÷èëÿçãóóð áîäèñ, 4 òºðëèéí ÷èõýð, íýëýýä òîîíû ôåðìåíò, áóäàã÷ áîäèñ, ôîñôàòèä, ñòåðèí,õ¿÷èë àãóóëàãäàíà. Ìàëûí àð÷èëãàà ìàëëàãàà, ñ¿¿ òýýâýðëýõ, õàäãàëàõ ãîðèìûã íàðèéííÿãò ñàõèàã¿é òîõèîëäîëä ñ¿¿íä ãàäíû ãàæ áîäèñóóä, ýìèéí ç¿éë, àíòèáèîòèê, õîðòáîäèñ, ãåðáöèä, èíñåêòèöèä, òºìðèéí áàë ÿìàð íýã õýìæýýãýýð áàéæ áîëîõ òàëòàé. Íýãëèòð ¿õðèéí ñ¿¿íä 40 îð÷èì ã òîñ, 33 ã óóðàã, 47 ã ÷èõýð áàéäàã áºãººä ºäºðò õàãàñëèòð ñ¿¿ õýðýãëýýä áàéâàë òîñ óóðãèéí õýðýãöýýíèéõýý 30- 50 % - èéã õàíãààä áàéõ 3þì. Íýã ëèòð ñ¿¿íèé ýë÷ëýã ÷àíàð 2720 õ 1 0 êÄæ áóþó 650 îð÷èì êêàëîðèòîé òýíöýíý.Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé òîñ, óóðàã, ÷èõðèéí øèíãýõ ÷àíàð ìàø ñàéí, 95- 98% øèíãýöòýéáàéõààñ ãàäíà õîäîîä ãýäýñíèé àæèëëàãààíä òýýð áàãàòàéãààð áàðàõã¿é ò¿¿íèéãèäýâõæ¿¿ëäýã ÷àíàðòàé. Èéì ÷ ó÷ðààñ ñ¿¿ íü ñóâèëàëûí ÷àíàðòàé, ìºí ãàäíûí õîðòíºëººíººñ áèå ìàõáîäèéã õàìãààëäàã ãýæ ¿çäýã áèëýý.Ýíý íü ñ¿¿íèé íàéðëàãàä îðäîãóóðãèéí ìºí ÷àíàðòàé õîëáîîòîé þì. Ñ¿¿íèé óóðàã áîë õ¿÷èë, ø¿ëò, õ¿íä ìåòàëë, çàðèìõîðò áîäèñûã ñààðìàãæóóëäàã ó÷èð õèìèéí áà ìåòàëë áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýð, áóñàäõîðò íºõöºëä àæèëëàãñäûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ çîðèëãîîð ñ¿¿íèé íîðìòîé áàéäãèéãáèä á¿õýí ìýäíý. Óñ: Àìüòíû áèåèéí á¿ðýëäõ¿¿íèé 65- 75% íü óñ áºãººä àìüäðàëûí á¿õ ¿éëàæèëëàãàà óñòàé õîëáîîòîé áàéäàã ó÷èð òºëèéí àíõíû òýæýýë áîëîõ ñ¿¿ íü ò¿¿íèéãóñààð õàíãàõ ó÷èðòàé. ͺ㺺òýéãýýð ñ¿¿íèé íàéðëàãûí áîäèñ ÿìàð íýã õýëáýðýýð óñàíäàãóóëàãäàæ îðøèíî. 5
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Óñ íü ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé 76- 89% - èéã ýçýëæ ñóë, õîëáîîò õººìºë, òàëñò ãýñýíõýâ øèíæòýé áàéíà. Ñóë õýëáýðýýð îðøèõ óñàíä ÷èõýð, ýðäýñ, çàðèì óóðàã óóññàíáàéíà. Ýíýõ¿¿ ñóë óñ áîë íèéò óñíû 95- 97% - íîîãäîõ áºãººä ñ¿¿ã ¿éëäâýðèéí àðãààð äáîëîâñðóóëàõàä õèìè, ôèçèê, ìèêðîáèîëîãèéí ÿâö ýíýõ¿¿ ñóë óñàíä òóëãóóðëàäàã áîëíî.Óñàíä óóñàí îðøèã÷ áîäèñûí õýìæýý èîí ìîëåêóëûí òºäèé áóþó íàíîìåòðýýð õýìæèãäýíý. Óóðàã ìºí ïîëèñàõàðèä, ôîñôàòèä íü óñûã áèåäýý òàòàí àäñîðá÷ëîæ óñàí á¿ðõ¿¿ë¿¿ñãýíý. ¯¿íèéã õîëáîîò óñ ãýäýã. Èéì óñàí á¿ðõ¿¿ë òîñíû áºìáºëãèéí ãàäóóð áàñáàéäàã. Óóðãèéí ìèöåë õýìýýõ Ẻãíºðºë áîë óñàíä õººìºë áàéäëààð îðøèíî. Èéì õººìºë¿¿ñãýã÷ óñûã êîëëîèä óñ ÷ ãýæ íýðëýäýã. Õ ººìºëèéí õýìæýý 1 00 õ¿ðòýë íàíîìåòð áàéæ¿¿íèéã ýíãèéí ø¿¿ëò¿¿ðýýð ø¿¿í ÿëãàæ áîëîõã¿é, õýò íàðèéí ø¿¿ëò¿¿ð, öåíòðèôóãýýðÿëãàíà. Ñ¿¿íèé ÷èõðèéí íýã ìîëåêóë ìºí íýæãýýä ìîëåêóë óñòàé õîëáîãäîí òàëñò áèéáîëãîäãèéã òàëñò óñ ãýíý. Òîñ íü ìèêðîìåòð õýìæýýíèé áºìáºëºã áàéäëààð ñ¿¿íä öèéâýí ¿¿ñãýíý. Èéíõ¿¿äèñïåðñèéí õýäýí õýëáýðýýð ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé ç¿éëñ óñàí îð÷èíä àãóóëàãäàíà. Èéìîëîí õýëáýðýýð áàéõ óñàí îð÷èí íèëýýä áàòæèëòòàé áºãººä çºâõºí ñ¿¿ ãàøëàõ, ìóóäàõ¿åä óñ íü ÿëãàðàí ñàëíà. Öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ÿâö áîë äýýðõ ÿìàð íýã õýëáýðýýðîðøèõ óñòàé õîëáîîòîé. Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé ç¿éëñèéã ýíý óñíààñ ñàëãàõ óó, áèîõèìèéí¿éëäëèéã ÿâóëàõ óó, óñàí îð÷íû áàòæèëòûã õýâýýð áàéëãàõ óó ãýäýã áîë öàãààí èäýýáîëîâñðóóëàõ îëîí òàëò àæèëáàðûí òóëãóóð àñóóäàë áîëäîã.Õóóðàé áîäèñ: Õóóðàé áîäèñ ãýäýã îéëãîëòîíä óóðàã, òîñ, ¿ëýìæ áîëîí áè÷èë ÿçãóóðáîäèñ, âèòàìèí, ôåðìåíò îðíî. Øèìò áîëîí èë÷èò ÷àíàð ñàéíòàé ýäãýýð íýãäë¿¿ä çîõèìæòîéíýãýí õýëáýðýýð îðøèõ íü ñ¿¿íèé ¿íýò ÷àíàðûã òîäîðõîéëíî. ¯õðèéí ñ¿¿íä õóóðàé áîäèñûí õýìæýý 12,5 % áàéõ áà ñààëèéí õóãàöàà, òýæýýëçýðãýýñ áîëæ õýëáýëçýëòýé, òýãýõäýý ãîë íü òîñ, óóðàã õî¸ð íèëýýä õýëáýëçýëíý.Öàãààí èäýý ¿éëäâýðëýõýä íýãæ á¿òýýãäýõ¿¿íä çàðöóóëàõ ò¿¿õèé ýäèéã òîîöîõîäõóóðàé áîäèñûí õýìæýýã õàðãàëçàíà. Èéìýýñ öàãààí èäýýíèé ¿éëäâýðèéí ºäºð òóòìûíàæèëëàãààíä ñ¿¿íèé õóóðàé áîäèñ, òîñëîãã¿é õóóðàé áîäèñûã ìýäýõ øààðäëàãàòàéáàéäàã. Òîñëîãã¿é õóóðàé áîäèñ ãýäýã îéëãîëòîíä íèéò õóóðàé áîäèñîîñ òîñëîãèéã õàñàæãàðãàñàí õýìæèãäýõ¿¿íèéã õýëäýã. Ýíý íü õóóðàé áîäèñûã áîäâîë íèëýýä òîãòâîðòîéáàéäãààðàà ÿëãààòàé, ¿õðèéí ñ¿¿íä 8,7 % áàéíà. 0 Õóóðàé áîäèñûã òîäîðõîéëîõäîî ñ¿¿íèé äýýæèéã 102- 105 Ñ-ò òîãòìîë æèíòýé áîëòîëíü õàòààõ àðãà õýðýãëýäýã. Òîñ áà õóóðàé áîäèñûí õîîðîíä çîõèõ ø¿òýëöýý áàéäàãáîëîõîîð òóñãàé òîìú¸îãîîð õóóðàé áîäèñûã òîîöîîëîí áîäîæ áîëíî. 4,9* T + A Õ = ------------------ + 0.5 4 T A TGXB = ------ + ------ + 0.76 5 4 Õ - õóóðàé áîäèñ ( %) Ò - òîñ À - ñ¿¿íèé íÿãò ( àðåîìåòðèéí ãðàäóñààð ) TGXB - òîñëîãã¿é õóóðàé áîäèñ (% ) 6
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 3 Ñ¿¿íèé óóðàã Óóðãèéã ïðîòåèí ãýäýã íü p ro tos- àíõäàã÷, ÷óõàë ãýñýí ñàíàà þì. Óóðãèéíìîëåêóëûí á¿ðýëäõ¿¿íä Ñ, Í, Î, N , S , Ð îðîõ áºãººä àçîò 1 6% áóþó 1 ã àçîò 6,25 ã óóðàãòàéòýíöýíý. Ñ¿¿íä óóðãèéí áà óóðãèéí áóñ àçîòëîã áîäèñ áàéäàã. Óóðãèéí áóñ àçîòëîã áîäèñçºâõºí 5 õ¿ðòýë õóâü ýçëýæ, ¿¿íä øýýã, øýýñíèé õ¿÷èë, ø¿âòýð, êåðàòèí, êàðáàìèä,ôîñôîëèïèä îðíî. Ñ¿¿í äýõü óóðãèéí õýìæýý 3,3% . Á¿ðýëäõ¿¿íä íü áàñ Ñà îðíî. Ñ¿¿íèéóóðãèéí ìîëåêóë íàðèéí òîãòîöòîé. Ñ¿¿íèé óóðãèéí 20 îð÷èì àìèí õ¿÷ë¿¿ä íýã íüíºãººòýéãýý ÑÎÎÍ, NH2 - îîð õîëáîãäîí ïåïòèä õîëáîî ãýã÷husnegt 1ãèíæèí ñ¿ëæýý ¿¿ñãýíý. Ýäãýýð ø¿âòýí õ¿÷ëèéí òîîíä ¿ë îðëîõ áóþó ñîëüøã¿é ãýæíýðëýãäýõhusnegt 2 1. Ñ¿¿íèé óóðãèéí ø¿âòýí õ¿÷ëèéí á¿ðýëäõ¿¿í (%) àçåèí Äàðõëààíû α- ëàêòî β- ëàêòî ãëîáóëèí àëüáóìèí ãëîáóëèí Àðãèíèí 4,1 8,4 1,2 2,9 Àñïàðàãèíû õ¿÷èë 7,1 - 18,7 11,4 Öèñòèí 0,3 6,2 6,4 2,3 Ãëèêîêîë 2,7 - 3,2 1,4 Ãëþòàìèíû õ¿÷èë 22,4 - 12,9 19,5 Ãèñòèäèí 3,1 4,0 2,9 1,6 Èçîëåéöèí 6,1 6,2 6,8 8,4 Ëåéöèí 9,2 19,5 11,5 15,6 Ëèçèí 8,2 13,5 11 11,4 Ìåòèîíèí 2,8 2,1 1,0 3,2 Ôåíèëàëàíèí 5,0 7,4 4,5 3,5 Ïðîëèí 11,3 - 1,5 4,1 Ñåðèí 6,3 - 4,8 5,0 Òðåîíèí 4,9 20,6 5,5 5,8 Òðèïòîôàí 1,2 5,1 7,0 1,9 Òèðîçèí 6,3 - 5,4 3,8 Âàëèí 7,2 19,8 4,7 5,8 Àëàíèí 3,0 - - -òðèïòîôàí, ìåòèîíèí, ôåíèëàëàíèí, ëèçèí, âàëèí, òðåîíèí, àðãèíèí, öèñòèí, èçîëåéöèí, ëåéöèííü ñ¿¿íèé óóðàãò õàíãàëòòàé õýìæýýãýýð îðøäîã áàéíà.Ñ¿¿íä êàçåèí, àëüáóìèí, ãëîáóëèí ãýæ ãóðâàí òºðºë óóðàã áàéäàã. Ýäãýýð íü óðãàìàë,àìüòíû áèå ìàõáîäèä áàéäàãã¿é õîñã¿é ºâºðìºö óóðàã þì. Êàçåèí. Õîíü, ÿìàà, ¿õýð, ñàðëàã, èíãýíèé ñ¿¿íèé ãîë óóðàã íü êàçåèí þì. àçåèíûãöýâðýýð ãàðãàõäàà ñ¿¿ã ñóë õ¿÷ëýýð ýýä¿¿ëæ, ýýäìèéã ñïèðò, ýôèðýýð áîëîâñðóóëæàâäàã. àçåèí íü öàãààí ºíãºòýé, ¿ëáãýð, ¿íýð, àìòòàé, õóâèéí æèí 1,259, õèìèéí 7
  • Ñ¿¿ ñóäëàëá¿ðýëäõ¿¿íèé õóâüä ôîñôîïðîòåèäûí á¿ëýãò áàãòäàã. Ñ¿¿íä êàçåèí- êàëüö- ôîñôîðûííýãäýë ìàÿãààð îðøäîã àìîðô áîäèñ þì. Ìîëåêóëûí á¿ðýëäõ¿¿íä í¿¿ðñòºðºã÷, óñòºðºã÷,õ¿÷èëòºðºã÷, àçîò, õ¿õýð, ôîñôîð îðäîã. àçåèíû ìîëåêóëûí æèí 30000 îð÷èì ãýæ ¿çäýã.Èéíõ¿¿ êàçåèíû ìîëåêóë íèëýýä òîì òóë ýëåêòðîí ìèêðîñêîïîîð õàðàãääàã áàéíà. àçåèíû òîìú¸î : NH2R / COOH / 4 / COO / 2 Cahusnegt 3 àçåèíû ìîëåêóëä êàðáîêñèë á¿ëýã 144, àìèí á¿ëýã 83 áàéäàã áîëîõîîð õ¿÷èëëýã ÷àíàð íüäàâàìãàéëíà. àçåèíèé α s, β, χ, γ ìýòèéí çàäðàã íü êàëüöèéí èîíä ìýäðýìòãèé áàéäàë,ôîñôîð, õ¿õðèéí õýìæýý, õîäîîäíû ôåðìåíòèéí íºëºº, ìîëåêóëûí æèí, öàõèëãààí öýíýãýýðýýÿëãààòàé. Ýäãýýð çàäðàãóóäûí ìýäðýìòãèé ÷àíàðûã àâ÷ ¿çâýë : Õîäîîäíû ôåðìåíò êàëüöèéí èîíä αs + ++ γ + +++ χ +++ - β + +husnegt 4 àçåèí íü ñ¿¿íèé êàëüöèéí äàâñòàé íýãäìýë áàéõ áà õ¿÷ëèéí íºëººíä öýâýð êàçåèí áóþóêàçåèíãåíèé õ¿÷èë, õàðèí õîäîîäûí ôåðìåíòýýð ýýä¿¿ëýõýä êàëüöèéí ïàðàêàçåèí ¿¿ñ÷ýýäýì á¿ðýëäýí òîãòîíî. Õîäîîäíû ôåðìåíòèéí íºëººãººð ýýääýã ñ¿¿íèé óóðãèéí ÷óõàë ÷àíàðûãààðö, áÿñëàã ¿éëäâýðëýõýä ºðãºí õýðýãëýäýã. Õ¿õðèéí, äàâñíû, öóóíû áîëîí ñ¿¿í õ¿÷ëèéíóóñìàë õýðýãëýí ðÍ - èéã 4,6 - 4,7 õ¿ðãýæ êàçåèíûã ñ¿¿íýýñ ÿëãàí àâ÷ áîëäîã. Õàðèíõ¿÷òýé õ¿÷èë, ø¿ëò, ôåðìåíòèéí íºëººãººð êàçåèí ýíãèéí íýãäýë áîëîí çàäàðäàã. pÍ -èéãòîãòîîñîí õýìæýýíýýñ õýòð¿¿ëýí ýýä¿¿ëáýë æèæèã øèðõýãòýé 纺ëºí ýýäýì ¿¿ñíý. Ìîíãîëöàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõàä ñ¿¿íèé õ¿÷èë õýðýãëýäýã íü áàò áýõ ýýäýì ¿¿ñ÷ òýð íüñ¿¿íèé õ¿÷èëä áóöàæ óóñäàãã¿é ÷àíàðààð òîõèðîìæòîé. Ýýä¿¿ëýõ ñ¿¿íèé õýì èõ áàéõòóòàì ò¿¿íä çàðöóóëàõ ýýä¿¿ëýã÷ ýõ õºðºí㺠áàãà îðíî. Òóõàéëáàë, áóöëàì õàëóóí ñ¿¿ 0 0ýýä¿¿ëýõýä 28Ò èñãýëýãòýé ýýä¿¿ëýã÷ îðäîã áîë 45°C á¿ëýýí ñ¿¿íä 60Ò èñãýëýíòýé ýõõºðºí㺠îðíî.Equation 1Òàð àã á¿ðý õ ÿâöàä áè÷èë áèåòíèé íº ëºº 㺺ð ñ¿¿íèé ÷èõýð çàäð àí ñ¿¿íèé õ¿÷èë ¿¿ñ÷ êàçåèíû á¿ðý ëäìý ãáèé áîëíî. ¯ ¿íèéã äîð äóð üäñàí òîìú¸îëîëîîð ¿ç¿¿ëÊ áîëíî.Equation 2NH2R (COOH)4 + 2CH3 CH (OH) COOH = (COO)2 Ca = [CH3CH(OH) COO]2 Ca + NH2 R (COOH)6 C¿¿í õ¿÷èë êàëüöèéí äàâñ Öýâýð êàçåèí áóþó êàçåèí ãåíèé õ¿÷èëhusnegt 1................................................................................................................................................7husnegt 2...............................................................................................................................................7husnegt 3..............................................................................................................................................8husnegt 4..............................................................................................................................................8 àçåèí íü áàñ õîäîîäíû ôåðìåíò, õèìîçèí, ïåïñèí, ðåííèíèé ¿éë÷ëýëýýð ýýääýã. ¯¿íä¿¿ñýõ ýýäìèéã ïàðàêàçåèí ãýõ áºãººä íÿãò çóíãààðìàãäóó , àìòëàã ÷àíàðòàé òýð ýýäýì¿¿ñýõ ÿâöûã òîìú¸îëáîë : 8
  • Ñ¿¿ ñóäëàëEquation 3Ñ¿¿ + ôåð ìåíò = ïàð àêàçåèí + óóñìàë óóð àã + øàð ñ¿¿Ñàéí ÷àíàðûí çºâ á¿ðýëäìýã ¿¿ñýõ ãýäýã ìàø íàðèéí ÿâö áºãººä ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áè÷èëáèåòíèé ç¿éë, òºðºë îìîã,ñ¿¿íèé õýâ íàéðëàãààñ øàëòãààëàí á¿ðýëäìýã áóðóó ¿¿ññýííºõöºëä íÿãò áóñ áàéæ øàð ñ¿¿ íü ÿëãàðàí ñàãàíà. Ëàêòîàëüáóìèí óóðàã áîë ñ¿¿íèé íàéðàëãàä áàãà øèã õýìæýýòýé îðøèíî. ¯õýð,ñàðëàã, áîãèéí ñ¿¿íä 0,5 - 1,5% áóþó á¿õ óóðàãò áîäèñûí 18%- èéã ýçëýíý. Õàðèí ã¿¿íèéñ¿¿íä á¿õ óóðãèéí òàë õóâèéã ýçëýíý. Ìàë òºëëºñíèé äàðààõ óóðàã ñ¿¿íä 6- 14%-èéãàëüáóìèí ýçýëíý. Ýíý íü óñàíä óóñàã÷, ìîëåêóëûí á¿ðýëäõ¿¿íä ôîñôîð àãóóëäàãã¿é,õîäîîäíû ôåðìåíòèéí íºëººãººð ýýääýãã¿é çýðýã ÷àíàðààðàà êàçåèíààñ ÿëãààòàé. ̺í öóñíûàëüáóìèíûã áîäâîë ëèçèí, òðèïòîôàí çýðýã ø¿âòýí õ¿÷èë èõòýé áàéäãààðàà ÿëãààòàé. 0 Àëüáóìèíû íýã ÷àíàð ãýâýë õàëààõàä ýýäíý. Ñ¿¿ã 65 - ò õàëààõàä 5,7% íü, 71 -ò 0 030% íü, 85 - ò á¿ðýí ýýäíý. Õ¿÷ëèéí íºëººãººð ýýäýõã¿é áîëîâ÷ ñ¿¿íä õ¿÷ëèéí ç¿éë íýìæ ðÍ-èéã 4,5 - 4,6 õ¿ðãýñýí ¿åä ýýäýõ íü ò¿ðãýñíý. Öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä à÷õîëáîãäîë áàãàòàé.. Ëàêòîãëîáóëèí ãýäýã íü æèðèéí ñ¿¿íä 0,1 % îð÷èì õýìæýýòýé îðøèíî. Õàðèí óóðàã 0ñ¿¿íä íèëýýä èõ áàéäàã. Ýíý óóðàã óóñìàë áàéäàëòàé áàéæ ñ¿¿ã 72- 75 - ò õàëààõàäýýäíý. Æèðèéí õýìä áîë MgSO4- èéí óóñìàëààð ýýä¿¿ëæ áîëíî. Òºëèéí áèåèéã ºâ÷èíýìãýãýýñ õàìãààëàõ òºðºë á¿ðèéí ýñðýã áîäèñ ãëîáóëèíû ìîëåêóëä íààëäàæ îðøäîã ó÷èðíÿëõ òºëèéí áèå ìàõáîäèä ìàø ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Ñ¿¿íèé íàéðëàãàä äýýð äóðüäñàí 3 òºðºë óóðãààñ ãàäíà áóñàä óóðàã áîëîíóóðãèéí áóñ àçîòëîã áîäèñ áàéäàã. ¯¿íä, òîñíû áºìáºëºãèéí õàëüñíû óóðàã íü ôîñôîðòòîñëîã óóðãèéí íýãäýë áºãººä ëèïîïðîòåèä õýìýýí íýðëýíý. Ýíýõ¿¿ óóðãèéí íàéðëàãàäãëóòàìèíû õ¿÷èë, ëèçèí, àðãàíèí, òðåîíèí çýðýã ø¿âòýí õ¿÷ëýýñ ãàäíà íýëýýä õýìæýýãýýðëåöèòèí àãóóëàãäàíà. ̺í ñ¿¿íä áàéäàã ôåðìåíòóóä íü óóðãèéí ÷àíàðòàé ç¿éë þì. 9
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 4 Ñ¿¿íèé òîñ Ñ¿¿íä õî¸ð ç¿éë òîñëîã íýãäýë áàéäàã. Ýíý íü ãëèöåðèä (ñ¿¿íèé òîñ), òîñîðõîãíýãäýë, ¿¿íä ôîñôîëèïèä (ëåöèòèí, êåôàëèí) , ñòåðèí ( õîëåñòåðèí, ýðãîñòåðèí ), ìºí òîñîíäóóñäàã âèòàìèí þì. Ñ¿¿íèé òîñ ãýäýã áîë ãëèöåðèä áîëîí îëîí ç¿éë ººõºí õ¿÷èëòýéýâöýëäýí ãóðâàí ýãíýý ýôèð ¿¿ñãýíý. ¯¿íä, ãëèöåðèíû íýã, õî¸ð, ãóðâàí ãèäðîêñèëü á¿ëýãõ¿÷èëòýé ýâöýëäýæ áîëíî. Ò îñ¿¿ñýõ óðâàëûã äîð äóðüäñàíààð òîìú¸îëæ áîëíî. CH2 OH + HO COR1 = CH2 OCOR1 + H2O CH OH + HO COR2 = CH OCOR2 + H2O CH2 OH + HO COR3 = CH OCOR3 + H2O Ãëèöåðèí ººõºí õ¿÷èë òðèãëèöåðèä / òîñ / R1 R2 R3 ” Çóðàã 1. Òîñíû áºìáºëãèéí çàãâàð R1 R2 R3 – òºðºë á¿ðèéí ººõºí õ¿÷ëèéí ðàäèêà몺õºí õ¿÷èë òóñ á¿ðèéí áàéõ õýìæýý, õàðüöàà ìàëûí òºðºë, ¿¿ëäýð, òýæýýë, ñààëèéíõóãàöàà çýðãýýñ õàìààð÷ àäèëã¿é áàéæ áîëíî. Ñ¿¿íèé òîñ, óðãàìëûí ¿ðèéí òîñ, ìàëûíººõíººñ ÷àíàðûí õóâüä ýðñ ÿëãààòàé. Óðãàìëûí òîñ áà ìàëûí ººõºíä 5 - 8 íýð òºðëèéí ººõíèéõ¿÷èë áàéõàä ñ¿¿íèé òîñîíä 20 ãàðóé áàéíà. Åð íü òîñíû ôèçèê õèìèéí ÷àíàð þóíû ºìíºò¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íä îðäîã ººõºí õ¿÷ë¿¿äèéí õýìæýý õàðüöààíààñ íýëýýä øàëòãààëíà.Ñ¿¿íèé òîñîíä îðøäîã ººõºí õ¿÷ëèéã õàíàñàí áà ¿ë õàíàñàí, óñàíä óóñäàã, óóñäàãã¿é,óóðøèìòãàé áóþó äýãäýìõèé ãýæ ÿëãàäàã. Òîñíû õ¿÷ëýýñ ýõëýýä ëàóðèíû õ¿÷èë õ¿ðòýëõ õ¿÷ëèéã öººí ìîëåêóëò äýãäýìõèéõ¿÷èë ãýõ áºãººä òýäãýýðèéí íèéëáýð õýìæýý 8- 16% áàéæ ñ¿¿íèé òîñíû îíöëîã ÷àíàðûãèëòãýíý. Îëîí ìîëåêóëò õ¿÷ë¿¿ä íü öàãààí ºíãèéí òàëñò áàéäàëòàé, òýäãýýðèéí èõ, áàãàáàéõààñ òîñíû õàòóó, 纺ëºí, õàéëìàã, öàðöìàã áàéõ, àìò ¿íýð øàëòãààëíà. Ìîëåêóëûí òîîíýìýãäýõ òóòàì õàéëàõ õýì äýýøèëíý. Í¿¿ðñòºðºã÷èéí ñîíäãîé òîîòîé õ¿÷ëèéí áóöëàõ õýìáàãàâòàð. Äýãäýìõèé áóñ õàíàñàí õ¿÷ëèéí äîòðîîñ ïàëüìèòèí, ìèðèñòèí, ñòåàðèíèé õ¿÷èëäàâóó õýìæýýãýýð îðøèíî. Õàðèí õýò èõ áàéâàë öºöãèéí òîñ õàòóó, ¿éðìýã áîëîõ ÿâäàëáèé. ¯ë õàíàñàí õ¿÷ëèéí äîòðîîñ îëåèí, ïàëüìèòîëåèí, ëèíîëü, ëèíîëåí, àðàõèäîíû õ¿÷èë÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Äàâõàð õîëáîîòîé áàéäàã áîëîõîîð ò¿¿íäýý õ¿÷èëòºðºã÷,ãàëîãåíèéã òàòàí àâ÷ èñýëäýí òîñûã ìóóòãàõ õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ áîëîâ÷ õ¿íèé áèå ìàõáîäèä 10
  • Ñ¿¿ ñóäëàëíèéëýãæäýãã¿é çààâàë õîîë õ¿íñýýð îðîõ ¸ñòîé ñîëüøã¿é ººõºí õ¿÷èë þì. Ëèíîëü, ëèíîëåí,àðàõèäîíû õ¿÷ëèéã F âèòàìèí ãýæ íýðëýäýã. Öóñíû ñóäñûã óÿí õàòàí áîëãîí 纺ëð¿¿ëäýã,áèåèéã çàëóóæóóëäàã ãýæ ¿çäýã. Ãýâ÷ ýäãýýð ¿ë õàíàñàí õ¿÷èë õèð õýìæýýíýýñõýòýðâýë öºöãèéí òîñ 纺ëºí íÿëöãàé áîëîõ òàë áèé. Ìèðèñòèí, ëàóðèíèé õ¿÷èë ñàéõàí ¿íýð àìò áèé áîëãîäîã. Ñ¿¿íèé òîñíû ººõºí õ¿÷èëíàðíû ãýðýë, õ¿÷èëòºðºã÷, ôåðìåíòèéí íºëººãººð çàäàðãààíààñ ãàäíà ýôèð, ñïèðò, àöåòîíäóóñíà. Ñ¿¿íèé òîñîí äàõü ººõºí õ¿÷èë ªºõºí õ¿÷ëèéí íýð Çàíøñàí Ò îìú¸î Õ ýìæýý % Æåíåâèéí àíãèëëààð íýðýýð Õàíàìàë õ¿÷èë Áóòàíû Òîñíû C3H7 COOH 2.5 - 5.0 n - Ãåêñàíû àïðîíû C5H11 Ñ OOH 2,5 - 3,5 n- Îêòàíû àïðèëûí C7H15 COOH 1,0 - 3,0 n- Äåêàíû àïðèíû C9H19 COOH 1,6 - 3,6 Óíäåêàíû Óíäåöèëûí C10 C21ÑÎÎÍ 0,2 - 0,4 n- Äîäåêàíû Ëàóðèíèé C11H23 COOH 2,3 - 7,0 Òðèäåêàíû Òðèäåöèëûí C12H25 COOH 0,02- 0,3 n- Òåòðàäåêàíû Ìèðèñòèíèé C13H27 COOH 5,0 - 30 12 - Ìåòèëòåòðàäåêàíû C14H24 COOH 0,43 Ïåíòàäåêàíû Ïåíòàäåöèëèéí C14H29 COOH 0,8 - 2,3 n- Ãåêñàíäåêàíû Ïàëüìèòèíèé C15H31 COOH 1 3 - 52 Ãåïòàäåêàíû Ìàðãàðèíèé C15H33 COOH 1,0 -1,2 n- Îêòàäåêàíû Ñòåàðèíèé C15H35 COOH 2,0 - 15 n - Ýéêîçàíû Àðàõèíèéí C19H39 COOH 0,4 - 1,3 Äîêîçàíû Áåãåíèé C21H43 COOH 0,07 Ãåêñàêîçàíû Öåðîòèíèé C25H51 COOH 0,06 ¯ë õàíàñàí 9 ∇ Äåöåíèé àïðîëåíèé C9H47 COOH 0,1 9 ∇ Óíäåöåíèé - C10H19 COOH 0,2 9 ∇ Äîäåöåíèé Ëàóðîëåèíèé C11H21 COOH 0,17 - 0,41 9 ∇ Òåòðàäåöåíèé Ìèðèñòîëåèíèé C13H25 COOH 0,9 -1,6 9 ∇ Ãåêñàäåöåíèé Ïàëüìèòîëåèíèé C15H29 COOH 2,8- 4,0 9 ∇ Îêòàäåöåíèé Îëåèíèé C17H33 COOH 25- 45 11 ∇ Îêòàäåöåíèé Âàêöåíèé C17H33 COOH 0,5- 0,7 9,12 ∇ Îêòàäåêàòðèåíèé Ëèíîëèéí C17H31 COOH 2,0- 6,0 ∇ 9,12,15 Îêòàäåêàòðèåíèé Ëèíîëåíèé C17H29 COOH 0,01- 2,2 ∇ 5.8.11.14 Ýéêîçàòåòðààåíèé Àðàõèäîíû C19H31 COOH 0,3- 1,7 Òîñîíä âèòàìèí, ôåðìåíò óóñìàë áàéäàëòàé îðøäîã. Òºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íèé òîñíûºí㺠ººð. Ñàðëàãèéí òîñ øàð, õîíü ÿìààíûõ öàéâàð, èíãýíèéõ äóí öàãààí áàéäàã. Ýíý íüòîñîíä óóññàí êàðîòèíòýé õîëáîîòîé. àðîòèí íü èõ áàéõ òóòàì òîñíû ºí㺠õóðö øàð áîëíî.¯õðèéí òîñíû õàéëàõ õýì 0 31- 36 Ñ, õîíèíûõ 27- 29 0Ñ, ÿìààíûõ 30 Ñ áºãººä öàðöàõ õýì 0 0 0 0¿õðèéí ñ¿¿íèé òîñ 18- 23 Ñ, õîíèíûõ 12 Ñ,ÿìààíûõ 21 Ñ áàéíà. Èéíõ¿¿ òîñ áîëãîíû õàéëàõöàðöàõ õýì õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàë ò¿¿íèé ººõºí õ¿÷ëèéí õýìæýýòýé õîëáîîòîé õýðýã. Øèíý ñààñàí ñ¿¿íèé òîñ ìàø æèæèã áºìáºëºã áàéäàëòàé áàéæ öèéâýí ¿¿ñãýíý.Òîñíû áºìáºëãèéí ãàäàðãóóä áàéäàã óóðàã- ôîñôîëèïèä õàëüñûã ýëåêòðîí ìèêðîñêîïîîð 22ò¿ì äàõèí òîìðóóëàí õàðæ áîëíî. Òîñíû áºìáºëãèéí õýìæýý ìàëûí òºðºë, ¿¿ëäýð, áîäãààëüîíöëîãîîñ õàìààðíà. ¯õðèéí ñ¿¿íèé òîñíû áºìáºëãèéí õýìæýý 3- 4 ìêì, 1 ìë- ò 4 - 6 òýðáóìáºìáºëºã áàéíà. Ñàðëàãèéí ñ¿¿íèéõ íèëýýä òîì 6- 7 ìêì õ¿ðíý. ßìààíû ñ¿¿íèéõ æèæèãáàéäàã áîëîõîîð öèéâýí íü áàòæèë ñàéíòàé ìàøèíäàæ öºöãèé ãàðãàõàä òºâºãòýé. Åð íüáºìáºëãèéí õýìæýý íýã ìèêðîìåòðýýñ áàãà áàéâàë ìàøèíäàõàä îãò ÿëãàðàõã¿é. 11
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Õ óäàëäààíä ãàðãàäàã óíäíû ñ¿¿ã ºðºìø¿¿ëýõã¿éí òóëä áºìáºëãèé íü çîðèóä ýâäýææèæèãð¿¿ëäýã. Ñ¿¿íèé íàéðëàãûí ç¿éëèéí äîòðîîñ òîñëîã õàìãèéí èõ õóâèðàìòãàé ç¿éëáºãººä ìàëûí òºðºë ç¿éë, ¿¿ëäýð óãñàà, òýæýýë àð÷èëãàà, ñààëèéí õóãàöàà, ñààõ àðãàá¿õýí òîñëîãò íºëººëíº. Ëåêö 5 Ñ¿¿íèé ÷èõýð áóñàä í¿¿ðñ óñ Ñ¿¿íä ëàêòîçà ãýäýã äèñàõàðèä îðîëöäîãîîñ ÷èõýðëýã àìòòàé áàéäàã. Ñ¿¿íèéýíýõ¿¿ ÷èõýð íü ¿çìèéí ÷èõýð, ãàëàêòîçà ãýäýã äàí ÷èõðýýñ á¿òäýã. ÑÍ2ÎÍ ÑÍ2ÎÍ Í – Ñ – ÎÍ Í – Ñ – ÎÍ Í – Ñ – ÎÍ ÍO–Ñ–Í ÍÎ–Ñ –Í Í – Ñ – ÎÍ Í – Ñ – ÎÍ Í – Ñ – ÎÍ Ñ=Î Ñ=Î Í Í Ãëþêîçà ÃàëàêòîçàÝíý õî¸ð ÷èõýð íýãäýæ õîñ ÷èõýð ëàêòîçûã á¿ðä¿¿ëíý. Ñ6Í12Î6 + Ñ12Í12Î11 = Ñ12Í22 Î11 + Í2ÎÑ¿¿íèé ÷èõýð èñýëäýí ñ¿¿íèé õ¿÷èë ¿¿ñãýäãýýð èñýã öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõàä òóí÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áè÷èë áèåòíèé íºëººãººð ñ¿¿íèé ÷èõýð óñûã áèåäýýòàòàæ íýãòãýí õî¸ð ìîëåêóëò äàí ÷èõýð áîëîí çàäðààä öààøèä òýäãýýðýýñ ïèðî-óñàí¿çìèéí õ¿÷èë ¿¿ñ÷ êîäåãèäðàçà ôåðìåíòèéí ¿éë÷ëýëýýð ñ¿¿íèé õ¿÷èë ¿¿ñíý. ¯¿íèéãòîìú¸îëîí ¿ç¿¿ëáýë : Ñ12Í22 Î11 + Í2 Î = 2Ñ6 Í12 Î6 Ñ¿¿íèé ÷èõýð Äàí ÷èõýð 2 Ñ6Í12 Î6 = 4Ñ3 Í6 Î3 Äàí ÷èõýð Ñ¿¿íèé õ¿÷èë 12
  • Ñ¿¿ ñóäëàëÑ¿¿í õ¿÷ëèéí èñýëò àãààðòàé áà àãààðã¿é îð÷èíä ÿâæ ñ¿¿í äýõü õººìºë óóðãèéãá¿ðýëäìýã áîëãîí õóâèðãàäãèéã òàðàã á¿ðýõ ÿâöààñ àæèãëàæ áîëíî. Áàñ ïðîïèîí õ¿÷ëèéíèñýëò ãýæ áàéäàã. Ïðîïèîí õ¿÷ëèéí áè÷èë áèåòíèé íºëººãººð ÿâàõ ýíý èñýëòèéí ä¿íäñ¿¿íèé ÷èõýð çàäðàí ïðîïèîí áà öóóíû õ¿÷èë, í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé, óñ áèé áîëíî. Ýíý íü Åâðîïçàðèì áÿñëàã, ìîíãîë öàãààí òîñ, õóðààñàí ºðºìä òîõèîëäîõ èñýëò þì. 3 Ñ12Í22 Î11 + Í2 Î = 6 Ñ6Í12 Î6 Ëàêòîçà Äàí ÷èõýð 6Ñ6Í12Î6 → 8 Ñ3Í6 Î3 + 4 Ñ2Í4Î2 + 4ÑÎ2 + 4 Í2Î Äàí ÷èõýð Ïðîëèîí õ¿÷èë Öóóíû õ¿÷èëÑïèðòèéí èñýëò íü õºðºíãºíöºðèéí ¿éë÷ëýëèéí ¿ð ä¿íä áèé áîëíî. ÿ¿, èíãý, ¿õðèéí àéðàã,öýãýý èñãýõýä ýíý èñýëò ÿâäàã áºãººä ñïèðòèéã íýðæ øèìèéí àðõè ãàðãàæ àâíà. Ñ12 Í22Î11 + Í2Î = 2 Ñ6Í12Î6 Ëàêòîçà Äàí ÷èõýð 2Ñ6Í12Î6 =4Ñ2Í5ÎÍ + 4ÑÎ2 Ýòèë ñïèðò Í¿¿ðñõ¿ëèéí õèéÒîñîí õ¿÷ëèéí èñýëò ãýäýã íü òîñîí õ¿÷ëèéí áè÷èë áèåòíèé íºëººãººð ÿâíà. Öàãààí èäýýáîëîâñðóóëàõ ÿâöàä ýíý èñýëò áèé áîëáîë èäýýíèé àìò ÷àíàðûã ìóóòãàæ ýâã¿é ¿íýð àìò,õîðò áîäèñûã ÷ áèé áîëãîäîã ó÷èð îíöãîé èõ àíõààðàõ õýðýãòýé. Ýíý èñýëò ¿¿ñãýã÷áè÷èë áèåòýí ãàçðûí õºðñºíä áàéæ ¿ðýíöýð ¿¿ñãýí àãààðã¿é îð÷èíä àìüäðàõ îíöëîãòîéáèëýý. Áÿñëàã, íººøëºæ ëààçàëñàí ñ¿¿ çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íä òîñîí õ¿÷ëèéí áè÷èëáèåòýí ºñâºë óðâàëûí ä¿íä áèé áîëäîã óñòºðºã÷, í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé íü á¿òýýãäýõ¿¿íèéãõººëãºæ áàìáàéëãàíà. Àðèóí öýâðèéí øààðäëàãà õàíãààã¿é íºõöºëä ýíý ¿çýãäýë áàéõ þì. Ñ12Í22Î11 + Í2Î = 2Ñ6Í12Î6 Ëàêòîçà Äàí ÷èõýð 2Ñ6Í12Î6 = 2Ñ4Í8Î2 + 4ÑÎ2 + 4Í2 Òîñîí õ¿÷èë Í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé Óñòºðºã÷Ñ¿¿íèé ÷èõýð öàãààí èäýý ¿éëäâýðëýõýä ÷óõëààñ ãàäíà òºëèéí áà õ¿íèé õîîëòýæýýëèéí ãîë íýã ç¿éë. Áîäèñûí ñîëèëöîî, ç¿ðõ, Ẻð, ýëýã, òàðõè ìýäðýëèéí àæèëëàãà຺õ òîñ, óóðãèéí íèéëýãæèëòýíä îðîëöîíî. Ñ¿¿íèé ÷èõðèéã ýìèéí ñóóðü áîäèñîîðõýðýãëýõýýñ ãàäíà õ¿íñíèé ºíãº, ¿íýð, àìòûã òîãâîðæóóëàõ, ñàéæðóóëàõ ÷àíàðòàé ó÷èðìàõ, õèàì, æèìñ íîãîî, òàëõ , ÷èõýð áîîâíû ¿éëäâýðò õýðýãëýíý. Ñ¿¿íä ëàêòîçîîñ ãàäíà ¿çìèéí ÷èõýð, ïåíòîç, ôðóêòîç çýðýã ôîñôîðò ÷èõýðîëèãî÷èõýð, ø¿âòýí ÷èõýð / àçîòòàé íýãäìýë ÷èõýð / çýðýã áóñàä òºðëèéí ÷èõðèéí ç¿éëñáàãà õýìæýýãýýð áàéäàã. Ëåêö 6 Ñ¿¿íèé ýðäýñ áîäèñ Òºëèéí áèå ìàõáîäèéí ºñºëò áîäèñ ñîëèëöîîíä øààðäàãäàõ õýðýãöýýò á¿õ òºðëèéíýðäýñ äàâñ òóõàéëáàë êàëüöè, ôîñôîð, ìàãíè, êàëèé, íàòðè, òºìºð çýðýã ÿçãóóð ìàõáîäüñ¿¿íä áàéäàã. Ñ¿¿í äýõ ýðäñèéí äàâñíû õýìæýýã òîäîðõîéëîõîä ñ¿¿ã øàòààæ ¿íñèéã íü 13
  • Ñ¿¿ ñóäëàëøèíæèëäýã àðãûã îäîî ¿åä õýðýãëýñýýð áàéíà. Ñ¿¿ã øàòààõàä íèìáýãíèé, ôîñôàòûí áàáóñàä çàðèì íýãýí õ¿÷èëòýé íýãäñýí ýðäñèéí äàâñ óóðøèæ ¿ã¿é áîëäîã òóë ýíý àðãà íüñ¿¿íèé ýðäñèéí áîäèñûã ¿íýí çºâ òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿é. Ñ¿¿íä ¿íñ 0,7 îð÷èì õóâü 0,8 -1,0%õýëáýëçýëòýé áàéíà. Ýðäñèéí äàâñíû õýìæýý ìàëûí òýæýýëèéí á¿ðýëäõ¿¿í, ñààëèéíõóãàöàà, îðøèí áàéõ íóòãèéí õºðñºí äýõ ýðäýñ çýðãýýñ øàëòãààëíà. Ýðäýñ äàâñíû çàðèì íü õººìºë, çàðèì íü óóñìàë áàéäëààð îðøèíî. Ýðäýñ áîäèñûã¿ëýìæ áà áè÷èë ÿçãóóð áîäèñ ãýæ ÿëãàäàã. ¯ëýìæ ÿçãóóð áîäèñò êàëüöè, êàëè, íàòðè,ìàãíè, òºìºð, ôîñôîð, õ¿õýð, õëîðûã îðóóëíà. Èõýíõ õóâèéã êàëüöè, ôîñôîð ýçëýõ áºãººä 1 :2- ûí õàðüöààòàé áàéíà . 1. Ñ¿¿íèé ¿íñýíä áàéäàã çàðèì äàâñíû õýìæýý ( %) Äàâñ % Õëîðò íàòðè 10,62 Õëîðò êàëè 9,16 Õîñìàãíèéí ôîñôàò 3,71 Íèìáýã õ¿÷ëèéí êàëè 5,47 Íèìáýã õ¿÷ëèéí ìàãíè 4,05 Íèìáýã õ¿÷ëèéí êàëüöè 23,55 Õîñêàëüöèò ôîñôàò 7,42 Ãóðâàí êàëüöèò ôîñôàò 8,90 Êàçåèíòýé õîëáîãäñîí êàëüöè 5,13Óóðàã ñ¿¿íä êàëüöè, ôîñôîð, ìàãíè, õëîð, íàòðèéí õýìæýý æèðèéí ñ¿¿íèéõýýñ äàâóóõýìæýýòýé áàéíà. ̺í ìàë øèðãýõèéí ºìíº êàëüöè, ôîñôîð, õëîð íýìýãäýíý. Äýëýíãèéíºðºâñëèéí ¿åä õëîðò íàòðè íýìýãäýæ êàëè áàãàñíà. Áè÷èë ÿçãóóð áîäèñò çýñ, ìàíãàí, êîáàëüò, èîä, öàéð, ðóáèäè, áàðè, ãåëè, ìºíãº,âàíàäè, òèòàí, öàãààí áà õàð òóãàëãà, õºíãºí öàãààí, õðîì, íèêåëü, ëèòè çýðýã îðäîã. Áè÷èë áîäèñûí õýìæýý õºðñ, óðãàìàë, ìàëûí òýæýýë çýðýã îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñøàëòãààëàí õýëáýëçýë èõòýé áàéäàã. Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé õ¿íñ òýæýýëèéí øèìò÷àíàð íü ò¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í äýõ ýðäýñ äàâñíààñ íèëýýä øàëòãààëíà. 2. Ñ¿¿íä áàéäàã áè÷èë áîäèñ Áè÷èë ÿçãóóð áîäèñ Ìã/ êã Çýñ 0,06 Ìàíãàí 0,06 Ìîëèáäåí 0,10 Êîáàëüò 0,25 Öàéð 0,40 Òºìºð 0,50 Íèêåëü 0,01 Õàðòóãàëãà 0,02 Öàãààí òóãàëãà 0,07 ̺í㺠0,01 Õºíãºí öàãààí 0,20 Öàõèóð 1,70 Èîä 0,05Ýðäýñ áîäèñ áîë ýñèéí äîòîð îñìîñûí äàðàëò, íýõäýñèéí øèíãýíèé êîëëîèä áàéäàë, öóñíûõ¿÷èë- ø¿ëòèéí òýíöâýðò íºëººëíº. Ò¿¿íýýñ ãàäíà áèå ìàõáîäèéí äîòîð âèòàìèí, ãîðìîí,ôåðìåíòèéí áèîñèíòåçýä îðîëöîæ áîäèñ ñîëèëöîîã õýâèéí áàéäàëä áàéëãàõàä ÷óõàë¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Çàðèì ýðäýñ áîäèñ ººð õîîðîíäîî àíòàãîíèñò õàíäëàãàòàé áàéõ¿çýãäýë áèé. Æèøýý íü: çýñ, ìîëèáäèí õî¸ð, êàëüöè öàéð õî¸ð, ìîëèáäåí, õ¿õýð, òºìºð, çýñäºðºâ, çýñ, áàðè õî¸ð, ìàíãàí, ìàãíèé, ñåëåí ãóðàâ, ìàíãàí, öàéð õî¸ð, ìºí ìàíãàí, êîáàëüòõî¸ð, ìàíãàí õ¿õýð õî¸ð ãýõ ìýò. Ýäãýýð àíòàãîíèñò ýëåìåíòèéí àëü íýãíèé èë¿¿äýë íü íºãººýëåìåíòèéã áèå ìàõáîäèîñ ò¿ðýí ãàðãàõ ¿çýãäýë áàéäàã. Ýðäýñ áîäèñûã õ¿í, ìàëûí áèå ìàõáîäèä ÷óõàë òàëààñ íü àâ÷ ¿çýõèéí çýðýãöýýöàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä ã¿éöýòãýõ òåõíîëîãèéí ¿¿ðãèéã õàðãàëçàõ ¸ñòîé.Òóõàéëáàë, ýýäýì ¿¿ñýõ ÿâäàë êàëüöèòàé õîëáîîòîé. Í¿¿ðñíèé, ôîñôîðûí, íèìáýãíèéõ¿÷ëèéí äàâñ, Ê, Na ñ¿¿íèé áóôåðò ÷àíàðûã áèé áîëãîõîä îðîëöäîã. Ñ¿¿íèé íººø 14
  • Ñ¿¿ ñóäëàë¿éëäâýðëýõýä ñ¿¿íä áàéõ ôîñôîð õ¿÷ëèéí äàâñ, íàòðè, êàëèéã õàðãàëçàõøààðäëàãàòàé áàéäàã. Ñ¿¿íä õëîðûí õýìæýý èõýñâýë ñ¿¿íèé òåõíîëîãèéí ÷àíàðñóëàðäàã çýðýã æèøýýã íýðëýæ áîëîõ áàéíà. Êàëüöè. Ñ¿¿íä áàéäàã êàëüöèéí ãóðàâíû õî¸ð õóâü íü êàçåèíèé ìèöåëèòýéõîëáîãäîí îðøèíî. Ñ¿¿ ãàøëàõ ¿åä êàçåèíààñ ñàëæ øàð ñ¿¿íä óóñíà. Áÿñëàã, ýýçãèéõèéõ çîðèëãîîð ñ¿¿ ýýä¿¿ëýõýä ¿¿ñýõ ýýäìèéí ãàðö, õýìæýý êàëüöèòàé õîëáîîòîé. Ôîñôîð. Áèå ìàõáîäèéí á¿õ ýðäñèéí íàéðëàãàä îðäîã. Ñ¿¿íä áàéõ ôîñôîðûí 1/3 íüêàçåèí òîñíû áºìáºëãèéí õàëüñíû íàéðëàãàä îðæ îðãàíèê õýëáýðýýð îðøèõ áà áóñàä íüîðãàíèê áóñ íýãäýë þì. Òýð íü ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áàêòåðè ºñºõºä à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Ñ¿¿õàëààõ, õººð¿¿ëýõýä óóñìàë ôîñôîð íü õóñàìä òóíàäàã. Òºìºð. Ëèòð ñ¿¿íä 0,5 îð÷èì ìã òºìºð áàéõ áºãººä ãëîáóëèí, òîñíû á¿ðýëäõ¿¿íäîðäîã. Óóðàã ñ¿¿íä áàéõ òºìðèéí õýìæýý 12 ìã/ë õ¿ðòýë íýìýãäýíý. Çýñ, êîáàëüò, Â12âèòàìèíòàé õàâñðàí öóñ òºëæ¿¿ëíý. Êîáàëüò. Àìüäðàëûí ¸óõàë ÿçãóóð áîäèñ ãýæ ¿çäýã. Ñ¿¿íä 1 ìã/ë õ¿ðòýë áàéõ áàòýæýýëä êîáàëüò èõ áàéâàë ñ¿¿íä áàéõ õýìæýý íü íýìýãäýíý. Óóðàã ñ¿¿íä 100 ìã/ ëîð÷èì õýìæýýòýé àãóóëàãääàã. Çýñ. Æèðèéí ñ¿¿íä 0,1 ìã/ ë, óóðàã ñ¿¿íä 0,24- 0,67ìã/ë áàéíà. Çýñ ñàâàíä ñ¿¿,ñ¿¿í ¿éëäýõ¿¿íèéã õàäãàëàõä ñ¿¿íä çýñ îðæ ñ¿¿íèé àìò, õàäãàëàõ ÷àíàðò íºëººëíº.Ìàëûí òýæýýëä çýñ èõ áàéõ ÿâäàë øèíý ñààñàí ñ¿¿íä áàéõ çýñèéí õýìæýýíä íºëººëºõã¿é. Õºíãºí öàãààí. Ñ¿¿íä 0,5 ìã/ ë õýìæýýòýé áàéõ áà òýæýýëä áàéõ õºíãºí öàãààíûõýìæýýíýýñ áîëæ íýìýãäýõ õàíäëàãà áàéæ áîëîõîîñ ãàäíà õºíãºí öàãààí ñàâàíä ñ¿¿ã óäààíõóãàöààãààð õàäãàëàõä ñ¿¿íèé ¿íñíèé õºíãºí öàãààí íýìýãäñýí áàéäàã. Ñåëåí. Íýã ëèòð ñ¿¿íä 5- 67 ìã ñåëåí áàéíà. Ñåëåí äóòàãäâàë òºë áóë÷èí öàéõºâ÷íººð ºâ÷èëäºã áºãººä ìàëä íýìýãäýë ñåëåí ºãºõºä ñ¿¿íèé ñåëåí íýìýãäýíý. Ìîëèáäåí. Ëèòð ñ¿¿íä 100 ìã îð÷èì, óóðàã ñ¿¿íä ò¿¿íýýñ èë¿¿ èõ õýìæýýòýéìîëèáäåí áàéíà. Õºðñ, óðãàìàë ìîëèáäåíýýð áàÿëàã áàéâàë ñ¿¿ áàñ ìîëèáäåíýýð áàéëàãáàéíà. Ñ¿¿íä áàéõ çýñ ìîëèáäåí õî¸ð òîäîðõîé õàðüöààòàé. Ìàíãàí . Ëèòð ñ¿¿íä 90 ìã îð÷èì, óóðàã ñ¿¿íä 130- 160 ìã áàéäàã áºãººä Ñ, Â1, Äâèòàìèí íèéëýãæèõ ÿâäàëä îðîëöäîã. Ôòîð, áðîì, õëîð. Ñ¿¿íä 0,1 îð÷èì ìã ôòîð, 0,06- 2 õ¿ðòýë ìã áðîì áàéíà. Òýæýýë,õºðñºí äýõ ôòîð, áðîìûí õýìæýýíýýñ øàëòãààëàí ñ¿¿íèé ýäãýýð áîäèñóóä èõ, áàãàõýëáýëçýëòýé áàéæ áîëíî. Äýëýíãèéí ¿ðýâñýëò ìýòèéí ºâ÷òýé ìàëûí ñ¿¿íä õëîðûí õýìæýýèõýññýí áàéíà. 0,15 %- èàñ õëîðûí õýìæýý èë¿¿ áàéâàë òèéì ñ¿¿ã ºâ÷òýé ìàëûí ñ¿¿ ãýæ¿çýõ ¸ñòîé. Èîä. Ëèòð ñ¿¿íä áàéõ èîäûí õýìæýý ìàø ºðãºí õýëáýëçýëòýé ( 5- 300 ìã). Óóðàãñ¿¿íä æèðèéí ñ¿¿íýýñ 3 äàõèí èõ áàéäàã. Èîä ìàëûí áàìáàé áóë÷èðõàéí ¿éëàæèëëàãààíä íºëººëäºã ó÷èð òýæýýëä èîäûí äàâñ õèéæ ºã÷ ñ¿¿íä áàéõ èîäûãíýìýãä¿¿ëæ áîëíî. Òºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íèé ýðäñèéí õàðüöóóëñàí ñóäàëãàà Ñ¿¿íèé òºðº ë Na (ã/ë) K (ã/ë) Ca (ã/ë) Mg (ã/ë) Cu (ìêã/ë) Zn (ìã/ë) ¯ õýð * 1.013 0.946 0.618 0.111 84.58 2.666 ßìàà* 0.705 1.159 0.763 0.123 132.68 3.132 Õîíü** 0.351 1.803 1.922 - 146.2 1.892 Èíãý *** 0.887 1.509 1.350 0.125 80.0 8.0 15
  • Ñ¿¿ ñóäëàë ¯ õýð 1 0.534 1.424 1.653 0.114 76.00 4.409 ßìàà1 0.514 1.585 1.533 0.156 173.0 3.310 Õ¿íèé ñ¿¿1 0.163 0.602 0.313 0.040 329.0 2.096* - Áèäíèé ñóäàëãààãààð** - Ñ.Öýíäñ¿ðýí, 1 989*** - Ö.Áàòñ¿õ, 20051 – Rodriguez Rodriguez at all, 2001 Ëåêö 7 Ñ¿¿íèé àìèíäýì Àìèíäýì íü ìàëûí áèå ìàõáîäèéí àæèëëàãààíä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ç¿éë ìºí,ò¿¿íã¿éãýýð áèå ìàõáîäèéí àìüäðàëûí àæèëëàãàà õýâèéí ÿâæ ÷àäàõã¿é. Õ ýðýâ áèåíäàìèíäýì äóòàãäàõ þì áîë áîäèñûí ñîëèëöîî áóðóó ÿâæ, õ¿í, ìàë ºâ÷ëºíº. Àìèíäýìèéã ºâñòýæýýëýýñ ìàë àâ÷ õýðýãëýäýã áà çàðèì íýã íü ìàëûí òýæýýë áîëîâñðóóëàõ ýðõòýíä ìèêðîáèå ìàõáîäèéí ¿éë àæèëëàãààíû ä¿íä áèé áîëäîã áèëýý. Ò ºëèéí ºñºõ òîðíèõîä õýðýãöýýòãîë àìèíäýì ñ¿¿íä áàéíà. Á¿õ òºðëèéí àìèíäýìèéã óñàíä óóñäàã ( Â1, Â2, Â3 , Â6, Â12, ÐÐ,Ñ) , òîñîíä óóñäàã ( À, Ä, Å, ) ãýæ õóâààäàã. 1.Óñàíä óóñàã÷ àìèíäýì.  1 (àíåâðèí áóþó òèàìèí) äóòàãäàõàä áåðèáåðè ãýäýã ºâ÷èí òóñàõ áà ìýäðýëºâ÷èëäºã. Ýíý âèòàìèí ìàëûí ñ¿¿íèé òîñëîã áèé áîëãîõîä òîäîðõîé õîëáîîòîé. Îþóí óõààíûõºäºëìºð õèéäýã õ¿ì¿¿ñèéí àæëûí ÷àäâàðûã ñàéæðóóëäàã ÷àíàðòàé. Ýíý àìèíäýìèéãçàðèì áàêòåð ãàðãàäàã. Ñ¿¿íä Â1 –èéí áàéõ õýìæýý òýæýýëèéí áàéäëààñ 16
  • Ñ¿¿ ñóäëàëøàëòãààëàõààñ ãàäíà ìàëûí òýæýýë áîëîâñðóóëàõ ýðõòíèé áè÷èë áèåòíýýñ íºëººëíº.Ñ¿¿íä 0,03- 0,07 ìã / % áàéíà. Â2 âèòàìèí (ðèáîôëàâèí) äóòàãäâàë áèå ìàõáîäèéí ºñºëò, ìýäðýëèéí àæèëëàãààíäìóóãààð íºëººëíº. Ýíý âèòàìèí óðãàìàëä áàéõààñ ãàäíà ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áàêòåðè, õºðºíãºíöºð,ãýäýñíèé ñàâõàíöàð çýðýã îëîíõè ìèêðî áèåñ ò¿¿íèéã áèé áîëãîäîã ó÷èð ñ¿¿íä áàéõ ýíýâèòàìèíû õýìæýý ìàëûí òýæýýëèéí âèòàìèíýýñ õàìààðíà ãýæ õýëýõýä ó÷èð äóòàãäàëòàé.Ñ¿¿íä äóíäæààð 1- 2 ìã/ë áàéíà. Íèëýýä õýìæýýíèé Â2 âèòàìèí øàð ñ¿¿íä áàéäàã. Â3 -èéã àíõ õºðºíãºíöðººñ ÿëãàæ àâ÷ýý. ¯¿íèéã ïàíòîòåíèé õ¿÷èë ãýõ áºãººä βàëàíèíààñ ãàðàëòàé, 1 êã ñ¿¿íä 2,7 ìã, ìàøèíäñàí øèíãýí ñ¿¿íä 3,6 ìã, ïàõòàä 4,6 ìã, øàðñ¿¿íä 4,4 ìã áàéíà. À - ãèéí êîôåðìåíòèéí á¿ðýëäõ¿¿íä îðæ ººõºí õ¿÷èë, ñòåðîë, íèìáýãíèéõ¿÷ëèéí íèéëýãæèëä îðîëöîíî. Â6 (ïèðèäîêñèí) äóòàãäàõàä õ¿íèé ìýäðýë õÿìàð÷ íîéð àëäàõ, áèå ñóëðàõ ÿâäàëãàðäàã áèëýý. Ñ¿¿íä 2- 3 ìã/ êã îð÷èì áàéíà. Â12 -ûã öóñ áàãàñàõ ºâ÷èí ýì÷ëýõýä õýðýãëýíý. Ýíý âèòàìèíû íàéðëàãàò êîáàëüò,ôîñôîð, àçîò, õ¿÷èëòºðºã÷, í¿¿ðñòºðºã÷, óñòºðºã÷ îðíî. Ñ¿¿íä 0,1- 0,3 ìã/ë áàéíà. Õîëèí. Òîñíû áºìáºëãèéí õàëüñàíä áàéäàã. 1 êã ñ¿¿íä 60- 480 ìã, áÿñëàãò 500 ìãáàéõ áà óóðàã ñ¿¿, òàðàãò æèðèéí ñ¿¿íèéõýýñ 2 äàõèí èõ áàéäàã. Í- áèîòèí æèðèéí ñ¿¿íä 0,047 ìã/ êã áàéæ õºðºíãºíèé áè÷èë áèåòíèé ºñºëòºíäíºëººëäºã, ñ¿¿ õººð¿¿ëýõýä çàäàðäàãã¿é àìèíäýì þì. ïîëèåãèéí õ¿÷èë ñ¿¿íä 0,5 ìã/ êã îð÷èì áàéäàã. Èñýã èäýýíä õºðºíãºíèé áè÷èëáèåòíèé íºëººãººð íýìýãäýíý. ÐÐ (íèêîòèíèé õ¿÷èë ) ïåëëàãðà ºâ÷íººñ õàìãààëàõ áºãººä ýíý ºâ÷íººð õ¿í, ìàëºâ÷èëæ áîëäîã. ÐÐ âèòàìèí í¿¿ðñ óñ, óóðàã, ýðäñèéí ñîëèëöîëä îðîëöäîã áèëýý. Òºðºëá¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íä áàéõ õýìæýý íü õàðèëöàí àäèëã¿é , ¿õðèéí ñ¿¿íä 1,5 ìã/ë îð÷èìáàéíà. Ñ (àñêîðáèíèé õ¿÷èë ) äóòàãäàõàä ÷èéã áàì ºâ÷èí õ¿ðäýã. ¯¿íä, ýöýæ ÿäðàõ,ºâ÷èíä òýñâýð ìóóòàé áîëîõ, áîäèñûí ñîëèëöîë õÿìðàõ ÿâäàë ¿çýãäýíý. Ýíý âèòàìèí íîãîîíóðãàìàëä ýëáýã áàéäãààñ ãàäíà õèâýã÷ ìàëûí ãýäñýíä áèé áîëíî. Õÿëáàðõàí èñýëäýæçàäàðäàã. Æèøýý íü íàðíû ãýðýë, õ¿íä ìåòàëëûí äàâñ, ôåðìåíò, àãààðûí õ¿÷èëòºðºã÷, 0õ¿÷èëò îð÷èíä 100 õàëààõàä çàäàðäàã áàéíà. Öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ÿâö äóíäáàãàñàõ áîëîâ÷ ñ¿¿í õ¿÷ëèéí çàðèì ñàâõàíöðûí íºëººãººð áèé áîëîõ ÷ áèé. Ñ¿¿í äýõõýìæýý æèëèéí óëèðëàà𠺺ð÷ëºãäºæ 5- 85 ìã/ ë áàéõ àâ÷ òýæýýëèéí áàéäëààñõàìààðàõ íü áàãà áîëîëòîé. Òºëëºëòèéí äàðààõ óóðàã ñ¿¿íä èõ áàéäàã. 1. Òîñîíä óóñäàã àìèíäýì. À (ðåòèíîë) äóòàãäàõàä áèåèéí ýñýðã¿¿öýë áóóð÷ õàëäâàðò ºâ÷íººð õÿëáàðõàíºâ÷ëºõ áà í¿äíèé ýâýðëýã á¿ðõ¿¿ë ¿ðýâñýæ êñåðîôòàëüìè ãýäýã ºâ÷èí òóñäàã. Ýíýàìèíäýì òºëèéí ºñºëòºíä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé_ Óðãàìàëä êàðîòèí ãýäýã óõàà ÿãààí ºíãèéíïèãìåíò áàéäàã. Òýð íü À áîëæ õóâèðäàã áèëýý. Ñ¿¿íä À, êàðîòèíèé àëü àëü íü áàéõáºãººä À àìèíäýì êàðîòèíààñ 3 äàõèí èõ õýìæýýòýé áàéíà. Ñ¿¿íèé À, êàðîòèíû õýìæýýìàëûí òýæýýëýýñ øàëòãààëäàã ó÷èð ñ¿¿ã ýíý àìèíäýìýýð áàÿæóóëàõûí òóë ìàëûí òýæýýëêàðîòèíààð áàÿëàã áàéõ ¸ñòîé. À âèòàìèí õàëààõàä íèëýýä òýñâýðòýé áîëîâ÷ àãààðòõÿëáàðõàí èñýëääýã. Òîñîíä óóñäàã ó÷èð çàãàñíû òîñ, ºíäºãíèé øàð, öºöãèéí òîñ, ÿëàíãóÿàñàðëàãèéí òîñîíä èõ, óóðàã ñ¿¿íä æèðèéí ñ¿¿íýýñ 5- 10 äàõèí èõ áàéíà. ̺í ã¿¿íèé ñ¿¿ýíý âèòàìèíààð áàÿëàã. Ëèòð ñ¿¿íä äóíäæààð 1,06 ìã àãóóëàãääàã. D ( êàëüöèôåðîë) äóòàãäàõàä õ¿¿õýä áà òºë ìàë ðàõèò ºâ÷íººð ºâ÷èëäºã. ¯¿íä,ÿñíû ýäèéí ÿñæèëò óäààøèð÷ 纺ëðºõ áºãººä ÷àöíû ÿñ ìóðóéõ ¿çýãäýë àæèãëàãäàíà. Äâèòàìèí áèå ìàõáîäèä ýðäñèéí äàâñ, òóõàéëáàë, êàëüöè, ôîñôîðûí ñîëèëöîëòîé õîëáîîòîé 17
  • Ñ¿¿ ñóäëàëòóë êàëüöèôåðîë ãýæ íýðëýäýã. Íàðíû õýò ÿãààí öàöðàãèéí äîð áèå ìàõáîäèä ñòåðèíààñ¿¿ñäýã þì áàéíà. ×óõàì ÿìàð ñòåðèíààñ ¿¿ññýíòýé õîëáîãäóóëàí Ä 2, Ä3, Ä4, Ä5 ãýæÿëãàäàã. ¯¿íýýñ ñ¿¿íä ãîë ñóóðü ýçýëäýã íü Ä3 àìèíäýì áèëýý. Ñ¿¿íä áàéõ õýìæýý íüòýæýýëä èõ, áàãà áàéãààòàé õîëáîîòîé, áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíä áàéäàã ìàëûí ñ¿¿ ýíýàìèíäýìýýð áàÿëàã áàéäàã. Ìàëûã íàðíû ãýðýë õàðóóëàõã¿é áàéëãàõàä ñ¿¿í äýõ Ä ýðñáàãàñäãèéã ãàäààäûí çàðèì ýðäýìòíèé òóðøëàãà õàðóóëæýý. Óóðàã ñ¿¿ Ä àìèíäýìýýðáàÿëàã. Íýã ëèòð åðèéí ñ¿¿íä 0,875 ìêã (ìêã- ìèêðîãðàìì- ãðàììûí ñàÿíû íýã) áàéõàä ãàëóóðàãò 2,125 ìêã áàéíà. Ìàëûí òýæýýë , àð÷èëãàà, ìàëëàãààíû áàéäàë, ¿¿ëäýð óãñàà,ñààëèéí õóãàöàà çýðãýýñ øàëòãààëæ Ä àìèíäýì ñ¿¿íä áàéõ õýìæýý ÿíç á¿ð áàéõ áºãººääóíäæààð 0,5 ìêã / ë áàéõ áîëîâ÷ çóíû ñ¿¿íä ºâëèéíõýýñ 3- 8 äàõèí èõ áàéíà. Ýíý àìèíäýìõàëààõàä çàäàðäàãã¿é ó÷èð õàëààæ àðèóòãàñàí ñ¿¿, öàãààí èäýýíä çààâàë áàéíà.Öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ àæèëëàãààíû ä¿íä áàãàñäàãã¿é, õàðèí ìàøèíäñàí, øèíãýíñ¿¿ãýýð õèéñýí èäýýíä ìàø áàãà áàéäàã. Å àìèíäýì (òîêîôåðîë) . ¯¿íèéã ¿ðæëèéí àìèí äýì ãýæ íýðëýäýã. Ýíý àìèíäýìäóòàãäñàíààñ ìàë ¿ðã¿é áîëîõ þìóó ñóâàéðäàã. Áýëãèéí ýðõòíèé àæèëëàãààíààñ ãàäíàí¿¿ðñ óñíû ñîëèëöîëä íºëººëäºã. Àãààðûí õ¿÷èëòºðºã÷, ãýðëèéí íºëººãººð õÿëáàðõàíçàäðàõ áîëîâ÷ 170 -ò õ¿ðòýë ÷ õàëààõûã òýñâýðëýæ ÷àääàã. Ñ¿¿íä 2- 3 ìêã/ ë áàéíà. 0Òîñîíä óóñäàã ó÷èð öºöãèéí òîñîíä íèëýýä áàéäàã. F àìèí äýì . Ýíý íü îëîí õîëáîîò ¿ë õàíàñàí òîñîí õ¿÷èë áîëîõ ëèíîëü, ëèíîëåí,àðàõèäîíû õ¿÷èë þì. Ñ¿¿íä 1,6- 2ã/êã îð÷èì áàéäàã. Ýíý íü áèå ìàõáîäèéí óñíû áîëîí ººõòîñíû ñîëèëöîîã õýâèéí áàéëãàæ, àðüñ, ýëýãíèé ¿éë àæèëëàãààã õàíãàæ Ñ àìèíäýì,êàðîòèíèé ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëäàã. Ëåêö 8 Ôåðìåíò, äààâàð á¿ðýëäýõ¿¿íèé áóñàä ç¿éë Ôåðìåíò ãýäýã íü òîäîðõîé íºõöºëä áèå ìàõáîäèéí äîòîðõè áèîëîãèéí ÿâö ò¿ðãýäýãóóðãèéí áîäèñ þì. Õèìèéí êàòàëèçàðîðòîé àäèë ¿¿ðýãòýé áàéäàã ó÷èð áèîêàòàëèçàòîðãýæ íýðëýæ áîëíî. Çààâàë òîäîðõîé òåìïåðàòóð áà îð÷íû óðâàë øààðääàã. Æèøýý íü,õîäîîäíû ôåðìåíò 35- 45 Ñ, ðh 6,2 áàéõàä èäýâõòýé áàéõ æèøýýòýé. Çàðèì ôåðìåíò ìàëûí 0äýëýíä íèéëýãæäýã áàéõàä çàðèìûã íü ñ¿¿íä ºñ÷ ¿ðæäýã áè÷èë áèåòýí íèéëýãæ¿¿ëíý. 18
  • Ñ¿¿ ñóäëàëÎëîí óëñûí áèîõèìèéí õîëáîîíîîñ ôåðìåíò íü õèìèéí ÿìàð ÷èãëýëèéí óðâàëûã ò¿ðãýñãýäãèéãõàðãàëçàí 6 á¿ëýã áîëãîñîí áèëýý. Îêñèðåäóêòàçà ãýäýã íü áèîëîãèéí èñýëäýõ óðâàëûã ò¿ðãýñãýäýã, òðàíñôåðàçàáîë àòîìûã 纺õ ÿâäëûã, ãèäðîëàçà ãèäðîëèç çàäàðãààã, ëèïàçà íü äàâõàð õîëáîî ¿¿ñãýíãèäðîëèç áóñ àðãààð á¿ëýã àòîìûã ñàëãàäàã, èçîìåðàçà áîë èçîìåð õýëáýðèéã áèé áîëãîíººð÷èëäºã, ëèïàçà ÀÒ Ô- èéí ïèðîôîñôàò õîëáîîã çàäëàõàä ¿¿ñýõ õîñ ìîëåêóëûã íèéë¿¿ëýõÿâöûã òóñ òóñ ò¿ðãýñãýäýã áàéíà. Ñ¿¿ ñóäëàëûí õ¿ðýýíä ôåðìåíòèéã õèìèéí á¿òýö, ¿éë÷ëýëèéã íü õàðãàëçàí ãóðâàíá¿ëýã áîëãîäîã. ¯¿íä: 1 . Ãèäðîëàç áà ôîñôîðèëàçà 2. Çàäëàã÷ ôåðìåíò 3. Èñýëäýõ- àíãèæðàõ ôåðìåíòÑ¿¿íèé ¿éëäâýðò òåõíîëîãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé íü ãèäðîëàçà áà èñýëäýõ àíãèæðàõôåðìåíò¿¿ä þì. ͺ㺺 çàäëàã÷ ôåðìåíò íü ñ¿¿íèé ãîë íàéðëàãûí ç¿éë íèéëýãæèõ , áè÷èëáèåòíèé áîäèñ ñîëèëöîîíä îðîëöäîã þì. Åð íü ôåðìåíò íü òºðºë á¿ðèéí öàãààí èäýý, áÿñëàã,èñýã èäýý áîëîâñðóóëàõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Çàðèì íü ñ¿¿íèé àðèóí öýâýð, ìàëûíýð¿¿ë ìýíäèéí øàëãóóð áîëäîã. Öàãààí èäýýíèé ìýðãýæèëòíèé àíõààðàëä äîð äóðüäñàíõýäýí ôåðìåíòèéã òîëèëóóëàõ áàéíà. Ëèïàçà ôåðìåíò áèå ìàõáîäèéí äîòîð íèéëýãæèí ñ¿¿íä îðäãîîñ ãàäíà çàðèì õºãö,ìèêðîêîêê, ñàðöèíà ýíý ôåðìåíòèéã íèéëýãæ¿¿ëäýã. Ñ¿¿íèé êàçåèíòýé õîëáîãäîí îðøèõîîñãàäíà òîñíû áºìáºëãèéí ãàäàðãóóä àäñîðá÷ëîí áàéæ òîñûã õóðøóóëäàã áàéíà. ªíäºð õýìäçàäàðäàã áîëîõîîð öºöãèéí òîñ ¿éëäâýðëýõýä öºöãèéã õàëààæ ýíý ôåðìåíòèéã çàäàëäàã¸ñòîé. Øèðãýõ äºõñºí ìàëûí ñ¿¿íä, ìºí ìàëûã õ¿÷èò òýæýýëýýð ò¿ëõ¿¿ òýæýýõ ¿åä ýíýôåðìåíò íýìýãääýã. àìàìáåð, áðè, ðîêôîð çýðýã çàðèì áÿñëàã ñîéæ áîëîâñðîõ ¿åä ýíýôåðìåíò ¿éë÷ëýí ºâºðìºö àìò ¿íýð áèé áîëãîäîã. Ôîñôàòàçà ôåðìåíò ëèïîïðîòåèäèéí íàéðëàãàä îðäîã áºãººä ñ¿¿íä õ¿÷èëëýã áàø¿ëòëýã ôîñôàòàçà áàéäàã. Õ¿÷èëëýã íü ñ¿¿íèé àëüáóìèíòàé õîëáîîòîé ó÷èð ñ¿¿õàëààõ, õººð¿¿ëýõýä çàäàðäàã. Ñ¿¿ ìàøèíäàõàä øèíãýí ñ¿¿íä øèëæèíý. Ø¿ëòëýãôîñôàòàç òîñíû áºìáºëãèéí õàëüñàíä áàéäàã. Áè÷èë áèåòíèé íèéëýãæ¿¿ëäýã ôîñôàòàçûãçàðèì õºãö, ÿëçðóóëàã÷ áàêòåð ãàðãàäàã, õàëààõàä çàäàðäàã. Ôîñôàòàç ôåðìåíò ñ¿¿õàëààõàä çàäàðäàã áîëîõîîð áóöàëñàí, ò¿¿õèé ñ¿¿ã ¿¿ãýýð ìýäýæ áîëíî. Ïðîòåàçà ôåðìåíò óóðãèéã ïåïòîí, ïîëèïåïòèä ø¿âòýí õ¿÷èë áîëòîë çàäàëäàã. Äýëýíäíèéëýãæèõýýñ ãàäíà ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áè÷èë áèåòýí ò¿¿íèéã íèéëýãæ¿¿ëäýã íü èñýã èäýý¿éëäâýðëýõýä õýðýãòýé. Áÿñëàã ààðö õèéõ çîðèëãîîð ñ¿¿ ýýä¿¿ëýõýä àìüòíû õîäîîäíûôåðìåíò õýðýãëýäýã. Êàòàëàçà ôåðìåíò ñ¿¿ áîëîí áóñàä á¿õ áèîëîãèéí øèíãýíä çààâàë áàéõ áºãººäöóñíû öîãöîñíû çàðèì ç¿éëñ ò¿¿í÷ëýí ÿëçðóóëàã÷ áà òîñíû õ¿÷ëèéí áàêòåð ÿëãàðóóëæãàðäàã. Óñòºðºã÷èéí õýò èñëèéã äîð äóðüäñíààð çàäàëäàã. 2Í2Î2 2Í2Î + Î2 037 -ò õàìãèéí èäýâõòýé áàéäàã. Öóñíû öàãààí Ẻ캺ñ ÿëãàðàí ãàðäàã ó÷èð äýëýíãèéí¿ðýâñýëòýé ìàëûí ñ¿¿íä èõ áàéíà. Ñ¿¿íä óñòºðºã÷èéí õýò èñýë õèéæ ôåðìåíòèéãòîäîðõîéëîí ò¿¿ãýýð ìàëûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã ìýäýæ áîëíî. Ïåðîêñèäàçà Ò ºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íä èñýëä¿¿ëýã÷ ôåðìåíò áàéäàã áºãººäöåëüñèéí 25 -ò , ýñâýë îð÷íû óðâàë ph 6,8-7,0 áàéõàä õàìãèéí èäýâõòýé ¿éë÷èëíý. ªíäºð 0òåìïåðàòóðò çàäàðäàã ó÷èð õàëààæ àðèóòãàñàí, áîëñîí ñ¿¿íä áàéäàãã¿é. Óñòºðºã÷èéíõýò èñëèéã óñ áîëîí èäýâõèò õ¿÷èëòºðºã÷ áîëãîí çàäàëäàã. Ïåðîêñèäàçà À Í2 + Í2Î2 2Í2Î + À 19
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Èñýëäýõ áîäèñÝíý ÷àíàðûã àøèãëàí áîëñîí áà ò¿¿õèé ñ¿¿ã õÿëáàðõàí òàíèæ áîëíî. ¯¿íèé òóëäóñòºðºã÷èéí õýò èñýë, èîäàò êàëèé, öàðäóóë õèéõýä ïåðîêñèäàçà ôåðìåíòòýé ò¿¿õèéñ¿¿ öýíõýð ºíãºòýé áîëîõ áà áîëñîí ñ¿¿íèé ºí㺠õóâèðàõã¿é. Ðåäóêòàçà áîë áè÷èë áèåòíèé ãàðãàäàã ôåðìåíò þì. Äýëýíãèéí êîêê, òîñîí õ¿÷ëèéí áàÿëçðóóëàã÷ áàêòåð ðåäóêòàçûã áóñàä áè÷èë áèåòíýýñ èë¿¿ èõ ÿëãàðóóëäàã. Ñ¿¿íäáè÷èë áèåòýí ºñ÷ îëøðîõ òóòàì ôåðìåíòèéí õýìæýý íýìýãäýõ òóë ò¿¿ãýýð ñ¿¿íèéáîõèðäîëòûã ìýäýæ áîëíî. Ýíý ôåðìåíò íü ìåòèë õºõ ìýòèéí çàðèì íýã áóäãèéí ºíãºõóâèðãàäàã. Ñ¿¿íä ìåòèë õºõ õèéõýä ðåäóêòàçà ôåðìåíò èõ áàéõ òóòàì ñ¿¿íèé ºíãºòºäèé ÷èíýýí ò¿ðãýí àíãèæèð÷ öàéíà . Ñ¿¿í äýõ íèéò áè÷èë áèåòíèé òîîã òîäîðõîéëäîãðåäóêòàçûí ñîðèëûí àðãà íü ¿¿íä ¿íäýñëýñýí áèëýý.Äààâàð: Ñ¿¿ íèéëýãæèõ, èâëýõ, øèðãýõ áîëîí åð íü áèå ìàõáîäûí ¿éë àæèëëàãààòàéõîëáîîòîé îëîí òºðºë äààâàð áàéäàã. Òóõàéëáàë, ïðîëàêòèí, òèðîêñèí, ëþòåîñòåðîí,ôîëëèêóëèí, îêñèòîöèí, àäðåíàëèí, èíñóëèí çýðãèéã íýðëýæ áîëíî. ªíäãºâ÷íèé øàð áèåèéí ëþòåîñòåðîí íü ìàë õýýëòýé ¿åä ãàð÷ ñ¿¿ ÿëãàðàõûãñààòóóëíà. Ôîëëèêóëèí ºíäãºâ÷èíä áèé áîëæ äýëýíãèéí õºãæëèéã èäýâõæ¿¿ëýõ áàáàìáàé áóë÷èðõàéí òèðîêñèí äààâàð áèå ìàõáîäûí óóðàã, í¿¿ðñ óñ, ººõíèé ñîëèëöîëûãçîõèöóóëíà. ªí÷èí òàðõèíààñ ãàðäàã ïðîëàêòèí, ìºí êîðòèíîñòåðîèä äààâðóóä ñ¿¿ã äýëýíäíèéëýãæ¿¿ëäýã ¿¿ðýãòýé. Îêñèòîöèí íü ñ¿¿ èâýëãýõ ¿¿ðýãòýé.Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé áóñàä áîäèñóóä Äàðõëààíû áèåì. Ñ¿¿íä àíòèòîêñèí, àããëþòèíèí, îïñîíèí, ïðåöèïèòèí çýðýã ýñðýã áèåìáàéäàã. Ñ¿¿íèé áàêòåðèöèä ÷àíàð ÿìàð íýã òàëààð ýäãýýð äàðõëààíû ç¿éëòýé õîëáîîòîé.Óóðàã ñ¿¿íä íèëýýä õýìæýýòýé áàéäàã íü òºëèéã ºâ÷èí ýìãýãýýñ õàìãààëàõ òºðºëõèéíçîõèëäëîãî þì. Ïèãìåíò . Ñ¿¿íèé òîñ, ñ¿¿íèé ºíãèéã êàðîòèíîèä ìàÿãèéí áóäàã÷ áîäèñ á¿ðä¿¿ëäýã.Òýäãýýð íü ìàëûí òýæýýë, æèëèéí óëèðàë, ìàëûí òºð뺺ñ õàìààðíà. Øàð ñ¿¿íèé ºíãèéãëàêòîôëàâèí (Â2 àìèí äýì ) áèé áîëãîäîã. Õèé. Ñ¿¿íèé ýçýëõ¿¿íèé 7 îð÷èì õóâü, ò¿¿íèé äîòîð 55- 70 %- èéã ÑÎ 2, 20- 30 %- èéãÍ2, 5-10%-èéã Î2 ýçýëäýã áàéíà. Ýäãýýð íü ìàë ñààõ, ñ¿¿ã õóâèí ñàâàíä þ¿ëýõ ¿åä ñ¿¿íäîðäîã. Íèìáýãèéí õ¿÷èë. Ñ¿¿íä 0,2- 0,3% áàéíà. Ýíý íü êàëèé, êàëüöèéòàé íýãäìýë áàéæöàãààí èäýýíä ºâºðìºö ¿íýð, àìò áèé áîëãîäîã. Ñ¿¿í õ¿÷ëèéí çàðèì áè÷èë áèåòíèé íºëººãººðíèìáýãíèé õ¿÷èë, ò¿¿íèé äàâñ äèàöåòèë áèé áîëíî. Ëåêö 9 Ñ¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í ÷àíàðò 20
  • Ñ¿¿ ñóäëàë íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë Àìüä áèå ìàõáîäü ãàäíà îð÷èíòîéãîî íÿãò õîëáîîòîé áàéäàã åðºíõèé õóóëü òîãòîëä ñààëèéí ìàë ìºíçàõèðàãääàã áèëýý. Èéìýýñ ñààì áîëîí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í ÷àíàðò çºâõºí ìàëûí áèåèéí ôèçèîëîãèéí îíöëîãáàéäàë íºëººëººä çîãñîõ áèø, ãàäíû íºõöºë áàéäàë íºëººëäºã áàéíà. Ýíý á¿õ íºõöºë áàéäëûã äîð äóðüäñàíààðòîäîðõîéëæ áîëíî. - Ìàëûí òºðºë, ¿¿ëäýð, õóâüñ ÷àíàð - Ìàëûí íàñ, ñààëèéí õóãàöàà, ñààõ àðãà, ýð¿¿ë ìýíä, ôèçèîëîãèéí áóñàä íºõöºë - Òýæýýëëýã, òýæýýëèéí ÷àíàð, õýìæýý, òýæýýõ àðãà - Ãàçàð íóòãèéí îíöëîã, õºðñ öàã óóð, æèëèéí óëèðàë, ìàëûí àð÷èëãàà, ìàëëàãààÌàëûí òºðºë Á¿õ òàâàí òºðëèéí ìàëûí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í, ñààëèéí õóãàöàà, ñààìûí õýìæýý, ñ¿¿íèé òåõíîëîãè÷àíàð õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. Òºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íä íýð òºðëèéí õóâüä õàðèëöàíàäèë ç¿éë îðäîã áîëîâ÷ õýìæýý, õàðüöàà íü àäèëã¿é áàéíà. Ýíý íü ñ¿¿íèé ÷àíàðò íºëººëæ á¿õ òàâàíòºðëèéí ìàëûí ñ¿¿íèé ÷àíà𠺺𠺺ð áàéäàã ( Õ¿ñíýãò 1 ).¯¿ëäýð Íýã òºðëèéí ìàëûí äîòîð ¿¿ëäýð òóñ á¿ðèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í, ÷àíàð, ÿëàíãóÿà òîñëîãèéí õýìæýýÿëãààòàé. Ýíý íü ¿¿ëäýð òóñ á¿ðèéã ¿ðæ¿¿ëäýã ãàçàð íóòãèéí îíöëîãîîñ ãàäíà óäààí õóãàöààíû ¿ðæëèéíàæëûí ¿ð ä¿í ìºí. Ñààëèéí ÷èãëýëèéí ¿õðýýñ 3000- 4000 ëèòð ñ¿¿ ãàð÷ áàéõàä õîñîëñîí àøèã øèìòýé,íóòãèéí ¿õýð äýýä òàë íü 1500 ëèòð ñ¿¿ ñààëãàäàã áàéíà. 1. Òºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í ( %) Ìàëûí Õóóðàé Íèéò Òîñ ×èõýð Ýðäñèéí òºðºë áîäèñ óóðàã äàâñ ¯õýð 12,4 3,3 3,8 4,7 0,7 Ñàðëàã 18,0 5,0 7,0 5,2 0,8 Õîíü 18,0 6,2 6,7 4,3 0,8 ßìàà 13,0 4,5 3,4 4,3 0,8 ÿ¿ 10,3 2,1 1,2 6,5 0,5 Èíãý 13,6 3,5 4,5 4,9 0,7 Öàà 36,5 10,3 22,3 2,5 1,4 Òºðºë á¿ðèéí ¿¿ëäðèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèéã 2 äóãààð õ¿ñíýãòýýð ¿ç¿¿ëýâ. 2. Òºðºë á¿ðèéí ¿¿ëäðèéí ¿õðèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í (%) Ìàëûí Õóóðàé òîñëîã Íèéò ×èõýð Ñóäëàà÷èä òºðºë áîäèñ óóðàã Ìîíãîë 13,61 4,60 4,35 4,75 Ð.Èíäðà Ñèììåíòàë 12,85 3,79 3,42 4,94 Ë.Â. óãåíåâ Õàð òàðëàí 12,40 3,39 3,33 4,98 -Ò- Àëàòàó 12,45 3,82 3,26 4,65 Ì.Â.Ìàðêîâà Òàëûí óëààí 12,1 3,5 3,3 4,8 Ð.Á.Äàâûäîâ ¯¿íýýñ ¿çýõýä òºðºë á¿ðèéí ¿¿ëäðèéí ìàëûí óäàìøèë ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íä ã¿íçãèé íºëºº ¿ç¿¿ëäýãáàéíà. Ñààëèéí ÷èãëýëèéí ¿íýý ñ¿¿ èõòýé áîëîâ÷ åðºíõèé人 õóóðàé áîäèñûí õýìæýý, ÿëàíãóÿà òîñëîãáàãàòàé, õàðèí íóòãèéí õîñîëìîë àøèã øèìòýé ìàëûí ñ¿¿ ºòãºí áàéäàã áîëíî. Ãýâ÷ òýæýýë, àð÷èëãààíû íýã íºõöºëä áàéãàà òºðºë á¿ðèéí ¿¿ëäðèéí ìàëûí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í,÷àíàð àäèëã¿é áàéõààñ ãàäíà õàðèëöàí àäèëã¿é íºõöºëä ¿ðæ¿¿ëæ áàéãàà íýã ¿¿ëäðèéí ìàëûí ñ¿¿ ººðá¿ðýëäõ¿¿íòýé áàéæ áîëîõ þì. Æèøýý íü, õî¸ð ººð íºõöºëä ìàëëàæ áàéãàà Äîí õàâèéí ¿¿ëäðèéí ÿìààíû ñ¿¿øèìèéã àâ÷ ¿çâýë, Âîëãà, Äîí ìºðíèé ñàâ ãàçàð ¿ðæ¿¿ëäýã ýíý ¿¿ëäðèéí ÿìààíû ñ¿¿í øèì 160 ë, òîñëîã íü4,6% áàéõàä ìàíàé îðíû ãîâèéí íºõöºëä äîí õàâèéí ¿¿ëäðèéí ÿìàà 60 îð÷èì ëèòð ñ¿¿òýé òîñëîã íü 5,7 % áàéíà.¯¿íýýñ ¿çýõýä ãîâèéí íºõöºëä ÿìààíû ñ¿¿íèé ãàðö íýëýýä áàãàñ÷ õàðèí òîñëîã íü íýìýãäñýí áàéíà. ßìàð íýã ¿¿ëäðèéí ìàëûã íóòãààñ íü ººð ãàçàð àâàà÷èõàä òýæýýë, àð÷èëãàà ººð÷ëºãäºæ ñ¿¿íèéíàéðëàãàä íºëººëæ áîëíî. Íóòãèéí ìàëûí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í àðàé òîãòìîë áàéäàã. Ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí ñàëáàðóóäàä ñ¿¿ õ¿ëýýí àâàõäàà õèìèéí á¿ðýëäõ¿¿íýýñ ãàäíà òåõíîëîãèéí÷àíàðûã íü àíõààð÷ ¿çäýã òàë áèé. Æèøýýëáýë, öºöãèéí òîñíû ¿éëäâýðò òîñíû áºìáºëãèéí õýìæýý òîì,ñ¿¿íèé òîñëîã èõ áàéõ øààðäëàãàòàé. Áÿñëàã èõ õèéäýã Ãîëëàíä ìýòèéí îðíû ¿õðèéí ñ¿¿ óóðãèéí ç¿éëýýðáàÿëàã. Ýíý á¿õ òåõíîëîãèéí ÷àíàð ìºí ë ìàëûí ¿¿ëäýðòýé õîëáîîòîé ç¿éë.Ìàëûí áîäãàëü ÷àíàð Áîäãàëü ÷àíàðààñ áîëæ ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í õàðèëöàí àäèëã¿é áàéõ ÿâäàë ¿¿ëäðèéí ÿëãààíààñ ÷èë¿¿ èõ òîõèîëääîã. ¯¿íèéã øèíý ¿¿ëäýð ãàðãàæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ àíõààðàõ ¸ñòîé. Ìàë òóñ á¿ðèéí îíöëîã 21
  • Ñ¿¿ ñóäëàëñàéí ÷àíàðûã èëð¿¿ëýí ãàðãàñàí ¿íäñýí äýýð á¿õýë á¿òýí ¿¿ëäðèéí ìàëûí ñ¿¿íèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëæáîëíî. Íýã ¿¿ëäýð, íýã ñ¿ðãèéí äîòîð çàðèì ìàë ñ¿¿ èõòýé, çàðèì íü ñ¿¿ áàãàòàé, çàðèì íü ºòãºí ñ¿¿òýé,çàðèì íü øèíãýí ñ¿¿òýé áàéíà.Íàñ Ìàëûí íàñíû áàéäàë ñààì áîëîí ñ¿¿íèé òîñëîãò íºëººëæ áîëíî. Ñààëèéí ¿õðèéí ñ¿¿í øèì 6 äàõü òºëëºëòõ¿ðòýë íýìýãäýõ áà öààøèä áóóð÷ ýõýëäýã. Äýëýíãèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûã àâ÷ ¿çýõýä öóëöàíãèéí òîî ýíý¿åèéã õ¿ðòýë íýìýãäýõ áà ò¿¿íòýé õîëáîãäîí ñààì èõýñäýã áºãººä íàñ õºãøðºõèéí õàìò öóëöàíãèéí òîîààæìààð öººðäºã áàéíà. ªíäºð àøèã øèìòýé ñààëèéí ìàëûí íàñûã óðòàñãàæ àëü áîëîõ óäààí õóãàöààãààðñ¿¿í øèìèéã íü àøèãëàõûã ýðìýëçýõ õýðýãòýé þì.Ñààëèéí õóãàöàà Ìàë òºëëºõººñ øèðãýõ õ¿ðòýëõ ¿åèéã ëàêòàöèéí ¿å ãýíý. Ìàë ñààæ ýõëýýä ñààæ äóóñàõ ¿åèéãñààëèéí õóãàöàà ãýíý. Ñààëèéí õóãàöàà íü áàéðàí ìàëëàãààíû ¿õýð ñ¿ðãèéí õóâüä ëàêòàöèéíõóãàöààòàé òîõèð÷ 240- 300 õîíîã ¿ðãýëæëýõ áà áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíû íºõöºëä ëàêòàöèéí õóãàöààíààñáîãèíî áàéíà. Õîíèíû ëàêòàöèéí õóãàöàà 5- 6 ñàð, ÿìààíûõ 7- 8 ñàð, ã¿¿íèéõ 8- 10 ñàð, èíãýíèéõ 16- 18 ñàðòóñ òóñ ¿ðãýëæèëíý. Áýë÷ýýð òýæýýëèéí îíöëîãîîñ áîëæ ñ¿¿ ñààëèéí àæèë ìàíàé îðîíä çóí, íàìðûí ºâñáýë÷ýýðèéí ñºë øèìòýé ¿åä ÿâäàã ó÷èð ëàêòàöèéí õóãàöààíààñ ñààëèéí õóãàöàà àëü ÷ òºðëèéí ìàëäáîãèíî áàéäàã îíöëîãòîé. Ìàëûí àð÷èëãàà òýæýýëèéã ñàéæðóóëñíààð ñààëèéí õóãàöààã óðòàñãàæ áîëíî. Ëàêòàöèéí ýõýí ¿åä ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í , ÷àíàð æèðèéí ñ¿¿íýýñ ýðñ ÿëãààòàé áàéäàã. Ìàë òºë뺺äýõíèé 3- 5 õîíîãò ãàðäàã óóðàã ñ¿¿ áîë øàðàâòàð ºíãºòýé, ºòãºâòºð, ºâºðìºö ¿íýðòýé, øîðâîã àìòòàéáàéäàã. Óóðàã ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèéã 4-ð õ¿ñíýãòýýð ¿ç¿¿ëýâ. Õóóðàé áîäèñîîð æèðèéí ñ¿¿íýýñ õî¸ð äàõèí èë¿¿ áàéäãèéí ãîë íü àëüáóìèí, ãëîáóëèí, ýðäñèéí äàâñþì. Èéì ÷ ó÷ðààñ óóðàã ñ¿¿ õàëààõàä õÿëáàðõàí ýýääýã. Íèéò óóðãèéí ç¿éë åðèéí ñ¿¿íèéõýýñ 4- 5 äàõèí,àëüáóìèí, ãëîáóëèí 20- 25 äàõèí,ýðäñèéí äàâñ 1,5 äàõèí èõ áàéíà. Óóðàã ñ¿¿íä òºë ìàëûã ºâ÷íººñ õàìãààëàõòóñãàé ýñðýã áîäèñ áàéäãààñ ãàäíà òºëèéí ãýäñèéã çóíãàãààñ àðèëãàõ ìàãíèéí äàâñ áàéíà. Òîñëîãèéíç¿éë åðèéí ñ¿¿íýýñ èë¿¿ áàéõ áºãººä íàéðëàãûí õóâüä ýíýõ¿¿ òîñ àðàé ººð áàéäàëòàé, êàðîòèíààð áàÿëàãó÷èð õóðö øàð ºíãºòýé. Óóðàã ñ¿¿ åð íü À áà Ä âèòàìèíààð õàðüöàíãóé áàÿëàã. Íàéðëàãà á¿ðýëäõ¿¿íèéýíý á¿õ îíöëîã ÷àíàðààñ ¿çýõýä óóðàã áîë íÿëõ òºëèéí ãàäíà îð÷èíòîé çîõèöîõ, ºñ÷ òîðíèõ, òºëèéí áèåèéããàäíû íºëººíººñ õàìãààëàõàä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé ìàø ÷óõàë òýæýýë áîëîõ íü èëò áàéíà. Óóðàã ñ¿¿ õÿëáàðõàí ýýääýã, ºâºðìºö ¿íýð àìòòàé áàéäàã ó÷èð ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í õèéõýäõýðýãëýäýãã¿é. Öàãààí èäýýíèé ¿éëäâýð¿¿ä ìàë òºë뺺ä 15 õîíîñíû äàðààõ ñ¿¿ã õ¿ëýýæ àâàõ ¸ñòîé. 3. ¯õðèéí óóðàã ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í Íÿãòøèë Õóóðàé áîäèñ Òîñ Íèéò óóðàã ×èõýð ¯íñ àçåèí Àëüáóìèí + ãëîáóëèí Òºëëºñíû äàðààõ õóãàöàà Ãàë 1,067 26,99 5,10 17,57 5,08 11,34 2,19 1,01 óóðàã 12 öàã 1,036 14,53 3,8 6,05 3,0 2,96 3,71 0,89 0 24 öàã 1,034 12,77 3,4 4,52 2,76 1,48 3,9 0,86 0 8 3 õîíîã 1,033 11,86 3,10 3,86 2,70 0,97 4,3 0,8 7 4 5 õîíîã 1,033 12,67 2,80 3,86 2,86 0,87 4,76 0,8 3 7 õîíîã 1,032 12,13 3,45 3,3 2,42 0,69 4,9 0,8 6 4Óóðãèéí á¿ðýëäõ¿¿í ºäðººñ ºäºðò ººð÷ëºãäñººð àðâààä õîíîã äýýð åðèéí ñ¿¿íä îéðòîæ èðäýã. Óóðãèéí¿åèéí äàðààãààð ìàëûí ñ¿¿ ñààìûí õýìæýý ààæìààð íýìýãäñýýð ëàêòàöèéí 2 äàõü ñàðä äýýä õýìæýýíäýýõ¿ð÷ íýã õýñýãòýý ýíý õýìæýýíäýý áàéãààä äàðàà íü ààæìààð áóóðíà. Ñ¿¿íèé õèìèéí á¿ðýëäõ¿¿íäëàêòàöèéí ñàðóóäàä ìºí ººð÷ëºëò ãàðíà. Ñààëèéí äóíä ¿åýñ ýõëýí òîñëîã, óóðãèéí õýìæýý ààæìààð íýìýãäýíøèðãýõ ¿åä íýëýýä èõ áîëíî. 4. Ëàêòàöèéí õóãàöààíû òóðøèä ¿õðèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé ººð÷ëºëò Ëàêòàöèéí ñàð Òîñëîã, % Òîñã¿é õóóðàé áîäèñ, % 1 3,78 8,95 2 3,40 8,72 3 3,35 8,74 4 3,38 8,84 5 2,56 8,81 22
  • Ñ¿¿ ñóäëàë 6 3,86 9,03 7 4,05 9,00 8 4,05 9,1 7 9 4,1 7 9,1 0 10 4,1 7 9,29Øèðãýõýýñ 1 5 õîíîãèéí ºìíºõ ñ¿¿ã ¿éëäâýðò áîëîâñðóóëäàãã¿é. Ó÷èð íü ñ¿¿íèé àìò òåõíîëîãèéí ÷àíà𠺺ðáîëñîí áàéäàã. Èñãýëýí íü áàãàñ÷ òåðíåðèéí 1 0 ãðàäóñ õ¿ðýõã¿é ñ¿¿ ýâã¿é øîðâîã àìòòàé áîëîõîîñ ãàäíàòîñíû áºìáºëºã æèæãýðñýí áàéíà.Ìàëûí ýð¿¿ë ìýíä Ñààëèéí ìàëûí ýð¿¿ë ìýíä ñààì áîëîí ñ¿¿íèé á¿ðýäõ¿¿íä ìàø èõ íºëººòýé áàéäàã. Ìàë ýöýæ ÿäàðàõàäñààì áàãàñàõààñ ãàäíà ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í ººð÷ëºãäºíº. Ýöýæ ÿäàðñàí ¿åä ñ¿¿íèé èñãýëýí èõýñ÷, ñ¿¿õÿëáàðõàí ãàøëàõ áà ñ¿¿íèé ¿íýð, àìò ýâã¿é áîëæ òîñëîã áàãàñíà. Ìàë ºâ÷èëñºí ¿åä ñ¿¿íèé ÷èõýð áàãàñ÷, ñ¿¿íä öóñíû öàãààí öîãöîñíû õýìæýý íýìýãäýíý. Ñ¿¿íèé óóðàã,òîñëîã çàðèì ¿åä èõ áîëîõ áà çàðèì òîõèîëäîëä áàãàñíà. Õàðèí ñ¿¿íèé èñãýëýí ÿìàãò áóóðäàã. àòàëàçà,àìèëàçà çýðýã çàðèì ôåðìåíò, õëîð ìýòèéí ýðäñèéí ç¿éë íýìýãäýæ áîëíî. Ìàëûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàëäøèíæèëãýý õèéõ çîðèëãîîð õëîð- ÷èõðèéí òîî ãýäýã ¿ç¿¿ëýëò òîäîðõîéëîãääîã áàéíà. Õ 100 ‫٭‬ Õt = --------------- L Õt - õëîð ÷èõðèéí òîî Õ - õëîð , % L - Ëàêòîçà Ýð¿¿ë ìàëûí ñ¿¿íä ýíýõ¿¿ õàðüöàà 4 îð÷èì áàéõ áà ºâ÷èëñºí ¿åä 10- 15 áîëæ èõýñäýã. Åð íü ñ¿¿íèéá¿ðýëäõ¿¿í, ÷àíàðûí ººð÷ëºëò ºâ÷èí áîëãîíä ºâºðìºö ÷àíàðòàé áàéíà. Æèøýý íü , ñ¿ðüåý ºâ÷òýé ìàëûí ñ¿¿ºâ÷íèé ýõýí ¿åä ººð÷ëºëò áàãàòàé, ñ¿¿ëäýý óëàì èõ ººð÷ëºãäºíº. ¯¿íä , àçîòëîã áîäèñ, õëîð íàòðèéí äàâñèõñýõ áà ÷èõýð, êàëüöèéí, ôîñôîðûí õ¿÷ëèéí äàâñ áàãàñäàã áàéíà. ªâ÷èí õ¿íäðýõèéí õàìò ñààìûí õýìæýý,ñ¿¿íèé òîñëîã áàãàñ÷, àëüáóìèí, ãëîáóëèí, ýðäñèéí äàâñ, õëîð èõýñäýã. Äýëýíãèéí ¿ðýâñýëòèéí ¿åäñ¿¿íèé õëîð, àëüáóìèí, ãëîáóëèí, êàòàëàçà íýìýãäýõ áà ñ¿¿ ø¿ëòëýã óðâàëòàé áîëæ ëàêòîçà, êàçåèíèéõýìæýý áàãàñíà. Ø¿ëõèéãýýð ºâ÷èëñºí ìàëûí ñààìûí õýìæýý ýõíèé äîëîî õîíîãò áàðàã òàë õóâü áàãàñ÷,òîñëîã íü 70- 75 %- èàð íýìýãäýí, àëüáóìèí, ãëîáóëèí, ôîñôîð, êàëüöè èõñýõ áà òýäãýýðèéí õîîðîíäûí õàðüöà຺ð÷ëºãäºíº.Àð÷èëãàà, ìàëëàãàà, òýæýýëëýã Ìàëààñ àðâèí èõ àøèã øèì àâàõûí ¿íäýñ íü ñàéí ÷àíàðûí òýæýýëýýð õàíãàõ ÿâäàë ìºí. Èéìä òýæýýë íüñààëèéí ìàëûí áèå ìàõáîäûí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã øèìò ç¿éëýýð õàíãààä çîãñîõã¿é, ñ¿¿í øèì ãàðãàõàäõ¿ðýëöýõ¿éö áàéâàë çîõèíî. Ñààëèéí ìàëûã òºãñ ÷àíàðòàé òýæýýëýýð òýæýýõýä ñ¿¿íèé òîñëîã, õóóðàéáîäèñ íýìýãääýã. Òºãñ ÷àíàðò òýæýýë ãýæ ìàëûí áèåíä õýðýãöýýò á¿õ ç¿éëýýð áàÿëàãààñ ãàäíà óóðãèéíáà ýðäýñ áîäèñ, í¿¿ðñ óñ, òîñëîã, âèòàìèí çýðýã íàéðëàãûí ç¿éëèéí õîîðîíäûí õàðüöàà çîõèõ õýìæýýíäáàéõûã õýëæ áàéãàà þì. Áýë÷ýýð òýæýýë íü ñààì, ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íýýñ ãàäíà áàñ òåõíîëîãèéí ÷àíàðò íºëººëíº. Òîñëîãóðãàìëûí øàõäàñ, àðõè ïèâîíû ¿éëäâýðèéí õàÿãäàë, äàéâàð ¿éëäýõ¿¿íýýð èõýýõýí õýìæýýãýýð òýæýýñýí,íàìãèéí óðãàìàëòàé áýë÷ýýðò áýë÷ýýñýí ìàëûí ñ¿¿íèé òîñ íÿëöãàé 纺ëºí áîëæ óóðãèéí ýýäýõ ÷àíàðìóóääàã ÿâäàë áèé. Ñààëèéí ìàëä õàìãèéí òîõèðîìæòîé òýæýýë áîë áýë÷ýýðèéí ºâñ, ìàíæèí, ëóóâàí, òºìñ, äàðø çýðýãø¿¿ñò òýæýýë þì. Ñààëèéí ìàëûí òýæýýë óóðãèéí ç¿éëýýð áàÿëàã áàéõ ¸ñòîé. Óóðãààð õîìñ òýæýýëýýðóäààí õóãàöàãààð òýæýýõýä ñààì áàãàñàõààñ ãàäíà ñ¿¿íèé òîñëîã áóóðíà. Ãýòýë èõ õýìæýýíèé óóðàãòàéòýæýýë ºãâºë ñ¿¿íèé óóðàã òîñëîãèéã íýìýãä¿¿ëýõã¿éãýýð áàðàõã¿é ñààëèéí ìàëûí áîäèñ ñîëèëöîîíäìóóãààð íºëººëæ ñààìûí õýìæýýã áàãàñãàõàä õ¿ðäýã. Çàðèì ¿åä ìàëä ýìèéí áîäèñ, âèòàìèíûã èõõýìæýýãýýð ºã÷ ýìòýé ñ¿¿ ãàðãàí àâ÷ áîëíî. Òóõàéëáàë, èîä, õèíèí, àíòèáèîòèêòîé ñ¿¿ã ãàðãàæ àâ÷ýì÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð õýðýãëýæ áîëäîã áàéíà. Áýë÷ýýðèéí íîãîîí ºâñ òºãñ ÷àíàðò òýæýýë ìºí áºãººä óóðàã, âèòàìèíààð áàÿëàã áàéäàã. Áýë÷ýýðèéíìàëûí àøèã øèìä íàðûí ãýðýë ñàéí íºëºº ¿ç¿¿ëäýã áàéíà. Çóíû áýë÷ýýð ìàëûí ýð¿¿ë ìýíä, ñààìûí õýìæýý,ñ¿¿íèé òîñëîã, óóðàã, âèòàìèíû õýìæýýíä ñàéí íºëºº ¿ç¿¿ëíý. Äàðø áîë ñààëèéí ìàëä íèëýýä òîõèðîìæòîéòýæýýë þì. Äàðøààð òýæýýõýä ñ¿¿ âèòàìèíààð áàÿæèõààñ ãàäíà òåõíîëîãèéí ÷àíàð íü ñàéæèð÷, ñ¿¿íýýñãàðãàæ àâñàí ¿éëäýõ¿¿íèé ÷àíàð äýýøèëäýã áàéíà. Ñààëèéí ìàëûí ýð¿¿ë ìýíä, àøèã øèìèéí ÷àíàðò òºðºë á¿ðèéí ýðäýñ áîäèñ, ¿¿íèé äîòîð êàëüöèé, ôîñôîð÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Õºðñ óðãàìàë ÿìàð íýã ýðäñýýð äóòìàã áàéõ ÿâäàë áîë ñààìûí õýìæýý, ñ¿¿íèéòåõíîëîãèéí ÷àíàðò íºëººëíº. Æèøýý íü , êàëüöèé äóòàãäàëòàé áàéâàë ñ¿¿íèé ýýäìèéí ÷àíàð ñóëàð÷, òýð íüáÿñëàãèéí ¿éëäâýðëýëä ìóó íºëºº ¿ç¿¿ëýõ þì. Áàéðàí ìàëëàãààíû ¿åä ñààëèéí ìàëä îëîí òºðëèéí òýæýýë ºãºõ õýðýãòýé. Íýã òºðëèéí òýæýýëä ìàëäóðã¿é áîëîõ áà òýæýýë áîëîâñðóóëàõ ýðõòíèé àæèëëàãàà, ñ¿¿í øèì íü ìóóäàõ ÿâäàë îëîíòàààæèãëàãääàã. Áàéðàí ìàëëàãààíû ¿åä àíõààðàõ áàñ íýã ç¿éë áîë íýãæ ¿éëäýõ¿¿íèé ºðòãèéã õÿìäðóóëàõ 23
  • Ñ¿¿ ñóäëàëÿâäàë ìºí. Àæ àõóéä áàéãàà àëü õÿìä òýæýýë õýðýãëýõ õýðýãòýé þì. Ñààëèéí ìàëûí òýæýýë äóòàñíààñàøèã øèìýý á¿ðýí ºã÷ ÷àääàãã¿é òóë ¿éëäýõ¿¿íèé ºðòãèéã ºíäºðæ¿¿ëäýã áàéíà. Åð íü íýã ëèòð ñ¿¿ãàðãàõûí òóëä íýã òýæýýëèéí íýãæ çàðöóóëíà ãýæ á¿ä¿¿â÷ëýí õýëæ áîëíî.Àãààðûí òåìïåðàòóð ñ¿¿í øèìä òîäîðõîé íºëººòýé áàéäàã. Ìàëûí áàéð ÷èéãòýé, õàëóóí áàéâàë ñ¿¿í øèìáóóðàõ áà çóíû õàëóóíä ìºí ñ¿¿í øèì áàãàñàõ ó÷èð çàðèì ãàçàð øºíèéí õàðèóëãà õýðýãëýäýã áàéíà. Ãàçàð íóòãèéí îíöëîã, õºðñ, öàã óóð, æèëèéí äºðâºí óëèðàë çýðýã ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éë áîë ìàëûíñ¿¿íèé ãàðö, á¿ðýëäõ¿¿íä áàñ íºëººëíº. Ýðñ òýñ öàã óóðûí íºõöºëä ìàëûí ñ¿¿íèé ãàðö áàãàñ÷ õàðèíòîñëîãèéí õýìæýý íýìýãääýã áàðèìò áàéíà. Ìàíàé îðíû õàíãàé, ãîâü, õýýð, òàëûí á¿ñèéí ìàëûí ñ¿¿íèéá¿ðýëäõ¿¿í íèëýýä ÿëãààòàé áàéäàã. Æèøýý íü , õàíãàéí á¿ñýíä ã¿¿íèé ñ¿¿íèé òîñëîã 2,2 % , óóðàã 2,2%áàéõàä ãîâèéí á¿ñýíä òîñëîã 2,4% , óóðàã 3,1 % áàéíà. ¯õðèéí ñ¿¿íèé òîñëîã ºíäºð óóëûí á¿ñèéí àéìãóóäàä 5- 6% õ¿ð÷ áàéõàä õýýð òàëûí á¿ñýíä îðøäîãÄîðíîä , Õ ýíòèé àéìãóóäàä 3,58% áàéõ æèøýýòýé. ªíäºð óóëûí á¿ñèéí ¿õðèéí ñ¿¿íèé òîñëîã ìàø èõ áàéäàã.¯¿íèéã áèä Áàÿí- ªëãèé, Àðõàíãàé àéìãèéí æèøýýíýýñ õàðæ áîëíî. Åð íü õóóðàé àìüñãàëòàé íóòãèéí ìàë áàãà áîëîâ÷ òîñ èõòýé ñ¿¿òýé áàéäàã. Õ àðèí ÷èéãëýã óóðàìüñãàëòàé ãàçàð íóòãèéí ìàë ñ¿¿ àðâèíòàé áîëîâ÷ õóóðàé áîäèñîîð áàãà, øèíãýí ñ¿¿òýé áàéíà. Õ ¿éòíèéíºëººíººñ ñààìûí õýìæýý áàãàñäàã. Èéìä ºâºë ìàë ñààæ áàéãàà ¿åä ñààëèéí ìàë äààð÷ õºðºõ ÿâäëààñáîëãîîìæëîõ õýðýãòýé.Ìàë ñààõ àðãà Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í, ÷àíàð, ñààìûí õýìæýýíä ìàë ñààõ àðãà, íºõöºë èõýýõýí íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Ìàëûí áèåìàõáîä ãàäíà îð÷èíòîé íÿãò õîëáîîòîé. Íýã òºðëèéí öî÷ðóóë óäààí õóãàöààãààð íºëººëºõºä ò¿¿íä áîëçîëòðåôëåêñ áèé áîëäîã. Èéìýýñ ìàë ìàëëàãàà, àð÷èëãààíä öàãèéí õóâààðèéã áàðèìòàëæ çºâ ñààõ, äýëýíäèëëýã õèéõ çýðýã àæèëëàãàà íü ìàëûí ñ¿¿ øèìèéã äýýä çýðãýýð ãàðãàõàä ÷èãëýãäñýí áîëçîëòðåôëåêñòýé áîëãîíî. Õàðèí ìàëûã öàãã¿éãýýð ¿éì¿¿ëýõ, øóóãèàí ãàðãàõ, ñààëü÷äûã äàõèí äàâòàí ñîëèõîäñààì áàãàñäàã æèøýýòýé. Ìàëûí äýëýí áîë ìàø ýìçýã ýðõòýí ó÷èð ñààõ ¿åä ãýìòýýõã¿é áàéõûã àíõààðàõ õýðýãòýé. Ñààõ ¿åäçàðèì íýã ñóäàñ ãýìòñýíýýñ áîëæ ¿ðýâñýæ èäýýëýí äýëýíãèéí íýã õýëòýð þìóó õýñýã, äýëýí á¿õýëäýýàæèëëàãààã¿é áîëæ áîëçîøã¿é áàéäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé. Ìàë ñààõ àðãà áàðèë, ýð¿¿ë àõóéí àñóóäëààð ñààëü÷äûí ìýäëýãèéã íýìýãä¿¿ëýõ, êóðñ ñóðãóóëüÿâóóëæ áàéâàë çîõèíî. ¯íýýíèé äºðâºí õºõ çýðýã ñààõàä õàìãèéí ñàéí áàéäàã íü òóðøëàãààð èëýðñýí áàéíà.Èéìýýñ ìàøèíààð ñààõ àðãà íü îëîí ñàéí òàëòàé îð÷èí ¿åèéí àðãà ìºí. Äýëýíã èëýõ, óãààæ àð÷èõàæèëëàãàà áîë çºâõºí àðèóí öýâðèéí à÷ õîëáîãäîëòîé áàéãààä çîãñîõã¿é ìàëûí õºõ äýëýíãèéí àðüñíûìýäðýëèéí òºãñãºëèéã öî÷ðóóëæ òºâ ìýäðýëèéí ñèñòåìä íºëººëæ, ò¿¿ãýýð ìàëûí äîòîîä ýðõòýíä íºëººëäºã÷óõàë àðãà áàðèë þì. Èëëýã õèéõ ÿâäàë áîë äýëýíä ñ¿¿ áèé áîëîõ, áèé áîëñîí ñ¿¿ã á¿ðýí ñààæ ãàðãàõ,äýëýíãèéí öóñíû ã¿éäëèéã èäýâõæ¿¿ëýõ ñààì áîëîí ñ¿¿íèé òîñëîãèéã íýìýãä¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé. 24
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 10 ¯õýð, ñàðëàãèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í ÷àíàðÒºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿í àøèã øèì Òºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íä àäèë íýð òºðëèéí áîäèñ îðîõ áîëîâ÷ òýäãýýðèéí õýìæýýõàðüöàà àäèëã¿é áàéíà. Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í ÷àíàð íü ìàë, àìüòíû õºãæëèéí ò¿¿õ, àìüäðàõ îð÷íû íºõöºë,áèîëîãèéí îíöëîãîîñ øàëòãààëàí õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. Õ¿éòýí ñýð¿¿í öàã óóðòàé ãàçðûí ìàë, àìüòíûñ¿¿íä ýíåðãèéí ÷óõàë áîäèñ áîëîõ òîñëîã èõ áàéíà. Æèøýý íü , öàà ãºðººñíèé ñ¿¿íä 25- 30% òîñ áàéäàã íüòºëèéí áèåèéí òåìïåðàòóðûã òîãòìîë áàéëãàõ, áèåèéã íü äóëààöóóëàõàä ÷óõàë ýõ áóëàã áîëäîã. Ò¿¿í÷ëýíäàëàéí ò¿âøíýýñ 2000 ì- ýýñ äýýø ºíäºðò àìüäàðäàã ñàðëàãèéí ñ¿¿íèé òîñëîã 7% õ¿ðäýã íü ìºí äýýðõèéííýãýí àäèë þì. Òºëèéí òîðíèëò ò¿ðãýíòýé ìàëûí ñ¿¿íä ìàõ áóë÷èíãèéí ºñºëòºíä ÷óõàë õýðýãöýýò óóðãèéíç¿éë õàðüöàíãóé èõ áàéäãèéã áîãèéí ñ¿¿íèé æèøýýí äýýð õýëæ áîëíî. ͯÁ- ûí õºäºº àæ àõóéí õ¿íñíèé áàéãóóëëàãà ÔÀÎ- ãèéí ìýäýýãýýð äýëõèéä 390 ñàÿ òîíí ñ¿¿¿éëäâýðëýæ ãàðãàäãààñ ¿õðèéí ñ¿¿ 358 ñàÿ òîíí, îäîñ ¿õðèéíõ 20 îð÷èì ñàÿ òîíí, õîíü, ÿìààíûõ òóñ á¿ð 6ñàÿ òîíí áàéíà. ¯¿íýýñ ¿çýõýä äýëõèéä ¿éëäâýðëýí õýðýãëýæ áàéãàà ñ¿¿íèé 90 ãàðóé õóâèéã ¿õðèéíñ¿¿ ýçýëæ èéì ÷ ó÷ðààñ ¿õðèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í, òåõíîëîãèéí ÷àíàðûã áóñàä òºðëèéí ìàëûí ñ¿¿íýýñèë¿¿ ñàéí ñóäàëæýý. Ìàíàé îðîíä ýðò äýýð ¿åýñ ¿ðæ¿¿ëæ èðñýí óëàìæëàëò òàâàí òºðëèéí ìàë ¿õýð, õîíü, ÿìàà, èíãý, ã¿¿íèéñ¿¿ã àøèãëàæ èðñýí áîëîõîîð õ¿í àìûí ñ¿¿íèé õýðýãöýýã ãàðãàõäàà á¿õ òºðëèéí ìàëûí ñ¿¿ã òîîöäîã ºâºðìºöòàëòàé, ãýòýë ãàäààä, ÿëàíãóÿà Åâðîïûí îðíóóä áîëîí ÀÍÓ- ä ñ¿¿íèé ºäºð, æèëèéí õýðýãöýýã çºâõºí ¿õðèéíñ¿¿ãýýð òîîöäîã áàéíà. ¯õðèéí ñ¿¿: ¯õýð ñ¿ðýã ¿ðæ¿¿ëäýã ãîë íóòàã áîë ìàíàé îðíû îéò õýýðèéí á¿ñèéí Àðõàíãàé, Õºâñãºë,Áóëãàí, Ñýëýíãý, Õýíòèé, Òºâ, Äîðíîä çýðýã àéìãóóä þì. Ýíý àéìãóóäàä óëñûí á¿õ ¿õýð ñ¿ðãèéí 50 ãàðóéõóâü áàéäàã áºãººä ¿õðèéí íèéò òîî, 100 ãà õºäºº àæ àõóéí ãàçàðò íîîãäîõ ¿õðèéí òîîãîîð ýíý àéìãóóä îíöãîéáàéð ñóóðü ýýçëäýã áèëýý. Ñ¿ðãèéí äîòîð ýçëýõ ¿õðèéí õóâèéí æèí ýíý àéìãóóäàä 16,8 % õ¿ðäýã áîë óëñûíäóíäæààð 8,3%, ãîâèéí àéìãóóäàä 1,3- 3,5% -ä õ¿ð÷ áàéíà. Ìàíàé îðíû ñ¿¿íèé ¿éëäâýðèéí ýõèéã òàâüñàí öºöãèéí òîñíû ¿éëäâýð¿¿ä àæèëëàæ áàéñàí ¿åä æèëä200 ãàðóé ìÿíãàí ¿õýð ñààæ áàéëàà. Ãàäààä îðíóóäàä ¿õðèéí ñ¿¿ àøèãëàõ îíöëîãèéã àâ÷ ¿çâýë Àíãëèä75%, ÀÍÓ-ä 50%, Èòàëèä 55%, Øâåéöàðèä 52% - èéã óíäàíä õýðýãëýäýã áàéíà. Öºöãèéí òîñ õèéõýä ñ¿¿íèéõóóðàé áîäèñûí 30%, áÿñëàã õèéõýä 50- 55%- èéã àøèãëàæ á¿ðýëäõ¿¿íèé áóñàä ç¿éë äàéâàðá¿òýýãäýõ¿¿í áîëäîã áîë óíäíû ÷èãëýëýýð õýðýãëýõýä ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèéã á¿ðýí àøèãëàäàã ñàéíòàëòàé Ñ¿¿ëèéí ¿åä ãàäààä îðíóóäàä ¿õðèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé ç¿éëèéí äîòðîîñ øèìò ÷àíàðûí õóâüäõàìãèéí ÷óõàë íü óóðãèéí ç¿éë ãýæ ¿çýæ áàéíà. Èéìýýñ ¿õýð ñ¿ðýãò ¿ðæèë ñåëåêöèéí àæèë ÿâóóëæ,ñààëèéí øèíý ¿¿ëäýð ãàðãàõäàà ñ¿¿íèé óóðãèéã íýìýãä¿¿ëýõ ÷èãëýë áèé áîëæýý. Ìîíãîë ¿¿ëäðèéí ¿õýð 3- 4 ñàðä òóãàëëàæ áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíû íºõöºëä ëàêòàöèéí õóãàöàà 6- 7ñàð ¿ðãýëæëýí áýë÷ýýðèéí ºâñíèé ñºë áóóðàõûí õàìò øèðãýäýã. Ìîíãîë ¿¿ëäðèéí ¿íýýíèé ñ¿¿í àøèã øèìæèðèéí íºõöºëä 600- 700 ëèòð, ñààëèéí ¿íýýíèé àð÷èëãàà, òýæýýëëýãèéã ñàéæðóóëñàí íºõöºëä 1000-1500 ë ñ¿¿ ñààæ áîëíî. 1. Ìîíãîë ¿õýð, ñàðëàã, õàéíàãèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í Ôèçèê õèìèéí ¯õýð Ñàðëàã Õ àéíàã ¿ç¿¿ëýëò M ±m M± m M ±m 0 Íÿãò À 29,61 ± 0,060 33,08 ± 0,1 99 32,00 ± 0,028 Èñãýëýí Ò 0 20,60 ± 0,096 21,84 ± 0,052 33,30 ± 0,300 Òîñëîã, % 4,28 ± 0,098 6,79 ± 0,124 5,58 ±0,143 Óóðàã , % 3,42 ± 0,030 5,03 ± 0,110 4,29 ± 0,235 ×èõýð, % 4,75 ± 0,010 5,10 ± 0,021 4,84 ± 0,074 ¯íñ, % 0,80 ± 0,05 0,86 ± 0,009 0,93 ±0,49 Õóóðàé áîäèñ,% 13,25 ± 0,104 17,78 ± 0,229 15,64 ±0,325 25
  • Ñ¿¿ ñóäëàë ¯õðèéí ñ¿¿íèé ëèïèäèéí á¿ðýëäõ¿¿íä 20 îð÷èì íýð òºðëèéí ººõºí õ¿÷èë îðäîã áºãººä ¿¿íýýñ 67,0% íüõàíàñàí, 6,6% íü öººí ìîëåêóëò äýãäýìõèé õ¿÷èë þì. Õ àíàñàí õ¿÷ëèéí äîòðîîñ ïàëüìèòèíèé õ¿÷èë 30,2% ,ñòåàðèíèé õ¿÷èë 1 3,0% ,ìèðèñòèíèé õ¿÷èë 1 1 ,6% õ¿ð÷ äàâàìãàéëäàã áàéíà. ¯ë õàíàñàí õ¿÷èë 33%áàéäãààñ îëåèíèé õ¿÷èë 27 % - èéã ýçëýæ áàéõàä îëîí õîëáîîñò ¿ë õàíàñàí õ¿÷èë äºíãºæ 3,1 % õ¿ðäýãáîëíî. Ãîâü, õàíãàé, õýýðèéí á¿ñèéí ¿õðèéí ñ¿¿íèé ëèïèäèéí íàéðëàãàä áàñ çàðèì íýãýí ÿëãàààæèãëàãäàíà.Ãîâèéí ¿õðèéí ñ¿¿íä äýãäýìõèé áà îëîí õîëáîîñò ¿ë õàíàñàí õ¿÷èë èë¿¿ áàéõàä õýýðèéíá¿ñèéíõýä Ñ12 – Ñ20- èéí äàðààëëûí õàíàñàí õ¿÷èë èë¿¿òýé áàéõ æèøýýòýé. Ìîíãîë ¿õðèéí ñ¿¿íèé óóðàãò ¿ë îðëîõ ø¿âòýí õ¿÷ëèéí õýìæýý 51,03% õ¿ð÷ áàéñíààñ ¿çýõýä òºãñ÷àíàðòàé áîëîõ íü èëò áàéíà. Ìºí ¿õðèéí ñ¿¿ã õîäîîäíû ôåðìåíòýýð ýýä¿¿ëýõýä 23- 25 ìèíóòûí äîòîð ýýäýì¿¿ñýõ áîëîâ÷ ¿¿ëäðèéí îíöëîãîîñ áîëæ ýíý õóãàöàà ÿíç á¿ð áàéõààñ ãàäíà 1 êã ýýäýì àâàõàä îðîõ ñ¿¿íèéõýìæýý, øàð ñ¿¿íä àëäàãäàõ õóóðàé áîäèñ áàñ ººðèéí îíöëîãòîé. ¯õðèéí ñ¿¿ãýýð á¿õ òºðëèéí öàãààí èäýýõèéõýä òîõèðîìæòîé, ¿éëäâýðèéí àðãààð ñ¿¿íèé õóóðàé áà ºòãºð¿¿ëñýí íººø, áÿñëàã, öºöãèéí òîñ, öºöãèé,çàéðìàã õèéõýýñ ãàäíà ÷èõýð, áîîâ, òàëõíû ¿éëäâýðò ºðãºí õýðýãëýíý. Õîò ñóðèí ãàçðûã ñ¿¿ãýýð õàíãàõçîðèëãîîð ìàíàé îðîíä õàð òàðëàí, ñèììåíòàëü, àëàòàó, òàëûí óëààí çýðýã ¿¿ëäðèéí ¿õýð àâ÷èð÷ ¿ðæ¿¿ëæáàéíà. 2. Ìîíãîëûí íºõöºëä ñààëèéí ¿¿ëäðèéí ¿õðèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íèé Õ àð Àëàòàó Ò àëûí Ñèììåíòàë ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò òàðëàí óëààí Ñààì ( % ) 2590 2750 2380 2240 Õ óóðàé áîäèñ, % 1 2.84 1 2,90 1 2,79 1 3,1 5 Ò îñëîã , % 4,08 4,07 4,01 4,26 Óóðàã , % 3,24 3,29 3,28 3,32 Ëàêòîçà, % 4,73 4,74 4,72 4,76 ¯íñ, % 3 0,77 0,78 0,76 0,80 Íÿãòøèë ã0/ ñì 29,3 29,5 29,7 30,5 Èñãýëýí Ò 19,6 20,2 19,6 19,9 Ñààì, êã 2590 2450 2380 2240 Ñààëèéí ¿íýýã ýðñ òýñ óóð àìüñãàëòàé íóòàãò øèëæ¿¿ëýí íóòàãøóóëàõàä ñààì íü áàãàñ÷ ¿¿íèéõàìò òîñëîã õóóðàé áîäèñ íü íýìýãäñýí áàéäàë àæèãëàãäàíà. ¯¿íèé çýðýãöýý íýã íóòãààñ íºãººä øèëæ¿¿ëýí¿ðæ¿¿ëæ áàéãàà ¿õðèéã ýêîëîãèéí øèíý íºõöºëä àëü áîëîõîîð ñàéí çîõèöóóëàõ çîðèëãîîð òýæýýë,àð÷èëãàà, ìàëëàãààã ýíý ¿¿ëäðèéã ãàðãàí àâ÷, ¿ðæ¿¿ëæ áàéñàí íóòãèéíõ íü íºõöºëòýé îéðîëöîî áàéëãàõÿâäàëä îíöãîé àíõààðàë òàâèõ õýðýãòýé áàéäàã.Ñàðëàãèéí ñ¿¿: Ñàðëàãèéã Ìîíãîë, Ò¿âä, Áàëáà, èðãèç, Îðîñûí Ãîðíî-Àëòàé ìóæ, Õèìàëàé, Àëòàé, Ïàìèðûííóðóó, ò¿¿íèé õàâèéí óóëàðõàã íóòàãò äàëàéí ò¿âøíýýñ 2000- ààä ìåòðèéí ºíäºðò ¿ðæ¿¿ëäýã ìàë þì.Ñàðëàã íü ìàõ ñ¿¿íèé õîñîëñîí àøèã øèìòýé áîëîâ÷ ãîëûã íü ñ¿¿í øèì ãýæ ¿çýõ òàëòàé. Ñàðëàãèéí ñ¿¿íèéàìò ñàéí, òîñëîãîîð èõ ó÷èð öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõàä òîõèðîìæòîé áàéäàã. Ñàðëàã ¿ðæ¿¿ëäýã àéìãóóäöºöãèéí òîñíû ¿éëäâýðèéí ãîë á¿ñ áîëæ ýíý àéìãóóäûí öºöãèéí òîñíû ÷àíàð áóñàä àéìãààñ èë¿¿ ñàéí, íýã êãòîñ áîëîâñðóóëàõàä îðîõ ñ¿¿íèé õýìæýý áàãà áàéõààñ ãàäíà åð íü ýíý àéìãóóäûí ìîíãîë öàãààí èäýý ìàíàéîðîí äàÿàð àëäàðøñàí áàéäàã þì. Ñàðëàãèéí ëàêòàöèéí õóãàöàà 280 õîíîã ¿ðãýëæëýõ áîëîâ÷ òóãàëëàñàí õóãàöààíààñ øàëòãààëíà.Ëàêòàöèéí õóãàöàà ìîíãîë ÿìàð ÷ òºðëèéí ìàëûí íýãýí àäèë áýë÷ýýðèéí ºâñíèé øèì ñºëòýé õîëáîîòîé áºãººäîðîé òóãàëëàñàí ñàðëàãèéí ¿íýýíèé ëàêòàöèéí õóãàöàà áîãèíî áàéíà. Ò.Áàò-Ýðäýíèéí ñóäàëñíààð 2- 3äóãààð ñàðä òóãàëëàñàí ñàðëàãèéí ¿íýýíèé ñ¿¿í øèì äóíäæààð 728 ë ( õýëáýëçýë 635- 1018 ë ), ¿¿íýýññààæ àâäàã òàâààðûí ñ¿¿ 490 ëèòð, ñ¿¿íèé òîñëîã 7,02% ( õýëáýëçýë 5,62 % ) áàéíà. Áýë÷ýýðèéí ºâñ òà÷èð óðãàäàã ºíäºð óóëûí íºõöºëä óðãàìëûí âåãåòàöè áîãèíî çóíû óëèðàëä ÷ ìàëûíñ¿¿ øèì íèéëýãæ¿¿ëýõýä òýæýýëèéí õ¿ðýëöýý ìóóòàé áàéäàã íü ìýäýýæ õýðýã. Ãýâ÷ èéì õ¿íä íºõöºëäãàðãàæ áàéãàà ñ¿¿ ñààì íü õàðèí ÷ áîëîìæèéí õýìæýýòýé ãýæ ¿çýæ áîëíî. Íýìýãäýë òýæýýë ºã÷ ñàðëàã,õàéíàãèéã àìàðõàí ñààìæóóëæ 800- 1000 ë ñ¿¿ ñààæ áîëäîã áèëýý. Òºâ àéìàãò õèéñýí ìàíàé ñóäàëãààãààð ñàðëàãèéí ñ¿¿íèé íÿãò 32,4 À , èñãýëýí 21,81Ò , õóóðàé áîäèñ 0 019,0 %, òîñëîã 7,26%, íèéò óóðàã 5,85 %, ÷èõýð 5,19 % áàéëàà. Àðõàíãàé àéìàãò õèéñýí ñóäàëãààãààðõóóðàé áîäèñ 18,13%, óóðàã 5,09%, ÷èõýð 4,99%, òîñëîã 7,15% áàéæ ýêîëîãèéí îíöëîãîîñ ñ¿¿íèé íàéðëàãàõàìààðäàã íü èëò áàéëàà. Ñàðëàãèéí ñ¿¿ õóóðàé áîäèñ, òîñ, óóðàã, ÷èõðèéí õýìæýýãýýð ÿìàð ÷ ¿¿ëäðèéí ¿õðýýñ èë¿¿ áàéãààáºãººä ýíý ÷àíàð íü ñàðëàãèéí ñ¿¿íèé ¿íýò ÷àíàð, ò¿¿ãýýð õèéäýã öàãààí èäýýíèé ÷àíàðûã òîäîðõîéëæáàéíà. Òàë õýýðèéí íóòàãò 1 êã öºöãèéí òîñûã 20 êã ñ¿¿íýýñ àâäàã áîë ñàðëàãèéí 14 - 15 êã ñ¿¿íýýñ 1 êã òîñàâíà. 3. ¯õðèéí ñ¿¿íèé òîñíû áºìáºëãèéí òîî õýìæýý Ìàëûí òºðºë 1 ìë ñ¿¿íä áàéõ òîñíû Òîñíû áºìáºëãèéí ãîë÷ áºìáºëãèéí òîî (òýðáóì) ( ìêì) Ìîíãîë- ¿õýð 4,10 4,1 Ìîíãîë- ñèììåíòàë ýðëèéç 3,75 4,6 Ñàðëàã 3,70 6,0 26
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Ñàðëàãèéí ñ¿¿íèé òîñíû áºìáºëãèéí ãîë÷ íýëýýä òîì áàéãàà íü ò¿¿íèé òåõíîëîãèéí ÷óõàë ÷àíàð þì. Þóãýâýë òîñíû áºìáºëºã òîì áàéõ òóòàì öºöãèéí òîñ ¿éëäâýðëýõýä ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í äýõ òîñûã á¿ðýíàøèãëàäãààð áàðàõã¿é ò¿¿íèéã öîõèõîä õóãàöàà áàãà çàðöóóëäàã áàéíà. Ìîíãîë ¿õðèéí ñ¿¿íèéöºöãèéãýýð òîñ öîõèõîä 62 ìèíóò çàðöóóëäàã áîë ñàðëàãèéí ñ¿¿íèé öºöãèé öîöèõîä 44 ìèíóò çàðöóóëíà. Ìîíãîë ¿õýð, ñàðëàã, õàéíàãèéí ñ¿¿íèé òîñíû á¿ðýëäõ¿¿íä îðäîã ººõºí õ¿÷ëèéã àâ÷ ¿çâýë õàíàñàíõ¿÷ëýýð ìîíãîë ¿õðèéí ñ¿¿ áàãà çýðýã èë¿¿, îëîí õîëáîîñò ¿ë õàíàñàí õ¿÷èë áà äýãäýìõèé õ¿÷ëýýð ñàðëàã,õàéíàã èë¿¿ áàéíà. Ñàðëàãèéí òîñíû ººõºí õ¿÷ëèéí õýìæýý, ºâºë, çóíû óëèðàëä ÿëãààòàé áºãººä ¿¿íýýñ áîëæ òîñíûõàéëàõ, öàðöàõ òåìïåðàòóð àäèëã¿é, ñàðëàãèéí òîñ ºíäºð òåìïåðàòóðò õàéëäàã. Ñàðëàã õàéíàãèéíñ¿¿ãýýð òîñíû òºðëèéí èäýý , ÿëàíãóÿà öºöãèéí òîñ ¿éëäâýðëýõýä òåõíîëîãèéí îíöëîã ãîðèì áàðèìòëàõûãøààðääàã áîëíî. 4. ¯õýð, ñàðëàã, õàéíàãèéí ñ¿¿íèé òîñíû ººõºí õ¿÷ëèéí àãóóëàìæ, % Ò îñíû õ¿÷ëèéí á¿ëýãëýë Ñ¿¿íèé òîñ Ìîíãîë ¿õðèéí Ñàðëàãèéí Õ àéíàãèéí 1 .Õ àíàñàí ººõºí õ¿÷èë 60,4 58,0 57,3 ( Ñ12 – Ñ 20) 2.Öººí ìîëåêóëò äýãäýìõèé 6,6 7,2 9,3 õ¿÷èë ( Ñ4 – Ñ 10 ) 3. Õàíààã¿é õ¿÷èë : á¿ãä 33,0 34,8 33,4 ¯¿íýýñ : äàí õîëáîîñò 30,9 29,3 28,0 îëîí õîëáîîñò 2,1 5,5 5,4 Ñàðëàãèéí ñ¿¿íèé òîñîíä öººí ìîëåêóëò äýãäýìõèé õ¿÷ëèéí õýìæýý õàðüöàíãóé èë¿¿ áàéãàà íü òîñíûºâºðìºö ¿íýð àìòûí ¿ç¿¿ëýëò þì. ̺í îëîí õîëáîîñò õàíààã¿é õ¿÷èë áîëîõ ëèíîëü, ëèíîëåí, àðàõèäîíû õ¿÷èë òîñíûáèîëîãèéí èäýâõèò ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò þì. ¯õýð, ñàðëàãèéí ñ¿¿íèé ø¿âòýí õ¿÷ëèéí íàéðëàãûí õóâüä îíöûí ÿëãààã¿é áºãººä ¿ë îðëîõ ø¿âòýíõ¿÷èë 49- 51%- èéã ýçëýæ áàéäãààñ ¿çâýë çîõèõ õýìæýýíèé òºãñ ÷àíàðòàé áîëíî. Ñàðëàã, õàéíàãèéí ñ¿¿ óóðãààð áàÿëàã, óóðàã íü á¿ëýãíýõ, ýýäýõ ÷àíàð ñàéòàé, íÿãò, æèãä ýýäýì¿¿ñãýäýã ó÷èð òàðàã, ààðö, ààðóóë, áÿñëàã ìýòèéí óóðàãò èäýý õèéõýä áàñ òîõèðîìæòîé. Ñàðëàã, õàéíàãèéí ñ¿¿íèé èñãýëýí 21,84- 22,30Ò áàéãàà íü Åâðîïûí ¿õðèéí ñ¿¿íèéõýýñ èõ. Ìîíãîë 0¿õðèéí ñ¿¿ã ñààëèéí ñàðààð øèíæëýõýä èñãýëýí 20Ò - ààñ áàãàã¿é áàéäàã íü ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í äýõ 0ôîñôîðûí áà íèìáýãíèé õ¿÷èë, óóðàã, áóñàä èñãýëýí íýãäë¿¿äòýé õîëáîîòîé ÷àíàð. Ñ¿¿íèé pH ìîíãîë ¿õðèéíñ¿¿íä 6,54- 0,12 , ñàðëàãèéí ñ¿¿íä 6,52- 0,38, õàéíàãèéíõàä 6,45- 0,25 ãýæ òîãòîâ. 5. Ñàðëàã, õàéíàã, ìîíãîë ¿íýýíèé ñ¿¿íèé ýðäñèéí á¿ðýëäõ¿¿í ¿íñ, % àëüöèé,ìã/ % Ôîñôîð, ìã/ % Ñàðëàã 0,89 130,6 106,22 Õàéíàã 0,93 134,0 134,82 Ìîíãîë 0,88 124,91 97,82 Ëåêö 11 ÿ¿íèé ñ¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í ÷àíàð Ìîíãîë, àçàõñòàí, èðãèç, Áàøêèð çýðýã óëñ áýë÷ýýðèéí àäóóòàé ã¿¿íèé ñ¿¿ãýýð àéðàã èñãýæèðñýí ò¿¿õòýé. Ìîíãîë óëñ àäóóíû òîîãîîð äýëõèéä íèëýýä äýýã¿¿ð îðäîã îðîí þì. ßìàð ÷ öººí òîîíû ìàëòàé ºðõàæ àõóé çààâàë õýäýí òîîíû àäóóòàé áàéäàã íü í¿¿äëèéí ìàë àæ àõóéòíû îíöëîã þì. ÿ¿íèé ñààìûí õýìæýý,ëàêòàöèéí õóãàöàà íü ã¿¿íèé àð÷èëãàà ìàëëàãàà, óíàãàëñàí õóãàöàà, àäóóíû ¿¿ëäýð óãñàà ÿëàíãóÿàòýæýýëëýãýýñ øàëòãààëàí èõ, áàãà ÿíç á¿ð áàéíà. Îðîñò ÿâóóëñàí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä óíàëãûí áîëîíõàòèð÷ ¿¿ëäðèéí ã¿¿ õîíîãò 10- 12 ë , õ¿íä à÷ààíû ¿¿ëäðèéí ã¿¿ 15- 30 ë ñ¿¿ ãàðãàäàã áàéíà. ÿ¿íèéëàêòàöèéí õóãàöàà 225- 260 õîíîã ¿ðãýëæèëíý. Ìàíàé îðíû íºõöºëä ã¿¿ 4, 5 äóãààð ñàðä óíàãàëäàã áºãººäóëàìæëàë ¸ñîîð 6 äóãààð ñàðûí õîðüäîîñ ýõëýí ñààæ 10 äóãààð ñàðûí 5- íä óíàãà òàìãàëæ, ñààëèàäóóñãàäàã. Çàðèì ãàçàð íýìýãäýë òýæýýæ ºâºëæèí ñààõ ÷ áèé. ÿ¿ ñààõ õóãàöààíä óíàãûã ºäðèéí öàãòçýëëýí óÿæ, øºíº ýõòýé íü áàéëãàíà. Ãîâèéí á¿ñýíä ã¿¿ã ºäºðò 3- 4 óäàà, õàíãàéí á¿ñýíä 6- 8 óäàà ñààíà. Õàìãèéí åðºíõèé òîîöîîãîîð ëàêòàöèéí õóãàöààíä ìîíãîë ¿¿ëäðèéí ã¿¿íèé ñààìûí õýìæýý 500- 550 ë,óíàãàíû õºõºõ ñ¿¿ã òîîöîîëáîë 1000- 1200 ëèòð áîëíî. Ø.Ñýíãýýãèéí òîäîðõîéëñîíîîð ìîíãîë ã¿¿íèé õîíîãèéí ñààì10 êã / 6- 13,2 êã/2 öàãèéí çàéòàé ºäºðò 5 óäàà ñààõàä óíàãà õºõñºí ñ¿¿ã òîîöîõã¿é, çºâõºí òàâààðûí ñààì2,0- 5,5 êã, ººðººð õýëáýë ã¿¿íèé 100 êã áèåèéí æèíä 3 êã ñ¿¿ íîãäîæ áàéæýý. Ëàêòàöèéí õóãàöààíä ñààìûí ººð÷ëºãäºõ õýìíýë ç¿éã àâ÷ ¿çâýë èõýíõäýý ýõíèé 20- 25 õîíîãòíýìýãäñýýð äýýä öýãòýý õ¿ð÷ õýñýã õóãàöààíä òîãòìîëæèí äàðàà íü ààæìààð áóóðäàã áàéíà. 27
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíû íºõöºëä õàâàð îðîé óíàãàëñàí ã¿¿íèé ëàêòàöèéí õóãàöàà ýðò óíàãàëñíààñáîãèíî áàéõ íü ìýäýýæ õýðýã þì. ÿ¿íèé ñààì íàñòàé íü õîëáîîòîé, 1 5 íàñ õ¿ðòýë íýìýãäñýýð 7- 1 5 íàñàíäõàìãèéí èõ áàéíà. Áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíä áàéäàã êàçàõ, êèðãèç, áàøêèð ¿¿ëäðèéí ã¿¿ã ñààëèíä íèëýýä ºðãºíàøèãëäàäàã, áàøêèð ã¿¿íèé õîíîãèéí ñààì 1 8- 20 ë, êèðãèçèéíõ 30 ë áàéíà. ßíç á¿ðèéí ¿¿ëäðèéí ã¿¿íèéñààìûí õýìæýýã 6 äóãààð õ¿ñíýãòýä ¿ç¿¿ëýâ. 1 . ÿ¿íèé ñààì, ¿¿ëäðèéí áàéäëààñ õàìààðàõ íü ¯¿ëäýð Ëàêòàöèéí õóãàöààíä Õ ýëáýëçýë ñààì ñààìûí õýìæýý (ë) Áàøêèð 1 781 ,6 965- 31 76 Áàøêèðèéí ñàéæðóóëñàí 1 992,8 947-2508 àçàêèéí óíàëãà õºëëºãººíèé 1 437,3 81 9-2577 ÷èãëýëèéí ýðëèéç èðãèçèéí óíàëãà õºëëºãººíèé 1 383,2 1 01 5- 2258 ýðëèéç Õ àòèð÷ ¿¿ëäðèéí ýðëèéç 1 562,2 1 1 92- 869 1 Óíàëãûí ¿¿ëäðèéí ýðëèéç 1 468,0 404-2336 ÿ¿íèé àéðàã áîë øèìò ÷àíàð ñàéòàéãààð áàðàõã¿é ýì÷èëãýý ñóâèëëûí ÷àíàðòàé á¿òýýãäýõ¿¿í þì.Àéðàã èõ õèéäýã óëàìæëàëòàé ìàíàé îðíû íóòãóóäàä çóíû öàãò õ¿í àìûí õ¿íñíèé ãîë ç¿éë àéðàã áîëäîãáèëýý. Àéðãèéí èñýëòèéí ÿâöàä õºðºíãºíèé áè÷èë áèåòíèé ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä çàðèì òºðëèéí øèìòýæýýëò áîäèñ, àíòèáèîòèê íèéëýãæèí áàÿæèõ áîëîâ÷ åð íü ò¿¿íèé àìò ýì÷èëãýý ñóâèëëûí ÷àíàð íüò¿¿õèé ýä áîëîõ ã¿¿íèé ñààìûí õèìèéí á¿ðýëäõ¿¿íòýé øóóä õîëáîîòîé. 2. Ìîíãîë ¿¿ëäðèéí ã¿¿íèé ñààìûí õèìèéí á¿ðýëäõ¿¿í Õ àíãàé Õ ýýð Ãîâü Äóíäàæ Èñãýëýí, Ò° 3 8,1 8,2 8,7 8,3 Íÿãò, ã /ñì 1,031 1,031 1,032 1,031 Òîñëîã , % 2,2 2,1 2,4 2,2 Ëàêòîçà, % 7,1 8,8 7,0 7,8 Óóðàã, % 2,2 2,3 3,1 26, Ñ âèòàìèí ìã / ë 75,4 104,1 73,2 84,2 ÿ¿íèé ñ¿¿íèé íýã îíöëîã áîë áóñàä òºðëèéí ìàëûí ñ¿¿ã áîäâîë õóóðàé áîäèñîîð áàãà, øèíãýí, òîñ,óóðàã, ýðäýñ äàâñ çýðýã íàéðëàãûí ç¿éëýð áàãà, õàðèí ëàêòîçà áóñàä ìàëûíõààñ 1,5- 4 äàõèí èõ áàéäàãòîðøèíî. Èñãýëýí íü ¿õðèéí ñ¿¿íýýñ õàâüã¿é áàãà áàéíà. ¯õðèéí ñ¿¿íä êàçåèí, àëüáóìèí õî¸ðûí õàðüöàà 7 : 1áóþó äîëîîí õóâü êàçåèíä , íýã õóâü àëüáóìèíä íîîãääîã áîë ã¿¿íèé ñ¿¿íä êàçåèí, àëüáóìèí 1 : 1 õàðüöààòàéáàéíà. Èéì ó÷èð ã¿¿íèé ñ¿¿ã àëüáóìèíò ñ¿¿ ãýæ íýðëýäýã. ÿ¿íèé àéðàã áîë ñ¿ðüåý áîëîí õîäîîä, ãýäýñíèéçàðèì ºâ÷íèé ýñðýã ¿éë÷èëãýýòýé áºãººä áèå ìàõáîäûí ýñýðã¿¿öëèéã ñàéæðóóëàõ ÷àíàðòàé ãýæ ¿çäýãþì. Àéðãèéí ýäãýýð ÷àíàð íü ã¿¿íèé ñ¿¿íèé óóðãèéí ç¿éëèéí îíöëîãòîé õîëáîîòîé. ÿ¿íèé ñ¿¿íä ëåéöèí, èçîëåéöèí, âàëèí, ëèçèí, ãèñòèäèí, ôåíèëàëàíèí, òðåîíèí, àðãèíèí, ìåòèîíèí,òðèïòîôàí çýðýã ¿ë îðëîõ ø¿âòýí õ¿÷èë á¿õ õ¿÷ëèéí 53,0 õóâèéã ýçýëäýã. ¯ë îðëîõ ø¿âòýí õ¿÷ëèéíõýìæýýãýýð 100 ãð ã¿¿íèé ñ¿¿ 100 ãð ¿õðèéí ìàõòàé òýíö¿¿ ÷àíàðòàé áîëíî. ÿ¿íèé ñ¿¿íä àãóóëàãäàõëåéöèí, ëèçèí, ãèñòèäèíèéí õýìæýý áóñàä òºðëèéí ìàëûí ñ¿¿, ºíäºã, ìàõ çýðýã õ¿íñíèé ç¿éëýýñ èõ áàéíà. 3. ÿ¿íèé ñààì, õ¿íñíèé çàðèì ç¿éëä îðøèõ ñîëèøã¿é ø¿âòýí õ¿÷ëèéí àãóóëàìæ Óóðãèéí õóóðàé áîäèñûí æèíä íîîãäîõ ø¿âòýí õ¿÷ëèéí Ø¿âòýí õ¿÷èë õýìæýý , % ¯õðèéí ìàõ ªíäºã Ýõèéí ñ¿¿ ÿ¿íèé ñ¿¿ Ëåéöèí 7,6 9,2 13,4 12,8 Èçîëåéöèí 5,7 8,0 7,2 4,6 Âàëèí 5,3 7,3 7,5 5,1 Ëèçèí 8,9 7,2 6,6 - Ãèñòèäèí 3,9 2,1 1,9 11,2 Ôåíèëàëàíèí 4,2 6,3 5,3 4,0 Òðåîíèí 4,5 4,9 5,2 4,2 Àðãèíèí 6,4 6,4 4,2 6,9 Ìåòèîíèí 2,6 4,1 1,9 2,6 Òðèïòîôàí 1,4 1,5 1,8 1,6 Á¿ãä 50,5 57,0 55,0 53,0 ÿ¿íèé ñààìàíä óóðãèéí õýä õýäýí çàäðàã áàéäàã áºãººä ýíý íü èéëäñèéí àëüáóìèí, áåòà-ëàêòîãëîáóëèí, àëüôà - ëàêòîàëüáóìèí, äàðõëààíû ãëîáóëèí çýðýã þì. Ñ¿¿íèé èéëäñýíä óóñìàë áàéäëààð îðøäîã óóðãèéí ýäãýýðôðàêöèéí äîòðîîñ ã¿¿íèé ñ¿¿íä àëüôà ëàêòîàëüáóìèí, áåòà – ëàêòîãëîáóëèí, äàðõëààíû ãëîáóëèíèé õýìæýýáóñàä ìàëûí ñ¿¿íèéõýýñ èë¿¿ áàéäàã íü ã¿¿íèé ñ¿¿íèé ýì÷èëãýý ñóâèëàëûí ÷óõàë ÷àíàðûã èëòãýíõàðóóëæ áàéãàà ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò þì. Ìîíãîë ã¿¿íèé ñ¿¿íèé óóñìàë óóðãèéí ôðàêöèéã áóñàä ¿¿ëäðèéí ã¿¿íèéõòýé õàðüöóóëñíûã 8 äóãààðõ¿ñíýãòýä õàðóóëàâ. Àëü ÷ ¿¿ëäðèéí ã¿¿íèé ñ¿¿íèé èéëäñèéí óóðãóóäûí äîòðîîñ õàìãèéí èõ õýìæýýòýé àëüôà – ëàêòîàëüáóìèí, äàðàà íü áåòà ëàêòî ãëîáóëèí, ãóðàâäóãààðò äàðõëààíû ãëîáóëèí áàéõ áà ýöýñò íü èéëäñèéíàëüáóìèí îðíî. 4. Òºðºë á¿ðèéí ¿¿ëäðèéí ã¿¿íèé ñààìûí èéëäýñíèé óóðãèéí çàäðàã 28
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Ñ¿¿íèé óóðãèéí çàäðàã , % ¯¿ëäýð Àëüôà Áåòà ëàêòî Äàðõëààíû Èéëäñèéí Ñóäëàà÷èä ëàçêòî ãëîáóëèí ãëîáóëèí àëüáóìèí àëüáóìèí Îðëîâ 44,8 32,9 13,7 8,6 Ðîæàíñê Ì.Î óäðåùåâ À.à àçàê 45,3 36,8 13,8 3,7 Äóéñåìáàåâ .È / 1968 / Õàòèð÷ 48,3 36,1 11,8 2,9 ×åðåïàíîâà â Õàñåíîâ À. /1971/ Ìîíãîë 47,6 31,4 14,8 6,3 Ö.Íàìñðàé. 1979 ÿ¿íèé ñ¿¿ òîñëîãîîð ìàø áàãà 1,0- 2,4%. Òîñíû áºìáºëãèéí õýìæýý äóíäæààð 2,0 ìêì áàéíà. Ìîíãîë ã¿¿íèéñ¿¿íèé òîñíû íàéðëàãà äàõü ººõºí õ¿÷ëèéã 10 äóãààð õ¿ñíýãò ¿ç¿¿ëýâ. 10. ÿ¿íèé ñ¿¿íèé ëèïèäèéí íàéðëàãà ( %) ªºõºí õ¿÷ëèéí á¿ëýãëýë Õàíãàé Õýýð Ãîâü 1. Öººí ìîëåêóëò äýãäýìõèé 6,6 4,4 5,9 õàíàñàí õ¿÷èë 2. Õàíàñàí õ¿÷èë 34,2 26,1 31,0 3. ¯ë õàíàñàí õ¿÷èë, á¿ãä 58,6 69,5 63,1 ¯¿íýýñ : Äàí õîëáîîñò 24,8 23,6 25,2 Îëîí õîëáîîñò 33,8 45,9 37,9 ÿ¿íèé ñ¿¿íèé òîñ áîðîâòîð ºíãºòýé, 纺ëºí, õîíü, ¿õðèéí ñ¿¿íèé òîñûã áîäâîë õÿëáàðõàí õàéëäàã,åðäèéí òåìïåðàòóðò áàðàã õàéëìàã áàéäàëòàé îðøèíî. ÿ¿íèé ñ¿¿íèé òîñîíä áàéõ ¿ë õàíàñàí õ¿÷ëèéíõýìæýý 63,8 % ¿¿íèé äîòðîîñ îëîí õîëáîîñò ¿ë õàíàñàí õ¿÷èë áîëîõ ëèíîëèéí áîëîí ëèíîëåéíèé õ¿÷ëèéí õýìæýý37,9 %- ä õ¿ðäýã áàéíà. Ãýòýë õàíàñàí õ¿÷ëèéí äîòðîîñ òîñíû áà êàïðîíû õ¿÷èë ¿çýãäýõ òºäèé áàéæ, êàïðèëõ¿÷èë 5,9 %, á¿õ õàíàñàí õ¿÷ëèéí õýìæýý 31.0 % áàéíà. ¯õðèéí ñ¿¿íä õàíàñàí õ¿÷èë 67,0% , ¿ë õàíàñàí íýã õîëáîîñò õ¿÷èë 30,9 %, îëîí õîëáîîñò ¿ë õàíàñàíõ¿÷èë 2,1% áàéäãààñ ¿çýõýä ã¿¿íèé ñ¿¿íèé òîñ áóñàä ìàëûí ñ¿¿íèéõýýñ ýðñ ÿëãààòàé þì. Õ¿íñíèé ç¿éëèéí äîòîð îëîí õîëáîîñò ¿ë õàíàñàí õ¿÷èë áàéõ ÿâäëûã îäîî ¿åä èõýýõýí ÷óõàëä ¿çýæáàéãàà þì. ÿ¿íèé ñ¿¿íèé òîñ íü îëîí õîëáîîñò ¿ë õàíàñàí ººõºí õ¿÷ëèéã àãóóëñàí, áèîëîãèéí õóâüä òºãñ÷àíàðò òîñ þì. Îëîí õîëáîîñò ¿ë õàíàñàí ººõºí õ¿÷èë íü õîëåñòåðèí, ôîñôîëèïèä, ìºí ôîñôîëèïèä á¿õèéôåðìåíòèéí á¿ðýëäõ¿¿íä îðäîã. Èéì ó÷ðààñ öóñíû ñèéâýí äýõ õîëåñòåðèíèé õýìæýýã òîõèðóóëàõ áèåìàõáîäûí ºñºëò õºãæèëòèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ, ðàäèîèäýâõèò öàöðàãèéí íºëººíººñ õàìãààëàõ, ºâ÷èí ýìãýãèéíýñðýã äàðõëàëûã ñàéæðóóëàõ, ýðäñèéí áîëîí óñíû ñîëèëöîîíä íºëººëºõ çýðýã îëîí òàëûí ¿éë÷èëãýýòýé áàéæáîëîõ ¿íäýñòýé. Æèëèéí äºðâºí óëèðàëä ã¿¿íèé ñ¿¿íèé ø¿âòýí áà ººõºí õ¿÷ëèéí õýìæýý, óóðãèéí çàäðàãõýëáýëçýëòýé áàéäãèéã áýë÷ýýðèéí ìàëëàãàà, öàã àãààðûí õóâèðàëò, óðãàìëûí øèìò ÷àíàð, ýêîëîãèéííºõöºë àäóóíû áèåèéí áîäèñûí ñîëèëöîîíä ¿ç¿¿ëýõ íºëººòýé õîëáîí òàéëáàðëàõ áèëýý. ÿ¿íèé ñ¿¿íä ÷èõýð 6,0 – 8,8% áàéäàã. Ñ¿¿íèé ÷èõðèéí õýìæýý ëàêòàöèéí õóãàöààã äàãà溺ð÷ëºãäºíº. ÿ¿íèé ñ¿¿íèé øàð óóðàãò ÷èõðèéí õýìæýý ààæìààð íýìýãäñýýð 1 õîíîãèéí äàðàà 5,0- 5,5 % , 10– 30 õîíîãò 6 , óíàãàëñíû äàðàà 2- 3 äóãààð ñàðä äýýä õýìæýýíäýý õ¿ðíý. ×èõðèéí õýìæýý íü àäóó ¿ðæ¿¿ëäýã ýêîëîãèéí íºõöºëòýé ÿìàð íýã õýìæýýãýýð õîëáîîòîé áàéíà. Ìàíàéñóäàëãààãààð õýýð òàëûí á¿ñèéí ã¿¿íèé ñ¿¿íèé ÷èõýð õàíãàé áîëîí ãîâèéí á¿ñèéíõýýñ íèëýýä äýýã¿¿ð8,8% õ¿ð÷ áàéëàà. ¯íñ ã¿¿íèé ñ¿¿íä 0,4 % áàéíà. Ýðäýñ áîäèñûí äîòðîîñ ôîñôîð 0,128- 1,140 %, êàëüöè 0,094 – 0,115% áàéõáà ìàãíè, êîáàëüò, çýñ, ìàíãàí, öàõèóð çýðýã îëîí òºðëèéí áè÷èë ÿçãóóð áîäèñóóä áàéíà. ÿ¿íèé ñ¿¿ íü ãîëáè÷èë ÿçãóóð áîäèñ, ôåðìåíòèéí õýìæýýãýýð ýõèéí ñ¿¿òýé òºñòýé. ÿ¿íèé ñ¿¿íä À, Â1, Â2, Â12, Ñ, Å, Ä çýðýã âèòàìèí áàéäàã.Ñ âèòàìèí 24- 380 ìã/ êã áóþó áóñàä ìàëûí ñ¿¿í äýõýýñ íèëýýä èõ áàéõ áºãººä òýð íü òýæýýë, æèëèéíóëèðàëòàé õîëáîîòîé. Çóíû áýë÷ýýðèéí ¿åä èë¿¿ áàéíà. ÿ¿íèé ñ¿¿íä 100- 150 ìã / ë òèàìèí, 150- 650 ìã/ëðèáîôëàâèí, 0,03- 0,21 ìã/ë êîáàëüòàìèí, 300- 580 ìã/ë íèêîòèíèé õ¿÷èë, 960- 1000 ìã/ë àñêîðáèíèé õ¿÷èë,125 - 300 ìêã/ë À âèòàìèí, 1000 ìêã/ë õ¿ðòýë Å âèòàìèí, 1600 ìêã/ë ïàíòîòåíèé õ¿÷èë áàéíà. ÿ¿íèé ñààì íü ýõèéí ñ¿¿òýé íàéðëàãààð îéðîëöîî áîëîâ÷ íÿëõ õ¿¿õäèéã ã¿¿íèé ñ¿¿ãýýðòýæýýäýãã¿é. Ó÷èð íü ã¿¿íèé ñ¿¿íä ìàãíèéí äàâñ íèëýýä õýìæýýãýýð àãóóëàãäàæ îðøäîã áîëîõîîðòóóëãàõ ÷àíàðòàé áàéäàã. Õàðèí ýëýã öºñíèé ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñ, áèå ìàõáîäèä àëüáóìèí õýðýãöýýòýé òîõèîëäîëä ýì÷èëãýýñóâèëãààíû çîðèóëàëòààð ã¿¿íèé øèíý ñààì óóäàã. Çóíû öàãò çàðèì íóòàãò àéðãèéã èõýýõýí õýìæýýãýýðõýðýãëýäýã. Àéðàã øèíãýö ò¿ðãýíòýé óíäàà áîëîõîîð õ¿ì¿¿ñ ºäºðò àðâààä ëèòð àéðàã óóõûã èõ ãýæ¿çýõã¿é. ªäºð á¿ð àéðàã óóæ áàéõ ¿åä ìàõàí õîîëíû õýðýãöýý áàéäàãã¿é áèëýý. Çóí àéðàã óóæ ýõëýõèéíõàìò õ¿íèé àðüñ 纺ëºð÷, ºí㺠îðæ, óÿí áîëæ, í¿äíèé õàðàà ñàéæðàí, òýíõýý òàìèð íýìýãäýí, ïñèõèêñàéæèðäàã íü èëò þì. 29
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Ñ¿ðüåý ºâ÷íèéã ýì÷ëýõýä ã¿¿íèé ñààì, àéðãèéã õýðýãëýäýã. Ìîíãîëä àéðãààð ýì÷ëýõ òóñãàé ýìíýëýãáàéõààñ ãàäíà ÿìàð ÷ ñóâèëàë, àìðàëòûí ãàçàð àéðãèéã ºðãºí õýðýãëýäýã áàéíà.. Ëåêö 12 Èíãýíèé ñ¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í ÷àíàð Àçè, Àôðèêèéí öºë íóòãààð íàðàí òýìýý äðîìåäàð, õî¸ð áºõò áàêòðèàí òýìýý ¿ðæ¿¿ëäýã áºãººääðîìåäàðûã Èðàê, Òóðê, Ýíýòõýã, Ïàêèñòàí, Àôðèêèéí öºë íóòãóóäààð, ìºí Òóðêìåí, Òàæèê, Óçáåêñòàí, àçàõñòàíä, áàêòðèàíûã Ìîíãîë, Õÿòàä, àçàõñòàí,Òóâà, Àëòàéí õÿçãààðò ¿ðæ¿¿ëäýã áàéíà. Ìîíãîë óëñàä òýìýýíèé àæ àõóéí ãîë íü ãîâèéí á¿ñèéí àéìãóóä áîëîõ ªìíºãîâü, Äîðíîãîâü, Äóíäãîâü, (ýíýãóðâàí àéìàãò óëñûí á¿õ òýìýýí ñ¿ðãèéí 44 % áàéäàã ) Çàâõàí, ªâºðõàíãàé, Ãîâü-Àëòàé, Áàÿíõîíãîð, Òºâ,Ñ¿õáààòàð àéìãóóäûí ãîâèéí ñóìäàä áàéíà. Áóñàä òºðëèéí ìàëûí äîòðîîñ òýìýý áîë ãîâèéí óóð àìüñãàë,òýæýýë, áýë÷ýýðèéí îíöëîãò áèîëîãèéí õóâüä õàìãèéí èõ çîõèöñîí àìüòàí þì. Ìîíãîë òýìýýíèé äîòîð ãàëáûíãîâèéí, õàíûí õýöèéí , Òºõºì òóíãàëàãèéí ãýñýí îìãóóä àøèã øèì, áèå öîãöîñ, ç¿ñýýð ÿëãàðàõ øèëäýã îìãóóäþì. Åð íü ìîíãîë òýìýý íîîñ- ñ¿¿ - ìàõíû õîñîëñîí àøèã øèìòýé áºãººä ýíý àøèã øèìýýñ ãàäíà óíàà õºñºãò ºðãºíõýðýãëýñýýð èðñýí áîëíî. Ìàíàé óëñûí õºãæëèéí ºíººãèéí ¿å øàòàíä õºäºº àæ àõóéí ¿éëäâýðëýë, òýýâýðò àâòîìàøèí, àãààðûíòýýâýð ºðãºí õýðýãëýæ áàéãàà íºõöºëä òýìýýí õºñºã õýðýãëýõ ÿâäàë ýðñ áàãàññàí, ãîâèéí àéìãóóäàäòýìýýí ñ¿ðãèéã íîîñ, ñààëèéí ÷èãëýëýýð àøèãëàõ íü èë¿¿ ¿ð àøèãòàé áîëæ áàéíà. Äýëõèéä æèëä 800 ìÿíãà îð÷èì ëèòð èíãýíèé ñ¿¿ ñààæ àøèãëàäàã. Ìàíàé óëñûí õóâüä á¿õ¿éëäâýðëýäýã ñ¿¿íèé 2% îð÷ìûã èíãýíèé ñ¿¿ ýçýëíý. Ãýâ÷ ãîâèéí á¿ñèéí õ¿í àðäûí ñ¿¿íèé ãîë õýðýãöýýãèíãýíèé ñ¿¿ õàíãàäàã áàéíà. Èíãýíèé õýýëòýé ÿâàõ õóãàöàà 13,3 ñàð ¿ðãýëæèëäýã áîëîõîîð õî¸ð æèëä íýã óäàà áîòãîëíî.Ëàêòàöèéí õóãàöàà 582 + 0,47 õîíîã, õóñàðñàí ¿åä 850 õ¿ðòýë õîíîã ñààæ áîëíî. Á. Ëóâñàíãèéí ñóäàëñíààðýíý õî¸ð æèëèéí 73%- ä íü ñààëãàæ 27%- ä íü øèðãýñýí áàéíà. Èíãýíèé ñààì, ñ¿¿í àøèã øèì òýæýýëáýë÷ýýðèéí íºõö뺺ñ èõýýõýí øàëòãààëíà. 2- 5 äóãààð ñàðä èíãý áîòãîëäîã áºãººä ìàíàé ìàë÷èä , ñààëü÷èäèíãèéã àíõ óäàà áîòãîëîõîîñ íü ýõëýí äýëýí õºõèéã íü èëýõ çýðãýýð ñààëèíä áýëäýæ äýëýíã õºãæ¿¿ëýõ,ñààìøóóëàõ, ñ¿¿ ÿëãàðàí ãàðãàõ ðåôëåêñ áèé áîëãîõîä îíöãîé àíõààðäàã. Ãîëöóó èíãèéã áîòãîëñíîîñ õîéøýõèéã 2- 3 ñàð ñààëã¿é áîòãîòîé íü õàìò áàéëãàæ áîòãûã òîðíèñîí õîéíî èíãèéã ñààëèíä îðóóëíà. Çóí íàìðûíóëèðàëä ºäºðò 2 ñààõ áà ºâºë- õàâàð íýã óäàà ñààíà. Èíãýíèé ñ¿¿í øèì ëàêòàöèéí 6 äàõü áóþó õóàíëèéí 9 ä¿ãýýð ñàðä äýýä õýìæýýíä õ¿ð÷ ºâëèéíóëèðàëä áóóðàõ áà äàðàà õàâðààñ íýìýãäýí 8 äóãààð ñàðààñ äàõèí áàãàñíà. Èíãýíèé ñ¿¿í øèì ìºí íàñíààñõàìààðàëòàé, 3 äàõü áîòãîëîëòîîñ 7 äàõü õ¿ðòýë íýìýãäñýýð 8 äàõü áîòãîëîëòîîñ áóóðäàã ç¿é òîãòîë áèé. Îðîñò õèéñýí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä õîñ áºõò èíãýíèé ñààì 878- 1571 ë, Àñòðàõàíü äàõü õàëèìàã¿¿ëäðèéí èíãýíèé ºäðèéí ñààì äóíäæààð 5,3 ë áàéæýý. àçàõñòàíä ¿ðæ¿¿ëäýã àðâàíà ¿¿ëäðèéí íàðàíòýìýý ëàêòàöèéí õóãàöààíä äóíäæààð 2000 ë, êàçàõûí õîñ áºõò òýìýý 735 ë ñààìòàé ãýæ Ñ.Ã.Õåðàñêîâòîäîðõîéëæýý. Áîòãîíû õºõñºíèéã òîîöâîë Àðâàíà ¿¿ëäýð 1900- 2593 ë , êàçàõ áàêòðèàí 1460- 1618 ë ñ¿¿òýéáàéíà. Ìîíãîë òýìýý ñ¿¿í øèìýýð áàãàâòàð, ñààëèéí õóãàöààíä áîòãîíû õºõñºíèéã òîîöîõã¿éãýýð 300 îð÷èìëèòð ñ¿¿ ñààäàã ãýæ ¿çäýã áàéíà. Á.Ëóâñàíãèéí ñóäàëãààãààð ëàêòàöèéí 528 õîíîãò äóíäæààð 319,5 ë,( 174,7- 576.5 ë õýëáýëçýëòýé ) ñ¿¿ ñààñàí áàéíà. Õ.×îéæèëæàâûí áè÷ñýíýýð çóí - íàìðûí óëèðàëä èíãýíýýñ äóíäæààð ºäºðò 1 ëèòð ñ¿¿ ñààæ àâäàã,ñ¿ðãèéí äîòîð 2- 4 ë ñ¿¿òýé èíãý íèëýýä áàéäàã ãýæýý. ¯¿íýýñ ¿çýõýä èíãýíèé ñ¿¿í àøèã øèìèéãíýìýãä¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð ¿ðæèë ñåëåêöèéí àæèë ÿâóóëàõ íººö áàéãàà ãýñýí ¿ã. Ìîíãîë òýìýý ñ¿¿ øèìýýð êàçàõ, õàëèìàã ¿¿ëäðýýñ áàãà áàéãàà íü ìàíàé îðîíä òýìýýí ñ¿ðãèéã ñ¿¿íèé÷èãëýëýýð àøèãëàæ ñ¿¿í øèìèéã íü íýìýãä¿¿ëýõ ¿ðæèë ñåëåêöèéí àæèë ÿâóóëæ áàéãààã¿éãýýðòàéëáàðëàæ áàéíà. Îðîñò õèéñýí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä íàðàí áîëîí õî¸ð áºõò òýìýýíèé ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿íÿëãààòàé áàéäàã àæýý. 1. Èíãýíèé ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í ( % ) ( Õåðàñêîâûí ñóäàëãààãààð ) Òîñ Óóðàã ÷èõýð ¿íñ àçåèí Àëüáóìèí Õóóðàé áîäèñ Ò ýìýýíèé ç¿éëèéí ÿëãàà Äðîìåäàð 4,4 0,3 1 3,64 3,50 2,70 4,95 0,70 7 9 Áàêòðèàí 3,8 0,9 1 4,88 5,39 2,90 5,1 0 0,60 0 7 Õ ¿ñíýãòýýñ ¿çýõýä íàðàí òýìýýíèé ñ¿¿, õîñ áºõòèéíõººñ øèíãýâòýð, òîñ, óóðàã, ÷èõðýýð áàãà áàéíà.Èíãýíèé ñ¿¿ öàâ öàãààí ºíãºòýé, íÿëóóâòàð, áàñ øîðâîãäóó àìòòàé, õººñðºìòãèé ÷àíàðòàé. 30
  • Ñ¿¿ ñóäëàë 2. Èíãýíèé óóðàã ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í, ÷àíàðûí ººð÷ëºëò Íÿãò ( À ) Õ ¿÷èëëýã( Ò )À Õóóðàé áîäèñ, % Òîñ, % Íèéò óóðàã,% Àëüáóìèí, % Ãëîáóëèí,% ×èõýð, % ¯íñ, % 0 Áîòãîëñíû 0 äàðààõ õóãàöàà ( õîíîã) 0 38,3 82,2 25,5 6,5 13,6 2,7 3,3 4,2 1,1 1 38,8 67,5 21,1 6,5 9,4 2 1,9 4,3 1,0 2 31,2 56,1 18,5 6,4 7,3 2,0 0,9 4,3 0,9 3 29,0 40,4 17,2 6,0 5,9 1,5 0,7 4,5 0,9 4 27,1 37,5 16,5 6,5 4,3 0,9 0,4 4,8 0,8 5 24,8 33,3 14,2 6,4 3,2 0,7 0,2 4,8 0,8 6 24,0 34,3 14,1 5,8 3,2 0,7 0.2 4,9 0,8 7 23,0 34,4 14,6 5,6 3,2 0,7 0.2 4,9 0,8 8 22,4 34,4 14,2 5,6 3,1 0,7 0.2 5,0 0,8 9 22,5 31,3 14,6 5,5 3,1 0,7 0.2 5,0 0,7 10 22,0 30,3 14,6 5,3 3,6 0,7 0.2 5,0 0,7 Èíãýíèé óóðàã ñ¿¿íèé ¿å 7- 8 õîíîã ¿ðãýëæèëíý. Áîòãîëñíû äàðàà àðâààä õîíîîä óóðàã ñ¿¿íèéá¿ðýëäõ¿¿í ÷àíàð æèðèéí ñ¿¿íä îéðòîæ î÷íî. Èíãýíèé óóðàã ñ¿¿ øàðàâòàð ºíãºòýé, ºòãºí çóíãààðìàãáàéäàëòàé, ºâºðìºö ¿íýðòýé. Óóðàã ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í æèðèéí ñ¿¿íýýñ ýðñ ººð, íèéò óóðãèéí äîòîðàëüáóìèí, ÿëàíãóÿà ãëîáóëèíèé õýìæýý èõ, õàðèí ÷èõýð áàãà øèã áàéõ áà ÷èõðèéí õýìæýý ºäºð èðýõ òóòàìààæìààð íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé. Èíãýíèé ñ¿¿íèé òîñëîã ñààëèéí ñàðóóäàä íèëýýä õýëáýëçýëòýé áàéäàã íü çóíû õàëóóíä òîñëîã áàãàñ÷ñýð¿¿í óëèðàëä íýìýãääýã ÿâäàëòàé õîëáîîòîé. Òîñíû áºìáºëãèéí ãîë÷ 3,7 ìêì áàéäàã. 3. Ìîíãîë èíãýíèé ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í (%) Ëàêòàöèéí ñàð 2 4 6 8 10 12 14 äóíäàæ Õ óàíëèéí ñàð Ñ¿¿íèé V VII IX XI I III V R íàéðëàãà Õ óóðàé 1 5,4 1 4,2 1 4,9 1 6,7 1 6,0 1 6,2 1 4,8 1 5,5 áîäèñ Ò îñ 5,2 4,3 4,6 6,1 6,1 6,6 4,8 5,4 Óóðàã 4,6 3,4 4,3 5,1 4,8 4,3 4,3 4,9 ×èõýð 4,8 5,6 5,1 4,6 4,1 4,3 4,6 4,8 ¯íñ 0,8 0,9 0,9 0,9 1 ,0 1 ,0 1 ,1 0,9 Ìîíãîë ¿¿ëäðèéí èíãýíèé ñ¿¿íèé òîñîíä õàíàñàí ººõºí õ¿÷ëèéí õýìæýý 60,9 % ,¿ë õàíàñàí íèéò ººõºí õ¿÷èë39,1 % ¿¿íýýñ îëîí õîëáîîñò ¿ë õàíàñàí õ¿÷èë 5,1 % áàéíà. ¯ë õàíàñàí ººõºí õ¿÷ëèéí õýìæýýãýýð èíãýíèé ñ¿¿¿õðèéí ñ¿¿íýýñ èë¿¿ áºãººä áóñàä òºðëèéí ìàëûí ñ¿¿íýýñ îíöëîã ÿëãààòàé íü ãýâýë öººí ìîëåêóëò õàíàñàíõ¿÷èë, òîñíû, êàïðîíû, êàïðèëûí, êàïðèíèé õ¿÷èë ìàø áàãà äºíãºæ 1 ,8 % áàéäàã ÿâäàë þì. Èíãýíèé ñ¿¿íèé ãîëóóðàã áîëîõ êàçåèí óóðãèéí ç¿éëèéí 73% - èéã ýçýëíý. Èéïäýñíèé óóðàã ¿õðèéí ñ¿¿íèéõýýñ 1 ,5 äàõèí èõáàéäàã. Ñ¿¿íèé óóðàã íü ¿ë îðëîõ ø¿âòýí õ¿÷ëýýð áàÿëàã. 4. Èíãýíèé ñ¿¿íèé ýðäýñ áîäèñ ( Ö.Áàòñ¿õèéí ñóäàëãàà ) àëüöè 1 ,29 ± 0,09 ã / ë àëè 1 ,44 ± 0,07 ã / ë Íàòðè 0,96 ± 0,04 ã / ë Ìàãíè 0,1 1 5 ã / ë Ôîñôîð 0,94 ã / ë Öàéð 3,95 ± 0,27 ìã / ë Ò ºìºð 6,1 0 ± 0,66 ìã / ë Çýñ 0,92 ±0 0,08 ìã / ë Ö.Áàòñ¿õèéí ñóäàëñíààð èíãýíèé ñ¿¿íèé èñãýëýí 22,5Ò , pH 6,6, áóôåð áàãòààìæ õ¿÷ëýýð 3,8, 0ø¿ëòýýð 3,3, áóöëàõ õýì 95Ñ Ñ, çóóðìàã ÷àíàð 2,7 ñÏà, íÿãò 1,031 áàéæýý. Èíãýíèé ñ¿¿íä ¿íñ 0,9% áàéäàãíü áóñàä ìàëûíõààñ èë¿¿ þì. Èíãýíèé ñ¿¿íèé áóôåðèéí áàãòààìæ èõ áîëîõîîð ñ¿¿íèé õ¿÷ëýýð ýýä¿¿ëæ ýýäýì ãàðãàõàä áýðõòýé,èíãýíèé ñ¿¿ãýýð ìîíãîë áÿñëàã, ýýçãèé õèéäýãã¿é. Õàðèí õîäîîäíû ôåðìåíòýýð ýýä¿¿ëæ ýýäýì ãàðãàæ àâ÷áîëäãèéã Ö.Áàòñ¿õèéí ñóäàëãàà0 íîòîëëîî. Èíãýíèé ñ¿¿íèé ýýäýì áîë 纺ëºí, æèæèã0øèðõýãòýé áºãººä óóñàõ÷àíàð ñàéòàé. ¯íýýíèé ñ¿¿ 34 Ò – ûí õ¿÷èëëýãò ýýääýã áîë èíãýíèé ñ¿¿ 90 Ò – ûí õ¿÷èëëýãò ýýäýæ0ýõëýíý. Ýíý íü èíãýíèé ñ¿¿ã óäààí õàäãàëàõ, õîëîîñ òýýâýðëýõ áîëîëöîî îëãîõ òóë àøèãòàé þì. 20 Ñ-ò ¿õðèéíñ¿¿ 12 öàãèéí äàðàà á¿ðýí á¿ëýãíýæ ãàøèëäàã áîë èíãýíèé ñ¿¿ã 24 öàãèéí äàðàà ãàøèëæ ýõýëäýã íüò¿¿íèé áàêòåðèöèä ÷àíàð ñàéòàé áîëîõûí æèøýý þì. Ýíý íü èíãýíèé ñ¿¿íä áàéäàã ýñðýã áîäèñóóä , ýðäñèéíäàâñ èõòýé áàéäãààð òàéëáàðëàæ áîëíî. Èíãýíèé ñ¿¿ âèòàìèíààð áàÿëàã, À âèòàìèí – 0,02, Å- 0,045, Ñ-8,3, Â- 0,105 ìã/ % áàéíà. Èíãýíèéñ¿¿íèé óóðàã , òîñ, ýðäñèéí á¿ðýëäõ¿¿í, àìèí äýì áîëîí ýñðýã áîäèñ àãóóëñàí ýíý á¿õ ÷àíàð íü ýì÷èëãýýñóâèëëûí áà õ¿¿õäèéí õîîë òýæýýëä õýðýãëýõýä òîõèðîìæòîé ãýæ ¿çýõ ¿íäýñëýëòýé. 31
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Èíãýíèé ñ¿¿ãýýð àéðàã áóþó õîîðìîã ãýæ íýðëýäýã öýãýýã õèéõýä òîõèðîìæòîé. Ýíý öýãýýíèéõºðºíãºíèé á¿ðýëäõ¿¿íä ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áàêòåð, õºðºíãºíöºð îðîëöäîã ó÷èð ñ¿¿í õ¿÷ëèéí çýðýãöýý ñïèðò¿¿ñäýã. Èíãýíèé ñ¿¿ ÷èõýð èõòýé òóë ñ¿¿í õ¿÷èë, ñïèðòèéí õîñîëñîí èñýëò ÿâàõ òîõèðîìæòîé íºõöëèéã áèéáîëãîíî. Èíãýíèé öýãýýã áóöàëãàæ ø¿¿ãýýä ààðö, ààðóóë õèéäýã. Äóíä Àçèéí óëñóóäàä èíãýíèé ñ¿¿ãýýð,ìàíàé öýãýýíèé òºðëèéí óíäàà áîëîõ ÷àë áóþó øóáàò, ààðö, ààðóóë áýëòãýäýã áàéíà. 0 Èíãýíèé ñ¿¿ã ìàøèíäàæ öºöãèé ãàðãàõàä Ö.Áàòñ¿õèéí ñóäàëñíààñ ñ¿¿ã 45- 50 õàëààæ ìàøèíäàõáºãººä 35- 40 % òîñëîãòîé 1êã öºöãèéã 8- 8,5 êã ñ¿¿íýýñ ãàðãàæ àâäàã áàéíà. ¯õðèéí ñ¿¿ ìàøèíäàõàä 6,5-7,5 êã ñ¿¿íýýñ 1 êã ìºí òîñëîãòîé öºöãèé ãàðãàäàã ãýæ ¿çâýë øèíãýí ñ¿¿íä òîñ àëäàãäàõ íü èíãýíèé ñ¿¿íèéõóâüä èë¿¿ áàéäàã àæýý. 32
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 13 Áîãèéí ñ¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í ÷àíàð Äýëõèéí õýìæýýãýýð 6 îð÷èì ñàÿ òîíí õîíèíû ñ¿¿ ¿éëäâýðëýäýã àæýý. ¯¿íèé èõýíõ íü Òóðê, Ôðàíö,Èòàëè, Èðàí, Ãðåê, Ðóìûí, Áîëãàð çýðýã îðíóóäàä íîîãäîæ áàéãàà þì. Îéðõè Äîðíîò, Àôðèêèéí îðíóóäàä íèéòìàëûí ñ¿¿íèé äîòîð õîíèíû ñ¿¿íèé ýçëýõ õóâü 20- 40 %- ä õ¿ðäýã áàéíà. Æèøýýëáýë, Ñèðèä 47,6%, Èðàêò39,6%, Èîðäàí, Ëèâèä 33,3% , Àôãàíèñòàíä 38,6 %, Òóíèñò 20% íü õîíèíû ñ¿¿ áîëíî. 1980- ààä îíû áàéäëààð Èòàëè 500 ñàÿ, Ãðåê 400 ñàÿ, Ðóìûí 400 ñàÿ, Áîëãàð 300 ñàÿ ëèòð õîíèíûñ¿¿ ¿éëäâýðëýñýí áàéíà. Õîíèíû ñ¿¿ãýýð õèéäýã øîðâîã áÿñëàã, êàøêàâàë, ðîêôîð, ïåêîðèíî çýðýã îëîí íýð òºðëèéí áÿñëàã,òàðàã íü ç¿¿í ªìíºò Åâðîï, Îéðõè Äîðíîäûí óëñ ¿íäýñòíèé ýðòíèé óëàìæëàëò öàãààí èäýý þì. Ìàíàé îðíû ãîâü, õàíãàé àëü ÷ íóòàãò õîíèíû ñ¿¿ã ºðãºí õýðýãëýíý. Îäîî ìàíàé óëñàä ¿éëäâýðëýíãàðãàæ áóé á¿õ òºðëèéí ñ¿¿íèé 5,4 %- èéã õîíèíû ñ¿¿ ýçýëæ áàéãàà þì. Ìîíãîë õîíü ìàõ- ººõ, íîîñ, ñ¿¿íèéõîñîëìîë àøèã øèìòýé áîëîâ÷ ñ¿¿ øèìèéã ýðòíýýñ àøèãëàæ èðñýí áèëýý. Õîíèéã Ìîíãîëä çóíû 7 äóãààð ñàðäãàíö ñàð ñààæ 20- èîä êã ñ¿¿ àâäàã. Èéíõ¿¿ áîãèíî õóãàöààíä ñààäàã íü ýõèéã íü òàðãà õ¿÷ àâàõóóëàõ,õóðãûã íü òóðààõã¿é çîðèëãîòîéãîîñ ãàäíà õîíü ñààíà ãýäýã èõýýõýí õ¿íä õ¿÷èð, õ¿í õ¿÷ øààðäñàí àæèëþì. Ìîíãîë÷óóäûí ìàë àæ àõóéä õ¿í õ¿÷ õýçýýíýýñ õ¿ðýëöýý ìóóòàé áàéñààð áàéäàã. Õ¿÷ õºäºëìºð èõýýõýíøààðääàã õîíü ñààõ àæèëëàãàà îäîîãîîð õàðààõàí ìåõàíèêæààã¿é áàéíà. Õîíèî ñààëã¿é õóðãûã ýõëýýð áîéæóóëäàã íºõöºëä õîíü íü çºâõºí õóðãàà öàòãàõ òºäèé ñ¿¿òýéáàéäàã. Õàðèí õîíèéã áàéíãà ñààæ äýëýíãèéí àæèëëàãààã èäýâõæ¿¿ëýõ , ñ¿¿í øèìýýð íü øèëýëò ñîíãîëòÿâóóëàõ æóðìààð ñ¿¿í øèìèéã á¿ðýí àøèãëàõ ÿâäàë õ¿í àðäûã óóðàãò õ¿íñýýð õàíãàõ, íºãººòýéã¿¿ðìàõíû íººö íýìýãä¿¿ëýõýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Õîíèéã íýãá¿ð÷ëýí ñààæ äýëýí õºõèéã õºãæ¿¿ëýõ íü ãàðñàí òºëèéã á¿ðýí áîéæóóëàõûí íýã ÷óõàëíºõöºë þì. Õîíèéã ñààõã¿éãýýñ äýëýí õºõ íü õºãæèõã¿é, òºëëºñºí õîíü òàðãàí áàéñàí ÷ æèëáý ìóóòàé, òºëººöàòãàõã¿é, àìàðõàí øèðãýäýã, ñ¿¿ øèì ìóóòàé ýíý ÷àíàð íü öààøèä óäàìøèæ ÷ áîëçîøã¿é áàéäãèéã ìàíàéòýðã¿¿íèé ìàë÷èä ñàéí ìýääýã ó÷èð õîíü ñààõ àæèëä ìàø èõ àíõààðàë òàâüäàã áèëýý. Õîíèíû ëàêòàöèéí õóãàöàà óðò áîãèíî áàéõ íü ñ¿¿í øèìèéí áàéäàë, ¿¿ëäýð óãñàà, òºëëºñºí õóãàöàà,áýë÷ýýð òýæýýëèéí íºõö뺺ñ õàìààðíà. Íàðèéí íîîñò õîíèíû ëàêòàö 192 õîíîã, íýõèéí ÷èãëýëèéí ¿¿ëäðèéíõîíèíû ñààëèéí õóãàöàà 4- 5 ñàð ¿ðãýëæèëíý. Ìàíàé îðîíä ìîíãîë ¿¿ëäðýýñ ãàäíà êàðàêóëü, öèãàé, àëòàé, îðõîí çýðýã ¿¿ëäðèéí õîíü ¿ðæ¿¿ëäýã.Ýäãýýð ¿¿ëäðèéí õîíèíû ñ¿¿í øèìèéã 1 äóãààð õ¿ñíýãòýä ¿ç¿¿ëýâ. 1. Ìîíãîëä ¿ðæ¿¿ëæ áóé ¿¿ëäðèéí õîíèíû ñ¿¿í øèìèéí ¿ç¿¿ëýëò ¯¿ëäýð Ñààì, êã Òîñëîã, % Ìîíãîë 39,8 5,90 Öèãàé – ìîíãîëûí ýðëèéç - 4,7 àðàêóëü-Ìîíãîëûí ýðëèéç 32,8 6,60 Òóøèí- Ìîíãîëûí ýðëèéç 19,0 6,80 Ãàäààäûí ¿¿ëäð¿¿äèéí äîòðîîñ õàìãèéí èõ ñ¿¿òýé íü îñòôðèç ¿¿ëäýð þì. Ëàêòàöèéí õóãàöààíä ýíý¿¿ëäýð 6 %- èéí òîñ, 5%- èéí óóðàã á¿õèé 500 êã, äýýä çýðãèéíõ íü 1000 õ¿ðòýë êã ñ¿¿òýé. Õóðãûã ÿëãàñíûäàðàà ºäºðò 2- 5 ë ñ¿¿ ñààæ àâ÷ áîëíî. ̺í Èòàëèéí çàðèì ¿¿ëäðèéí õîíü 300 õ¿ðòýë êã ñ¿¿òýé áàéäàã.Èõýð áà ñºí㺠õóðãàòàé õîíèíû ñ¿¿í øèì àäèëã¿é áàéäàã îíöëîã áèé. Èõýð õóðãàòàé õîíèíû ñ¿¿ ñºíãºõóðãàòàéãààñ 1/ 3- ýýð èõ, òîñëîã íü èë¿¿ áàéíà. Õîíèíû ñ¿¿ áàðààâòàð òóÿàòàé, öàãààí ºíãºòýé, ¿õðèéíñ¿¿íýýñ ÿëãààòàé áàéäàã íü ò¿¿íä êàðîòèí ïèãìåíòèéí îðîíä À âèòàìèí áàéäãààð òàéëáàðëàãäàíà. Ñ¿¿íèéòîñëîã íýìýãäýõ òóòàì øàð òóÿàòàé áîëíî. Õîíü ñààõ, ñ¿¿ õàäãàëàõ àðèóí öýâðèéí øààðäëàãûãõàíãààã¿éãýýñ ñ¿¿ áîõèðäîë èõòýé, áóóöíû ¿íýðòýé áîëäîã. 2. Ìîíãîë õîíèíû ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í Ëàêòàöèéí Ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í, % ñàð Õ óóðàé áîäèñ òîñ óóðàã ÷èõýð ¿íñ I 1 5,1 4,0 5,6 4,5 1 ,0 II 1 6,0 4,3 6,3 4,5 0,9 III 1 7,1 5,4 6,5 4,2 1 ,0 IV 1 7,7 5,7 7,0 4,0 1 ,0 V 22,2 1 0,0 7,2 4,0 1 ,0 33
  • Ñ¿¿ ñóäëàë äóíäàæ 1 7,6 5,9 6,5 4,0 1 ,0 3. Õ îíèíû óóðàã ñ¿¿íèé óóðãèéí á¿ðýëäõ¿¿í, % Ò ºëëºñíººñ õîéø Íèéò óóðàã ¯¿íýýñ öàã êàçåèí Èéëäýñíèé óóðàã 0 1 5,1 7 4,67 1 0,50 3 1 2,25 2,78 9,47 6 1 1 ,54 3,39 8,1 5 12 9,47 4,38 5,05 24 6,31 5,33 0,88 48 6,05 5,20 0,75 96 5,21 3,24 1 ,97 1 68 5,05 3,07 1 ,98 Õ îíü õóðãàëñíû äàðàà ýõíèé ¿åä íèéò óóðãèéí 2 / 3 õóâèéã èéëäýñíèé óóñìàë óóðàã áîëîí ãëîáóëèí,àëüáóìèí ýçýëæ áàéñíàà 1 2 öàãèéí äàðàà ò¿¿íèé õýìæýý ýðñ áóóð÷ æèðèéí ñ¿¿íä îéðòîæ èðäýã áàéíà.Ø¿âòýí õ¿÷ëèéí á¿ðýëäõ¿¿í áîë ¿¿ëäðèéí íýã îíöëîã ãýæ ¿çýæ áîëíî. Ãîâèéí á¿ñýä ¿ðæ¿¿ëæ áàéãààêàðàêóëü ò¿¿íèé ýðëèéç íü ¿ë îðëîõ ø¿âòýí õ¿÷ëèéí õýìæýýãýýð öèãàé ¿¿ëäðýýñ èë¿¿ áºãººä ìîíãîë¿¿ëäðèéí õîíèíû ñ¿¿ ëåéöèí, èçîëåéöèí , âàëèí, ëèçèí, ãèñòèäèí, àðãèíèíààð áóñäààñ äàâóóòàé áîëíî. Ìîíãîë¿¿ëäðèéí õîíèíû ñ¿¿íèé òîñîíä 64,1 % íü õàíàñàí õ¿÷èë áàéäãààñ öººí ìîëåêóëò äýãäýìõèé õ¿÷èë áîëîõ òîñ,êàïðîí, êàïðèë, ëàóðèíû õ¿÷èëä 1 4,9 % íîîãäîæ êàïðèíèé õ¿÷èë 6,7- 8,2 % -ä õ¿ðäýã áàéíà. Äàí õîëáîîñò ¿ë õàíàñàí õ¿÷èë 33,1 % ¿¿íýýñ îëåèíèé õ¿÷èë äàâàìãàéëæ 28,9% áàéíà. Ýäãýý𠺺õºíõ¿÷ëèéí õýìæýý ãîâèéí áà òàë õýýðèéí, õàíãàéí á¿ñèéí õîíèíû ñ¿¿íä áàãà çýðýã ÿëãààòàé áàéäãèéãäóðäàõ áàéíà. Ò îñíû áºìáºëãèéí 0ãîë÷ 3,5 - 4,0 ìêì, õîíèíû0 ñ¿¿íèé òîñíû ôèçèê- õèìèéí çàðèì ÷àíàðûã àâ÷ ¿çâýëõàéëàõ òåìïåðàòóð 34,3 , öàðöàõ òåìïåðàòóð 23,0 . Õîíèíû ñ¿¿ èñãýëýí, íÿãò èõòýé, ¿õðèéí ñ¿¿íýýñ õóóðàéáîäèñîîð áàðàã 1,5 äàõèí èõ, óóðàã, òîñ, ýðäýñ, àìèí äýì, ôåðìåíò, ëåöèòèí, ñòåðèíààð áàÿëàã, êàçåèí íü¿õðèéí ñ¿¿íèéõýýñ íÿãò ýýäýì ¿¿ñãýäýã. Ìîíãîë ¿¿ëäðèéí õîíèíû ñ¿¿íèé èäýâõèò õ¿÷èëëýã 6,26- 6,73,èñãýëýí íü ëàêòàöèéí ýõýí ¿åä 24 Ò , ýöýñ ¿åä 26- 28 Ò õ¿ðíý. 0 0 Õîíèíû ñ¿¿ êàçåèí, òîñëîãîîð áàÿëàã ó÷èð áÿñëàã, òàðàã ìýòèéí óóðàãò á¿òýýãäýõ¿¿í õèéõýäòîõèðîìæòîé áàéäàã. Íèëýýä èñãýëýí èõòýé íºõöºëä ýýääýã íü ò¿¿íèé áóôåðò ÷àíàðòàé õîëáîîòîé, õîíèíûñ¿¿íèé áóôåðò ÷àíàð ¿õðèéí ñ¿¿íèéõýýñ 2 äàõèí èõ. Õîíèíû ñ¿¿íèé áàñ íýã îíöëîã áîë ëàêòàöèéí õóãàöààíäñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í õÿëáàðõàí ººð÷ëºãäºíº.ßìààíû ñ¿¿: ßìààíû ñ¿¿ àøèãëàõ ÿâäàë äýëõèéí òðîïèê, ñóáòðîïèê á¿ñèéí öºë, öºëºðõºã íóòàã ìºí. Àçè,Àôðèêèéí óóëàðõàã íóòàãò à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. 1965- 1975 îí õ¿ðòýëõ 10 æèëèéí äîòîð äýëõèéí ÿìààíûòîî 376920 ìÿíãààñ 403909 ìÿíãà õ¿ðòýë íýìýãäæýý. ßìààíû òàðõàëòûã äýëõèéí á¿õ ÿìààíû òîîíä õóâèëàí¿ç¿¿ëáýë : Åâðîï 4,4% Õîéò áîëîí äóíä Àìåðèê 3,0% ªìíºò Àìåðèê 7,3% Àôðèê 29,8% Àçè 55,4% ¯¿íýýñ ¿çýõýä ÿìààí ñ¿ðãèéí äèéëýíõ íü Àçè, Àôðèêò áàéãàà áºãººä ýíý õî¸ð òèâèéí ÿìààã ãîëöóóìàõ áîëîí ñ¿¿íèé ÷èãëýëýýð àøèãëàæ áàéíà. ßìààí ñ¿ðýã ìîíãîëûí ìàë ñ¿ðãèéí äîòîð 22 õóâèéã ýçýëæ, ìàëàæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé 26,2%, ìàõíû 12,9%, ñ¿¿íèé 20 % íü ÿìààí ñ¿ðãýýñ àâäàã áàéíà. ßìààí ñ¿ðýã ìàíàéîðîíä õîíü, ¿õðèéí äàðààãààð îðîõ ÷óõàë ñàëáàð áºãººä ÿìààíû òîîíû õóâüä ìàíàé îðîí äýëõèéä 7 äóãààð áàéðýçýëæ, õ¿í àìä íîîãäîõ ¿éëäýõ¿¿íèé õóâüä 1 ä¿ãýýð áàéð ýçýëæ áàéíà. Ìîíãîë ÿìààã òóñãàéä íü ñ¿ðýãëýõ íüõîâîð, õîíèí ñ¿ðýãòýé õàìò áýë÷ýýðò ÿâíà. Öàãààí èäýý õèéõýä õîíü, ÿìààíû ñ¿¿ã äàíãààð õýðýãëýõýýñãàäíà ãîë òºëºâ õîëüæ õýðýãëýíý. ßìàà áîë áýë÷ýýð ãîëäîãã¿é, áóñàä òºðëèéí ìàë àøèãëàõ áîëîìæã¿é õàä ÷óëóóò áýë÷ýýðèéã ñàéíàøèãëàäàã òóë ãîâü, õàíãàéã¿é ºðãºí òàðõñàí áàéäàã. Ãýâ÷ ìàíàé îðíû ãîâèéí á¿ñýíä óëñûí á¿õ ÿìààíû33.7% , îéò õýýðèéí á¿ñýíä 7,9 % áàéãààãààñ ¿çýõýä ÿìàà ¿ðæ¿¿ëäýã ãîë íóòàã ãîâèéí á¿ñ þì. Åâðîïîä ñ¿¿íèé ¿¿ëäðèéí òîããåíáóðã, çààíåí ÿìààíààñ æèëä 600- 900 ëèòð, ¿ðæëèéí øèëäýãÿìààíààñ 1000 ãàðóé ëèòð ñ¿¿ ñààæ àâíà. Ìàëüòèéí áîëîí íóáèéí ¿¿ëäðèéí ÿìààã ìºí ñààëèéí ÷èãëýëýýðàøèãëàäàã áàéíà. Îðîñò ¿ðæ¿¿ëäýã íóòãèéí ÿìààíû ¿¿ëäýð óãñààã ñàéæðóóëäàõäàà Åâðîïûí ñààëèéí¿¿ëäðèéí ÿìààã àøèãëàñàí áîëîëòîé. Ìîñêâà ìóæèéí ñ¿¿íèé ¿¿ëäðèéí ÿìàà 8- 10 ñàð ñààëãàæ 500- 600 ëñ¿¿ ãàðãàäàã áà Ãîðüêèé ìóæèéí ÿìàà ñààëèéí õóãàöààíä 4,2- 5,2 %- èéí òîñëîãòîé 450- 550 ëèòð, øèëäýãíü 1000 ëèòð ñ¿¿òýé. Ïåòåðáóðã ìóæèéí ÿìàà 600- 800 ëèòð ñ¿¿òýé. Ìåãðåëü ¿¿ëäðèéí ÿìàà 7 ñàð ñààõàä300 ë ñ¿¿òýé áàéäàã àæýý. Äîí õàâèéí ¿¿ëäðèéí ÿìààíû ñààì Ñ.Ñ.Ìèøàðåâûí ñóäàëñíààð 5 ñàðûí äóíäæààð 160 îð÷èì ëèòð, ýíýÿìààã ñààõäàà èøãèéã íü òóñãààðëàñíû äàðàà áóþó ëàêòàöèéí IV, V ñàðä 40- 45 õîíîã ñààæ òàâààðûí 30-40 ë ñ¿¿ àâäàã áàéíà. Ã.Ã.Çåëåíñêèé , äîí ¿¿ëäðèéí ÿìàà ëàêòàöèéí àíõíû æèëä 135 ëèòð, 2 äàõü æèëä 165 ë ñ¿¿òýéáàéäàã òóõàé áè÷ñýí áàéäàã. Íóá ¿¿ëäðèéí ÿìààíû ñ¿¿íèé òîñëîã 8,5 %, äîí õàâèéí ¿¿ëäýð 4,6 %, çààíåí 34
  • Ñ¿¿ ñóäëàë¿¿ëäýð íóòàãòàà 3,8- 4,5 % ,òîããåíáóðã 4% áàéäàã àæýý. Õ àðèí Àâñòðàëèä ¿ðæ¿¿ëäýã çààíåí, òîããåíáóðãÿìààíû ñ¿¿íèé òîñëîã 3,7 % áàéäàã íü òóõàéí íóòãèéí öàã óóðûí îíöëîãòîé õîëáîîòîé áèç. Îð÷íû òåìïåðàòóð íýìýãäýõ òóòàì ÿìààíû ñ¿¿íèé òîñëîã, õóóðàé áîäèñ áàãàñäàã íü àæèãëàãäæýý. Íóòãèéí ìîíãîë ÿìààíû ñààëèéí õóãàöàà 7 ñàð ¿ðãýëæèëæ 60- 70 ë ñ¿¿ ãàðãàäàã áàéíà. Ò àâààðûíñ¿¿ àøèãëàõ ãîë ¿å 6 äóãààð ñàðûí 1 - íýýñ 8 äóãààð ñàðûí 1 5 õ¿ðòýë õóãàöàà áºãººä ÿìàà á¿ðýýñòàâààðûí 1 5- 30 ëèòð ñ¿¿ àøèãëàõ áîëîìæòîé þì. Ãîâü- Àëòàé àéìãèéí Áèãýð, Øàðãà, Õ àëèóí ñóìàíä áàéäàãòóëìàí õºõò ÿìàà ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí øèëäýã îìîã áºãººä ºäºðò ëèòð ãàðóé ñ¿¿òýé þì. Îðîñîîñ Äîí õàâèéí ¿¿ëäðèéí ÿìààã òóñ óëñàä àâ÷èð÷ ãîâèéí á¿ñýíä ìîíãîë ÿìààòàé ýðëèéçæ¿¿ëýííîîëóóðûí ¿¿ëäðèéí ÿìààí ñ¿ðýã áèé áîëãîõ àæëûã ÿâóóëñíû ¿ð ä¿íä Ò Ãîâü ãóðâàí ñàéõàí Ò ¿¿ëäðèéããàðãàñàí áîëíî. Ãîâèéí íºõöºëä äîí ¿¿ëäðèéí ÿìààíû ñààì 66 ëèòð, ãîâü ãóðâàí ñàéõàí ¿¿ëäðèéíõ 73 ëèòðáàéíà. 4. Ìîíãîë ¿¿ëäðèéí ÿìààíû óóðàã ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í Òîñ, % ¯íñ, % Õóóðàé áîäèñ, Èñãýëýí Ò0 Íÿãò À0 Íèéò óóðàã, % ÷èõýð, % Ñ¿¿íèé Èøãýëñíèé äàðààõ õîíîã % 0 28,26 8,90 14,71 3,25 1,40 28 83 1 18,70 4,51 9,80 3,30 1,09 24 59 2 17,45 4,00 8,50 3,96 0,99 22 46 3 16,99 3,80 7,80 4,50 0,89 20 38 4 15,10 3,70 5,95 4,57 0,88 19 35 5 13,45 3,50 4,50 4,60 0,85 17 34 10 12,31 3,32 3,60 4,64 0,75 16 31 Ñ¿¿íèé ãàë óóðãèéí õóóðàé áîäèñ 28,30% õ¿ð÷ ¿¿íèé èõýíõ íü òîñ, óóðàã áàéäàã. Õîíîã ºíãºðºõòóòàì óóðàã, òîñ, ýðäñèéí õýìæýý ààæìààð áóóðäàã áà õàðèí ÷èõýð ààæìààð íýìýãäýíý. ßìààíû ãàë óóðàãòãëîáóëèíèé õýìæýý õýâèéí ñ¿¿íä áàéäãààñ 20 äàõèí èõ, àëüáóìèí áàðàã 2 äàõèí èõ õýìæýýòýé îðøèæòºëèéí áèåèéã ºâ÷íººñ õàìãààëàõ ÷óõàë ¿¿ðãèéã áèåë¿¿ëíý. Ìîíãîë ¿¿ëäðèéí ÿìààíû õèìèéí á¿ðýëäõ¿¿íñààëèéí ñàðàà𠺺ð÷ëºãäºõ áàéäëûã 5 ä¿ãýýð õ¿ñíýãò ¿ç¿¿ëýâ. ßìààíû ñ¿¿ ¿õðèéí ñ¿¿ã áîäâîë õóóðàé áîäèñ , òîñëîãîîð èõ. àçåèí áîë ÿìààíû ñ¿¿íèé ãîë óóðàãó÷ðààñ ãàäààä îðíóóäàä áÿñëàã ¿éëäâýðëýõýä ÿìààíû ñ¿¿ã àøèãëàíà. 5. Ìîíãîë ¿¿ëäðèéí ÿìààíû ñ¿¿íèé á¿ðýëäõ¿¿í ( ñààëèéí ñàðààð , % ) Ñààëèéí Õóóðàé Òîñ Óóðàã Ñ¿¿íèé ¯íñ ñàð áîäèñ ÷èõýð 1 11,86 3,32 3,27 4,54 0,7 2 12,20 3,52 3,29 4,57 0,8 3 13,29 4,07 3,32 4,87 1,0 4 14,57 5,04 3,75 4,93 0,8 5 16,22 6,45 4,00 4,86 0,1 6 18,62 8,57 4,20 4,85 1,0 7 19,41 9,02 4,48 4,84 1,1 Æèëèéí 15,17 5,71 3,76 4,78 0,9 äóíäàæ Ìîíãîë ÿìààíû åðäèéí ñ¿¿íä 0,75 % íü àëüáóìèí, 0,25 % íü ãëîáóëèí áàéõ þì. ¯õðèéí ñ¿¿íýýñ àëüáóìèíûõýìæýýãýýð ÿìààíû ñ¿¿ èë¿¿ áàéäàã ó÷èð ñóâèëàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çíý. ßìààíû ñ¿¿ âèòàìèíààðáàÿëàã áàéäàã. 100 ìë ñ¿¿íä òèàìèí 42- 50 íýãæ, íèêîòèíèé õ¿÷èë 179- 381 íýãæ, ðèáîôëàâèí 110 íýãæ,ïàíòîòåíèé õ¿÷èë 338 íýãæ, ïèðèäîêñèí 6,7 íýãæ, áèîòèí 6,3 íýãæ, èíîçèòîë 2,1 ìã, àñêîðáèíèé õ¿÷èë 2,0 ìã,À âèòàìèí óëèðëûí áàéäëààñ õàìààð÷ 0,19 - 0,60 ìã áàéíà. ßìààíû ñ¿¿íèé òîñíû áºìáºëºã áóñàä òºðëèéí ìàëûí ñ¿¿íýýñ æèæèã áàéäàã ó÷èð ìàøèíäàõàä öºöãèéòºâºãòýé ÿëãàðàí ÿìààíû ñ¿¿ãýýð òîñ õèéõ íü àøèãã¿é áàéäàã. Õàðèí æèæèã áºìáºëºãòýé ñ¿¿íèé òîñ õîäîîäãýäñýíä ò¿ðãýí áîëîâñîð÷ øèíãýäýã ýíåðãè áàãà çàðöóóëäàã ñàéí òàëòàé ó÷èð óíäíû ÷èãëýëýýðõýðýãëýõýä òîõèðîìæòîé. ßìààíû ñ¿¿íèé òîñíû õàìãèéí ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîë ººõºí õ¿÷ë¿¿ä þì. ßìààíû ñ¿¿íä á¿õ òºðëèéí ººõºíõ¿÷ëèéí äîòîð õàíàñàí õ¿÷èë 66,1 %, íýã õîëáîîñò õàíàñàí õ¿÷ë¿¿ä 28,3 % ¿¿íä òåòðàäåöåíèé,ïàëüìåòîëåíèé, ãåïòàäåöåíèé, îëåèíèé, ëèíîëåíèé õ¿÷ëèéí õýìæýý 5,1 % áàéâ. ªºõºí õ¿÷ëèéí èéìá¿ðýëäõ¿¿íýýñ øàëòãààëàí ÿìààíû ñ¿¿íèé òîñ ºíäºð òåìïåðàòóðò õàéëäàã, öàðöàìòãàé, õàòóó øèíæ÷àíàðòàé áàéäàã àæýý. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ÿìààíû ñ¿¿íèé òîñîíä êàïðèíèé õ¿÷èë áóñàä òºðëèéí ìàëûíõààñ èë¿¿,á¿õ ººõºí õ¿÷ëèéí 10%- èéã ýçýëäýã. ßìààíû ñ¿¿íèé ãàðö, ÷àíàðò íºëººëäºã ç¿éë íü òýæýýë àð÷èëãàà þì. Òóðøëàãààñ ¿çâýë ãîâèéííºõöºëä õîíîãò 400 ãð áàãñàðìàë òýæýýë ºãñºí ÿìààíû ñ¿¿í øèì õî¸ð äàõèí íýìýãäýæ áàéâ. Ýíýõ¿¿ òóðøëàãàíü íýìýãäýë òýæýýë ºãñíººð ÿìààíû ñ¿¿íèé íàéðëàãà äàõü òîñ, óóðãèéí õýìæýýã äàí áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíäáàéñàí ÿìààíûõààñ 0,1 % íýìýãä¿¿ëæ áîëîõûã õàðóóëæ áàéíà. Ìàíàé îðîíä ¿ðæ¿¿ëæ áàéãàà ÿëàíãóÿà íîîëóóð, íîîñíû ¿¿ëäðèéí ÿìààã ñààëèéí õóãàöààíä íýìýãäýëòýæýýëýýð òýæýýâýë ñ¿¿íèé ãàðöûã íýìýãä¿¿ëýýä çîãñîõã¿é, ò¿¿íèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ áîëîìæ á¿ðýíáàéíà. 35
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 14 Ñ¿¿íèé àðèóí öýâýð Ñ¿¿ áîë òºðºë á¿ðèéí áè÷èë áèåòýí ºñºæ ¿ðæèõýä õàìãèéí òîõèðîìæòîé îð÷èí þì. Ñ¿¿ íü ñààæàâàõààñ ýõëýýä õýðýãëýã÷äýä õ¿ðãýõ õ¿ðòýëõ á¿õ ¿å øàò áîëãîíä áè÷èë áèåòíýýð áîõèðäîõ áîëîëöîîòîé. ßìàð ÷ ýð¿¿ë ìàëûí ñ¿¿íä áè÷èë áèåòýí ÿìàð íýã õýìæýýãýýð áàéõ áºãººä ýíý íü îð÷íû àãààð, óñ,ìàëûí áèå, ñàâ ñóóëãà, ñààëü÷íû ãàð çýðãýýñ îðäîã. Ñ¿¿íèé àðèóí öýâðèéí ¿ç¿¿ëýëò áîë ñ¿¿íä áàéõ òîîñ,øîðîî, õÿëãàñ, ºâñ, áóóöíû øèðõýã çýðýã ìåõàíèê áîõèðäëûí ç¿éëñ þì. 250 ìã ñ¿¿ã õºâºí ø¿¿ëò¿¿ðýýð ø¿¿æò¿¿í äýýð ø¿¿ãäñýí ìåõàíèê áîõèðäëûã ñòàíäàðòàä çààñàí æèøèãòýé õàðüöóóëæ çýðýã äóãààð òîãòîîäîã.1 ä¿ãýýð çýðãèéí ñ¿¿ îãò áîõèðäîëã¿é, 2 äóãààð çýðýã íü áàãà çýðýã áîõèðäîëòîé, 3 äóãààð çýðýã íüèõýýõýí áîõèðäîëòîé áàéíà. Ñ¿¿íä áè÷èë áèåòíèé øèíæèëãýýã õèéõ íü áîõèðäëûí øàëòãààí , ýõ ¿¿ñâýðèéã îëîõ, ýìãýã òºðºã÷áîëîí õîîëíû õîðäëîãî ¿¿ñãýã÷ ìèêðîáûã èëð¿¿ëýõ çîðèëãîòîé þì. Óëñûí ñòàíäàðòààð ñ¿¿, ñ¿¿íá¿òýýãäýõ¿¿íä áàéæ áîëîõ ìèêðîáûí äýýä õýìæýýã çààñàí áàéäàã. Õàðèí ýìãýã òºðºã÷ ìèêðîá áàéæáîëîõã¿é. Áè÷èë áèåòíèé òîîã òîãòîîõäîî òýæýýëò îð÷èíä òàðüæ óðãóóëàõ, ìèêðîñêîïîîð õàðæ òîîëîõ,ðåäóêòàçà ôåðìåíòèéí õýìæýýãýýð òîîíû á¿ä¿¿â÷ òîãòîîõ àðãóóäûã õýðýãëýíý. Ìèêðîáûí ãàðãàäàã ðåäóêòàçà ôåðìåíò íü ìåòèëåíèé õºõèéí ºíãèéã õóâèðãàäàã ÷àíàðòàé. Áè÷èëáèåòíèé òîî øèíæèëæ áàéãàà ñ¿¿íä îëîí áàéõ òóòàì ìåòèëåíèé õºõèéí ºí㺠òºäèé ÷èíýý ò¿ðãýí àíãèæèðíà.Ýíý àðãûã ¿éëäâýðëýë äýýð ñ¿¿í äýõ ìèêðîáûí òîîã òîãòîîõîä ºðãºí õýðýãëýíý. Ñ¿¿, öàãààí èäýýíèé àðèóíöýâðèéí áàñ íýã ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîë ãýäýñíèé ñàâõàíöðûã èëð¿¿ëýõ ÿâäàë ìºí. Ýíý íü ýëäýâ òºðëèéí ýìãýãòºð¿¿ëýã÷ ñàëìîíåëèéí á¿ëýã áàêòåðèéã òîéðóó çàìààð èëð¿¿ëíý ãýñýí ¿ã þì. Ãýäýñíèé ñàâõàíöðûí òîîõýìæýýã êîëè- òèòð, êîëè – èíäåêñ ãýñýí õî¸ð ¿ç¿¿ëýëòýýð òîäîðõîéëíî. îëè- òèòð ãýäýã áîë ãýäýñíèé ñàâõàíöðûã èëð¿¿ëæ áîëîõ äýýæèéí õàìãèéí áàãà õýìæýý ( ã þìóó ìë) þì. îëè- èíäåêñ ãýäýã íü øèíæèëãýýíèé äýýæíèé íýãæ õýìæýýíä (ìë þìóó ã ) áàéõ ãýäýñíèé ñàâõàíöðûíòîîã õýëíý. Õ¿íñíèé ç¿éëèéí èõýíõ ñòàíäàðòàä ýíýõ¿¿ êîëè- òèòð, êîëè- èíäåêñèéí õýâ õýìæýýã òîãòîîíçààñàí áàéäàã ¸ñòîé: Ñ¿¿íèé èñãýëýí íýìýãäýíý ãýäýã áîë ñ¿¿íä áè÷èë áèåòýí èõ õýìæýýãýýð ºññºíèé áàñíýã òýìäýã þì. Ñ¿¿ áè÷èë áèåòíýýð áîõèðäîõ ýõ ¿¿ñâýð Ìàëûí õºõíèé ñ¿â, ñóâàãò ÿíç á¿ðèéí áè÷èë áèåòýí áàéõ áºãººä ò¿¿íèé òºðºë, òîî õýìæýý íü ýð¿¿ëàõóé, àðèóí öýâðèéí íºõö뺺ñ øàëòãààëíà. Àíõíû ó÷èã ñ¿¿íèé 1 ìë- ò 10000- 25000 áè÷èë áèåòýí áàéõàäñààëòûí äóíä õèðä 3- 5 ìÿíãà, ýöýñò 200- 1000 áîëîõ ìýò÷èëýí áàãàñäàã. Õºõíèé ñ¿âä êîðèíåáàêòåð, ñòðåïòîêîêê ìýòèéí áè÷èë áèåòýí áàéíãà ºñ÷ õºõíèé áºã뺺ñ ãýäãèéã áèéáîëãîäîã. Èéìýýñ ýõíèé ó÷èã ñ¿¿ã íèéò ñààìòàé õîëèõã¿é òóñãàé ñàâàíä ñààæ àðèóòãàõ íü ç¿éòýé. Ñààëèéí ìàëûí áèå íü ñ¿¿ áîõèðäóóäëàõ íýã ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã . Èéìýýñ ñààëèéí ìàëûí áèå, ÿëàíãóÿàäýëýíãèéí àðèóí öýâýðò èõ àíõààðàë òàâèõ õýðýãòýé. Ìàëûí áèåä íààëäñàí øîðîî, áóóö, ¿ñ íîîñ, ìàë ñààõ¿åä ñ¿¿íä îðîõ íü áèé. Áîõèð ç¿éëèéí ãðàìì òóòàìä õýäýí ñàÿ ìèêðîá îðøäîãèéã ñàíàõ õýðýãòýé. Ýíý íü ãîëòºëºâ ãýäýñíèé ñàâõàíöàð, ÿëçðóóëàã÷, ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áîëîí òîñíû õ¿÷ëèéí ìèêðîá , õºãö , 캺ãºíöºð áàéäàã. 36
  • Ñ¿¿ ñóäëàëÑààëèéí ìàëûí áèåèéã áàéíãà öýâýð áàéëãàõûí òóë þóíû ºìíº áàéð, ìàëëàãààíû àõóé íºõöëèéã àíõààðàõààñãàäíà ìàë ñààõûí ºìíº äýëýíã á¿ëýýí óñààð óãààæ àð÷èõ íü ÷óõàë. Áýë÷ýýðèéí ìàëëàãààíû ¿åä ñ¿¿áîõèðäîõ íü áàðàã õî¸ð äàõèí áàãà áàéíà. Ñààëèéí õóâèí ñàâ, ìàøèí çýðýã òºõººðºìæèéã óãààõ, àðèóòãàõàæëûã áàéíãà õèéõã¿é áîë ñ¿¿ áîõèðäóóëàã÷ íýã ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã. 1 . Ñ¿¿ áîõèðäîõ ýõ ¿¿ñâýðýýñ ñ¿¿íä áàéõ áè÷èë áèåòíèé òîî Ñ¿¿ áîõèðäîõ ýõ ¿¿ñâýð 1 ìë ñ¿¿íä áàéõ áè÷èë áèåòíèé òîî Ìàëûí äýëýí 1 00000 Áèåèéí ãàäàðãóó 20000 Ñààëèéí õóâèí 1 00000 Ñ¿¿ õýìæèõýä 60000 Ñ¿¿ õºðãºõ ñàâíààñ 1 00000 ¯¿íýýñ ¿çýõýä ñ¿¿ã ñààæ õýðýãëýã÷äýä õ¿ðãýõ õîîðîíä àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëò õèéõ ÿâöàäîëîí õóâèí ñàâ äàìæèõ á¿ðä ñ¿¿ íü ìèêðîáîîð áîõèðäñîîð áàéíà. Ñààëèíä õýðýãëýäýã õóâèí ñàâûã ÿìàðýäýýð õèéõèéã áàñ àíõààðàõ õýðýãòýé. Ìîäîí õóâèí ñàâûã óãààõ àðèóòãàõàä áýðõøýýëòýéãýýð áàðàõã¿éàëü íýãýí ãàçàð íü áîõèð ç¿éë ¿ëääýã òóë ñ¿¿ã 0àìàðõàí ãàøèëãàíà. ¯íýýíèé õî¸ð õºõíèé ñ¿¿ã ìîäîí õóâèíä,íºãºº õî¸ðûã ìåòàëë õóâèíä ñààæ òóñ á¿ðèéã 1 5 - ûí òåìïåðàòóðò áàéëãàõàä ìîäîí õóâèíä õàäãàëñàí ñ¿¿ãóðàâ äàõèí ò¿ðãýí õóãàöààíä ãàøèëæ áàéæýý. Ñ¿¿ õàäãàëàõàä õàìãèéí òîõèðîìæòîé íü ìåòàëë áîëîííèéëýã ýäýýð õèéñýí ñàâ ñóóëãà áºãººä õàðèí òºìºð, öàéðäìàë ñàâ íü ñ¿¿íèé íàéðëàãûí ç¿éëèéãèñýëä¿¿ëäýã ìóó òàëòàé. Ñ¿¿ ø¿¿õ ÿâäàë ìàø ÷óõàë. Ñààõ ¿åä ñ¿¿íä îðñîí õÿëãàñ, øîðîî, ºâñèéã ø¿¿æ öýâýðëýõèéí õàìòýíý ç¿éëèéí õàìò ñ¿¿í äýõ ìèêðîá öººðºõ áîëíî. Òýãýõäýý ø¿¿ëò¿¿ð íü ººðºº öýâýð áàéâàë çîõèíî. Ø¿¿ëò¿¿ð,ñ¿¿ õýìæèã÷ çýðýã òºõººðºìæèéã óãààãààä çîãñîõã¿é çààâàë àðèóòãàõ õýðýãòýé. Îð÷èí ¿åä öàõèëãààí ñààëòóóð õýðýãëýõ ÿâäàë àðèóí öýâðèéí øààðäëàãûã õàíãàõ ÷óõàëíºõöëèéã áóé áîëãîæ áàéãàà þì. Õàðèí ñààëòóóðûí ç¿éë àíãè, õîîëîéíóóäûã àðèóòãàõã¿é áàéâàë ñ¿¿ããàðààð ñààñíààñ õýä äàõèí èë¿¿ áîõèðäóóëæ áîëíî ãýäãèéã ñàíàâàë ç¿ãýýð. Ìàëûí òýæýýëèéí àðèóí öýâýðò áàñ àíõààðàë òàâèáàë çîõèíî. Ìàëûí òýæýýëä îëîí òºðëèéí áè÷èëáèåòýí áàéõ áºãººä òýäãýýð íü ìàëûí áèåèéí ãàäàðãóó, àãààð , õýâòðèéí ìèêðîôëîðò íºëººëæ óëìààð ñ¿¿ãáîõèðäóóëäàã. ßëçàðñàí, õºãöºðñºí äàðø, ºâñººð ìàë òýæýýõ íü ñ¿¿íèé ÷àíàðò áàñ íºëººëíº. Èéìä òýæýýëäÿëçðóóëàã÷ , òîñîí õ¿÷ëèéí áàêòåðèàñ ãàäíà ãýäýñíèé ñàâõàíöàð, õºãö, 캺ãºíöºð çýðýã öàãààí èäýýáîëîâñðóóëàõàä õºíººë ó÷ðóóëàã÷ áè÷èë áèåòýí áàéíà. Ñààëèéí ñàâ, òºõººðºìæèéã óãààäàã óñ áîõèð áàéâàë ò¿¿íä ÿíç á¿ðèéí áè÷èë áèåòýí ò¿¿íèé äîòîðýìãýã òºð¿¿ëýã÷ áàéæ áîëîõ þì. Õýðýãöýý ãàðâàë óñûã õëîðûí øîõîéãîîð àðèóòãàæ áîëíî. 15 ã îð÷èì õëîðûíøîõîéãîîð 3000 îð÷èì ëèòð óñûã àðèóòãàæ áîëäîã. ̺í ñààëü÷èí õ¿íèé õóâèéí àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë ìýíäýäèõýýõýí àíõààðàë òàâèõ õýðýãòýé. Ãýäýñíèé õèæèã, ñàëìîíåëëåç, öóñàí ñóóëãà çýðýã ºâ÷èí ñààëü÷èí,àæèë÷íààñ äàìæèí õýðýãëýã÷ îëîíä õàëäâàðëàæ áîëîõ þì. Ñààëèéí ôåðìèéí àæèë÷èä, ñààëü÷äûí ýð¿¿ëìýíäèéã ñàð á¿ð øàëãàæ áàéõ ä¿ðýìòýé áàéäàã. Ñààëü÷èä ìàë ñààõûí ºìíº ãàðàà ñàâàíòàé á¿ëýýí óñààðóãààæ öàãààí õàëààä ºìññºí áàéõ ¸ñòîé.Ñ¿¿, öàãààí èäýýãýýð äàìæèí õàëäâàðëàõ çàðèì ºâ÷èí Öàãààí èäýýíä òîäîðõîé çàðèì áè÷èë áèåòýí ¿ðæèæ õîð òîêñèí õóðèìòàëñíààñ øàëòãààëñíûã õîîëíûõîðäëîãî ãýõ áà õîðîîñ ãàäíà àìüä íÿí áàéæ ºâ÷ë¿¿ëýõèéã õîðäëîãîò õàëäâàð ãýíý. Áîòóëèçì. Ýíý íü Clostridium botulinus ãýäýã áàêòåðèéí õîðîîñ áîëäîã õîðäëîãî þì. ëîñòðèäèóìáîòóëèíóñ áîë ¿ðýíöýð ¿¿ñãýäýã ñàâõàíöàð áºãººä ¿ðýíöýð ýñèéíè íýã ¿ç¿¿ðò îðøèæ ìèêðîñêîïîîð õàðàõàäõýíãýðýãèéí äîõèóð ìýò õàðàãäàíà. Àãààðã¿é îð÷èíä àìüäðàã÷, ¿ðýíöýð íü ºíäºð õýìä òýñâýðòýé, ò¿¿íèéìàø õ¿÷òýé õîð á¿õ òºðëèéí àìüòíûã õîðäóóëäàã. ªâ÷íèé äàëä ¿å 12- 24 öàã áàéõ áà àìüòíû õîîëîé,çàæëóóð, àìüñãàëàõ ýðõòíèé áóë÷èí òàòàëäàõ, ñàà áîëîõ çýðãýýð ºâ÷íèé øèíæ òýìäýã èëýðíý. Öàãààíèäýýã áîõèð õèéñýí íºõöºëä õºðñ øîðîîíîîñ ýíý íÿíãààð áîõèðäîíî. Ñòàôèëîêîêêèéí õîðäëîãî. Ýíý õîðäëîãûí ¿¿ñãýã÷ àëòàí øàðãàë ñòàôèëîêîêê àãààð, õºðñ, õ¿í ìàëûí 0áèåèéí ãàäàðãóóä áàéæ èäýý áýýðò ¿ðýâñýë ¿¿ñãýíý. Ýíòåðîòîêñèí ãýäýã õîð ãàðãàäàã. 80 Ñ-ò 20- 50ìèíóò àðèóòãàõàä óñòäàã áîëîâ÷ õîð íü ºíäºð õýìä òýñâýðòýé. Ýíý õîðîíä õ¿í èõ ýìçýã, àìàðõàí õîðääîã.Øèíæ òýìäýã íü 1- 5 öàãèéí äàðàà õîäîîä ãýäýñ õóðöààð ¿ðýâñýæ ºâ÷ëºõ, Ẻëæèõ, ñóóëãàõ òàìèðäàõçýðãýýð èëýðíý. Ààðö, òàðàã, 纺õèéã óäààí õóãàöààíä áóðóó õàäãàëàõàä èéì õîðäëîãî òîõèîëäîõ áºãººääýýðõ á¿òýýãäýõ¿¿í ìóóäàæ ÿëçàðñàí øèíæ òýìäýã ãàäíààñàà ìýäýãäýõã¿é òóë õ¿ì¿¿ñ ñýæèã àâàõã¿éõîðäîõ ÿâäàë áèé. Õîîëíû õîðäëîãîò õàëäâàð. Ýíý íü èõ õýìæýýíèé àìüä áè÷èë áèåòýí, òýäãýýðèéí ýíäîòîêñèí àãóóëñàíõîîë õ¿íñíèé ç¿éë õýðýãëýñíýýñ ¿¿ñíý. ¯¿ñãýã÷ íü ñàëìîíåëëûí áîëîí ýøåðèõèéí òºðëèéí áè÷èë áèåòýí þì.Öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ, õàäãàëàõ òåõíîëîãè, ýð¿¿ë àõóé, àðèóí öýâðèéí øààðäëàãûã çºð÷èõ íüýíýõ¿¿ õîðäëîãîò õàëäâàð ¿¿ñýõ ¿íäñýí øàëòãààí áîëäîã. Ãýäýñíèé á¿ëýã áàêòåðèä áàãòäàã Escherchia coli õ¿í ìàëûí ãýäñýíä áàéíãà îðøäîã áîãèíî, 2- 3 ìêìõýìæýýòýé øóëóóí äóãóéðñàí ¿ç¿¿ðòýé, ãðàì ñºðºã, õºäºë㺺íòýé áà çàðèì íü õºäºë㺺íã¿é, òóéëáàðã¿éàíàýðîá áàêòåðè þì. 37
  • Ñ¿¿ ñóäëàë ÌÏÀ – ò áîðîâòîð ºíãèéí òóíãàëàãäóó, ýíäî- ãèéí îð÷èíä òºìºð ìýò ãÿëòãàíàñàí óëààí ºíãèéí êîëîíè 0¿¿ñãýíý. ÌÏØ- èéã æèãä áóëèíãàðòóóëàõ áà ñ¿¿ á¿ëýãí¿¿ëíý. Ãýäýñíèé á¿ëýã áàêòåðè 1 0- 46 Ñ-òºñãºâºðëºæ õàëóóíä òýñâýðòýé ýíäîòîêñèí, äóëààíä òýñâýðã¿é ýêçîòîêñèí ÿëãàðóóëäàã. Õ¿¿õýä, òºëèéãºâ÷ë¿¿ëäýã. Òîêñèíîîð õîðäîõ ¿åä áèå ñóëðàõ, òîëãîé ºâäºõ, òîëãîé ýðãýæ áàðèìæàà àëäàõ, õàëóóðàõ,õîäîîä ãýäýñ áàçëàõ øèíæ òýìäýã èëýðäýã. Ñ¿¿, öàãààí èäýýíä ãýäýñíèé ñàâõàíöàð èëýðíý ãýäýã áîë àðèóíöýâýð ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãûã õàíãààã¿é, øîðîî, áóóö îðñíîîñ ãîë òºëºâ áîëíî. Ñàëìîíåëëèéí òºðºëä îëîí ç¿éë áàêòåðè áàãòàíà. Ýäãýýð íü õºäºë㺺íòýé, ãðàìì ñºðºã, ¿ðýíöýð, 0êàïñóë ¿¿ñãýäýãã¿é, òóéëáàðã¿é àíàýðîá, 37 Ñ- ò óðãàäàã ñàâõàíöàð þì. ÌÏØ- èéã áóëìíãàðòóóëæ òóíàõáºãººä ýíäî- ãèéí îð÷èíä ºíãºã¿é êîëîíè ¿¿ñãýíý. Ñ¿¿ á¿ëýãí¿¿ëýãäýãã¿é , èíäîë ÿëãàðóóëäàãã¿éãýýðýýýøåðèõèé êîëèãîîñ ÿëãààòàé. Ñàëìîíåëëèéí òºðëèéí áàêòåðè õ¿¿õýä òºë ìàëûã ºâ÷ë¿¿ëýõ áà ýíäîòîêñèíãàðãàíà. ̺í ë öàãààí èäýý áîëîâñðóóëàõ ¿åä àðèóí öýâðèéí øààðäëàãûã õàíãààã¿éãýýñ ãàäíà öàãààíèäýýíèé ¿éëäâýðèéí àæèëÿèä ñààëü÷äûí äîòîð íÿí òýýã÷ þì óó, ºâ÷òýé õ¿í áàéñíààñ ýíý ºâ÷èí õàëäâàðëàíà.Ñàëìîíåëëåçîîñ ãàäíà ãýäýñíèé õèæèã, öóñàí ñóóëãà ìýòèéí õàëäâàðò ºâ÷èí ñ¿¿ãýýð äàìæèí õ¿íýýñ õ¿íäõàëäâàðëàæ áîëíî. Ñ¿ðüåý ºâ÷èí. Ñ¿ðüåý áîë õ¿í ìàëûí àðõàã õàëäâàðò ºâ÷èí þì. Ñ¿ðüåý ºâ÷íººð ñàëèéí ìàë ºâ÷ëºõ íüîëîíòîé áàéäàã. ¯¿ñãýã÷èéí åðºíõèé õýëáýð íü ÿëèìã¿é òàõèðëàñàí ñàâõàíöàð áºãººä 2- 5 ìêì óðò, çàðèì ¿åäóðòàñ÷ õÿëãàñ ìàÿãòàé áîëîõ, ñàëààëàõ çýðãýýð õýëáýðýý ººð÷èëíº. Èéíõ¿¿ ñàëààëàõ øèíæýýð íümycobacterium ãýäýã òºðºëä áàãòààñàí áîëíî. Õ¿íäMycobacterium tuberculosis typus humanus- ýýñ ãàäíà Ì. Typus bovinus õàëäâàðëàæ áîëíî. Èéì ó÷èð ñ¿ðüåýòýéìàë, õ¿íýýñ ñ¿¿ãýýð äàìæèí õàëäàâðëàæ áîëîõ þì. Ñ¿ðüåý0 ¿¿ñãýã÷ íü õàëóóíä òýñâýð ìóóòàé 60 – ûí 0òåìïåðàòóðò 1 öàãèéí äîòîð , 70- 80 – ò 5- 10 ìèíóò, 100 –ò ýãøèí çóóð ìºõäºã. Ýíý ÷àíàðûã àøèãëàí 0ºâ÷òýé, ñýæèãòýé ìàëûí ñ¿¿ã õàëààæ àðèóòãàäàã þì. Ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áàêòåðè ñ¿ðüåý ¿¿ñãýã÷èéã õºíººõ÷àíàðòàé ó÷èð òàðàã,àéðàãò ¿¿ñãýã÷ óäààí õàäãàëàãäàæ ÷àääàãã¿é, õàðèí öºöãèéí òîñîíä îëîí äîëîî õîíîãáàéõ òóë öºöãèéí òîñ õèéõ ñ¿¿, öºöãèéã çààâàë õàëààæ àðèóòãàõ õýðýãòýé áàéäàã. Áðóöåëëåç. ¯õýð, õîíü, ÿìàà áàñ õ¿í ºâ÷èëäºã àðõàã õàëäâàðò ºâ÷èí. ªâ÷íèé øèíæ òýìäýã íü ìàë õýýëõàÿõ, õ¿íèé ¿å ìº÷ ºâ÷ëºõ, õàëóóðàõ õýëáýðýýð èëýðäýã. ªâ÷èí ¿¿ñãýã÷ Brucella bovis, Brucella melitensisæèæèã çóóâàí äóãóé õýëáýðèéí áàêòåð þì. Ñ¿¿ãýýð äàìæèí ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í, ààðö, öºöãèéí òîñ,áÿñëàãò 2 ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàéæ áîëíî. Áðóöåëëåç ºâ÷òýé ìàëûí ñ¿¿ã õàëààæ àðèóòãàñíû 0 0äàðàà áîëîñâðóóëæ õýðýãëýæ áîëíî. Áðóöåëëåçûí ¿¿ñãýã÷ íü 68 – ò 10 ìèíóò, 72 – ò ýãøèí çóóðõàëààõàä ìºõäºã. Äýëýíãèéí ¿ðýâñýëò. Ìàñòèò áóþó äýëýíãèéí ¿ðýâñýëò áîë ¿íýýíä íèëýýä òîõèîëäîõîîñ ãàäíà õîíü, ÿìààºâ÷èëäºã. Ýíý ¿ðýâñýëòèéã ãîëöóó Str. àgalactie, çàðèìäàà Str. Pyogenes, Str. Dysagalactic çýðýãñòàôèëîêîêê ¿¿ñãýäýã. Áàéðàí ìàëëàãààíä áàéäàã ñààëèéí ìàëä äýëýíãèéí ¿ðýâñýëò íèëýýä òîõèîëääîã. 38
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 15 Ñ¿¿ öàãààí èäýýíä áè÷èë áèåòíèé ¿é÷ëýë Ñ¿¿, öàãààí èäýý ò¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ, õàäãàëæ òýýâýðëýõ àðãà àæèëëàãààíû¿åä ÿìàð íýã çàìààð áîõèðäâîë, áèå ìàõáîäèéã õîðäóóëàõààð áàðàõã¿é ºâ÷íèé ýõ ¿¿ñâýðáîëîõ òàëòàé áàéäàã. Èéì ó÷ðààñ ñ¿¿ã ýëäýâ áîõèðäîëòîîñ õàìãààëàõ, àìò ÷àíàð ñàéíòàéñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áîëîâñðóóëаõàä, ñ¿¿íèé áè÷èë áèåòí¿¿äèéã ìýäýõ øààðäëàãàç¿é ¸ñîîð òàâèãäàæ áàéíà. Òºðºë á¿ðèéí ìàëûí ñ¿¿ íü ìèêðîáûí ¿ðæèõ òîõèðîìæòîé îð÷èí, ñ¿¿íèé ÷èõýð,íèìáýãíèé õ¿÷èë, ýðäýñ áîäèñóóä íü òýäãýýðèéí àìòëàã òýæýýë íü þì. Ñ¿¿íä ñ¿¿õ¿÷ëèéí ñàâõàíöàð, êîêê, õºðºíãºíöºð, ¿íýð ¿¿ñãýã÷, äóëààíñàã ìèêðîáóóä áàéíãà îðøèíî.¯¿íèé çýðýãöýý áóñàä ÿíç á¿ðèéí ìèêðîá ãàäíààñ îðâîë, ò¿¿íä ¿ðæèæ ÷àíàðûã ìóóòãàíà.Ñ¿¿ õ¿÷ëèéí áàêòåðèóä íü áÿñëàã, òàðàã, õîîðìîã, ààðö çýðýã á¿òýýãäýõ¿¿íèéòåõíîëîãèéí ïðîöåññò ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Ñ¿¿ õ¿÷ëèéí ñàâõàíöàð êîêêóóäûí ¿éëàæèëëàãààíû ä¿íä ñ¿¿íèé ÷èõýð çàäàð÷, ñ¿¿íèé õ¿÷èë áîëæ õóâèðíà. Òàðàã á¿ðýõ,àéðàã èñãýõ ÿâö á¿õýëäýý áè÷èë áèåòíèé ¿éë àæèëëàãààíä òóëãóóðëàñàí áàéäàã.ͺ㺺òýéã¿¿ð öàãààí èäýý õºãöðºõ, ÿëçðàõ, ñ¿¿ ãàøëàõ ãýäýã áîë áàñ áè÷èë áèåòíýýñáîëäîã áèç. Ñ¿¿ãýýð õàëäâàðò ºâ÷èí ÷ äàìæèí õàëäâàðëàæ áîëîõ òàëòàé. Ñ¿¿ öàãààíèäýýíä òîõèîëäîõ áè÷èë áèåòíèéã íºëººëºõ áàéäëààð íü ãóðâàí á¿ëýãò àíãèëæ áîëíî. 1. Àøèãòàé áè÷èë áèåòýí. Ýíý á¿ëýãò ñ¿¿í õ¿÷ëèéí, ïðîïèîí õ¿÷ëèéí áàêòåð,õºðºíãºíöðèéã áàãòààíà. Ýäãýýð íü àéðàã, òàðàã, èñýã èäýý áîëîâñðóóëàõ, áÿñëàã òîñíû¿íýð àìò áèé áîëãîõîä òîäîðõîé ¿¿ðýãòýé áîëîâ÷ áàñ ñ¿¿ ãàøëàõ øàëòãààí áîëäîã. 2. Õºíººëò áè÷èë áèåòýí. Ýíý á¿ëýãò ñ¿¿íèé àìò, íàéðëàãà, ÷àíàðûã ººð÷ëºíìóóòãàäàã ãýäýñíèé á¿ëãèéí ñàâõàíöàð, òîñíû áà öóóíû õ¿÷ëèéí áàêòåð, ÿëçðóóëàã÷ íÿí,õºãöèéã õàìðóóëíà. Ãýäýñíèé ñàâõàíöàð íü ñ¿¿íèé ÷èõðèéã ñ¿¿íèé õ¿÷èë, óñòºðºã÷,í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé áîëãîí õóâèðãàæ ñ¿¿íèé àìò, ÷àíàðûã ìóóòãàíà. ßëçðóóëàã÷ áàêòåðáîë ñ¿¿íèé óóðãèéã çàäëàæ ø¿âòðèéí õèé, õ¿õýðò óñòºðàã÷ çýðýã ºìõèé ¿íýðòýé,õîðòîé áîäèñ ãàðãàíà. Òîñîí õ¿÷ëèéí áàêòåðè í¿¿ðõ¿÷ëèéí õèé, õ¿õýð óñòºðºã÷ , òîñíûõ¿÷èë ÿëãàðóóëæ öàãààí èäýýã ìàø ìóóõàé àìò ¿íýðòýé áîëãîäîã. ªºõ çàäëàã÷ áàêòåðèíü ñ¿¿íèé òîñûã çàäëàí õóðøóóëæ ãàøóóí àìòòàé áîëãîíî. 3. Ýìãýã òºð¿¿ëýã÷ áè÷èë áèåòýí. Ñ¿¿ öàãààí èäýýíä íèëýýä òºðëèéí õàëäâàðòºâ÷íèé áîëîí õîîë òýæýýëèéí õîðäëîãî ¿¿ñãýã÷ áè÷èë áèåòýí õàäãàëàãäàæ àìüäàð÷÷àäíà. ¯¿íä : ãýäýñíèé õèæèã, áàëíàä, áðóöåëëåç, ñ¿ðüåý ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷ íÿí õýäýíñàðààð áàéæ äàìæèí õàëäâàðëàæ áîëíî. ̺í ýìãýã òºð¿¿ëýã÷ ñòàôèëîêîêê, ãýäýñíèéñàâõàíöàð öàãààí èäýýíä ¿ðæèæ õîð ÿëãàðóóëæ õîîëíû õîðäëîãî ¿¿ñãýæ áîëíî. Èéì ó÷èðñ¿¿ã ò¿¿õèéãýýð õýðýãëýõã¿é áàéõûí õàìò ò¿¿íèéã áýëòãýõ, áîëîâñðóóëàõ, õàäãàëàõ,òýýâýðëýõ, õóäàëäàõ á¿õ àæèëëàãààíä ýð¿¿ë àõóé, àðèóí öýâðèéí øààðäëàãûãñàéòàð áàðèìòëàõ õýðýãòýé.Ò¿¿õèé ñ¿¿í äýõ áè÷èë áèåòíèé ººð÷ëºãäºõ ç¿é òîãòîë 39
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Øèíýõýí ò¿¿õèé ñ¿¿ íü ýëäýâ áè÷èë áèåòíèé ºñºëò, ¿ðæèëòèéã ñààòóóëàíçîãñîîõ, òýäãýýðèéã õýñýã÷ëýí óñòãàõ ÷àíàðòàé áàéäàã. ¯¿íèéã ñ¿¿íèé áàêòåðèöèäáóþó áàêòåðèéí ýñðýã ¿éë÷ëýõ ÷àíàð ãýíý. Áàêòåðèöèä ÷àíàð íü çºâõºí ò¿¿õèé ñ¿¿íä,òýãýõäýý ñààñíû äàðààõ òîäîðõîé õóãàöààíä áàéäàã. Ò ¿¿õèé ñ¿¿íèé áàêòåðèöèä ÷àíàðíü ìàëûí ¿¿ëäýð, óäàìøèë, òýäãýýðèéí õóâüñûí îíöëîã, ñààëèéí õóãàöàà, ýð¿¿ë ìýíäèéíáàéäëààñ ãàäíà ñ¿¿ã õàäãàëæ áóé òåìïåðàòóðûí íºõö뺺ñ èõýýõýí øàëòãààëíà. Ò ¿¿õèéñ¿¿ã åðäèéí òåìïåðàòóðûí íºõöºëä õàäãàëàõä ò¿¿í äýõ áè÷èë áèåòíèé á¿ðýëäõ¿¿íäàðààõ ¿å øàòàà𠺺ð÷ëºãäºíº. Ñààòàõ áóþó çîãñîíãè ¿å. Ñ¿¿íèé áàêòåðèöèä ¿éë÷èëãýýíèé ¿åä ò¿¿í äýõ áè÷èëáèåòíèé òîî íýìýãäýõã¿é õàðèí çàðèì õýñýã íü óñòàæ öººðíº. Èéíõ¿¿ ò¿¿õèé ñ¿¿íä áè÷èëáèåòíèé ºñºëò ¿ðæèëò ò¿ð ñààòàæ çàðèì õýñýã íü ¿õýæ óñòàõ ¿åèéã ñààòàõ áóþóçîãñîíãè ¿å ãýæ íýðëýäýã. Õîëèìîã áè÷èë áèåòíèé ¿å. Ò¿¿õèé ñ¿¿íèé áàêòåðèöèä ¿å äóóñìàãö õýñýãõóãàöààíû äàðàà ò¿¿í äýõ ÿíç á¿ðèéí áè÷èë áèåòýí ¿ðæèæ ýõýëíý. Ñ¿¿ õàäãàëàõíºõö뺺ñ øàëòãààëàí ò¿¿íä áàéñàí áè÷èë áèåòíýýñ àëü íýã íü áóñäààñàà õóðäàí ¿ðæèíý. 0 0Æèøýýëáýë, 0- 10 Ñ – ò õ¿éòýíñýã, 25- 30 Ñ- ààñ äýýø íºõöºëä õàëóóíñàã á¿ëãèéíáàêòåðè òîîíû õóâüä áóñäààñàà äàâàìãàéëäàã. Ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áàêòåðèéí ¿å. Ñ¿¿ã + 10 –ààñ äýýø íºõöºëä õàäãàëàõàä ò¿¿íä ÿìàãò 0ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áàêòåð äàâàìãàéëäàã. ¯¿íä, ýõëýýä ñ¿¿íèé õ¿÷ëèéí êîêê, äàðàà íü ñ¿¿íõ¿÷ëèéí ñàâõàíöàð, ýöýñò íü ñ¿¿íèé õºíºãºíöºð áîëîí õºãö ýð÷èìòýé ºñºæ ¿ðæèõ ç¿éòîãòîëòîé áàéäàã. 0 Ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áàêòåð íü ëàêòîçûã çàäëàí ñ¿¿íèé õ¿÷èë ¿¿ñãýõ áºãººä èñãýëýí 60Ò õ¿ðýõýä ñ¿¿ àÿíäàà ýýäíý. Ñ¿¿í õ¿÷ëèéí áàêòåðèéí äàðààãààð èõ õýìæýýíèéõ¿÷ëèéã òýñâýðëýæ ÷àäàõ õºðºíãºíöºð, ¿ðæèæ ýõýëíý. Õºãö, 캺ãºíöºð íü ñ¿¿í õ¿÷ëèéãòýæýýëäýý õýðýãëýäýã ó÷èð òýäãýýðèéí ºñºëò ¿ðæèëòèéí ÿâöàä ñ¿¿íèé èñãýëýíààæìààð áàãàñíà. Èéì íºõöºëä ÿëçðóóëàã÷ áàêòåðè áîëîí áóñàä áè÷èë áèåòýí èäýâõèòýé¿ðæäýã. Ýíý ìýòýýð îëîí òºðëèéí áè÷èë áèåòýí áèå áèåý õàëæ äýñ äàðààëàí ºñºæ ¿ðæèõÿâö 15- 20 ãðàäóñò ÿâíà. Õàðèí 10- ààä ãðàäóñûí òåìïåðàòóðò ñ¿¿íä áàêòåðèöèä ¿åèéí 0äàðàà øóóä ÿëçðóóëàã÷ ìèêðîá ¿ðæèæ ýõýëäýã. Ñ¿¿íä àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëò õèéõçîðèëò íü äýýð ºã¿¿ëñýí ìèêðîáèîëîãèéí ïðîöåññûã ÿâóóëàõã¿é áàéõàä ÷èãëýíý. Ñ¿¿í õ¿÷ëèéí ñòð åïòîêîêêóóä Streptococcus lactis (ñòðåïòîêîêêóñ ëàêòèñ)(ëàêòè-ñ¿¿ ãýñýí ¿ã) íü çóóâàíäóó, õîñîîðîî, çàðèìäàà ãèíæèëñýí õýëáýðýýð îðøèõ êîêêþì.(Çóðàã ) Ýäãýýð íü 30-35 -ò òîõèðîìæòîé ¿ðæèæ, 10-12 öàãèéí äàðàà ñ¿¿ã ýýä¿¿ëíý. 0Ýýäýì íü õ¿÷èëëýã èñãýëýíä¿¿ 0 àìòòàé, ñàéõàí ¿íýðòýé, æèãä íÿãò, øàð óñã¿é áàéõáºãººä õ¿÷èëëýã ÷àíàð íü 110-120 Ò õ¿ðäýã. ¯¿íýýñ ãàäíà êîêêóóäûí îëîí ç¿éë áàéõûí äýýð çàðèì íü ñ¿¿íä ò¿ëýíõèé àìò ¿íýðèéã¿¿ñãýíý. Ñòðåïòîêîêêóñ êðåìîðèñ (Streptococcus cremoris) íü èõýâ÷ëýí ãèíæèëñýí 0õýëáýðýýð áàéõ áºãººä 20-25 Ñ -ò 12 öàãèéí äîòîð ñ¿¿ã ýýä¿¿ëæ æèãä øèíãýâòýðýýäýì ¿¿ñãýäýã. ¯íýð ¿¿ñãýã÷ ñòðåïòîêîêêóóä èõýíõ íü öèòðèòàçà ãýäýã ôåðìåíòèéãàãóóëäàã òóë íèìáýãíèé õ¿÷ëèéã çàäàëäàã áàéíà. Öóóíû áà ïðîïèîí õ¿÷èë, ýôèð çýðýã 0¿íýðò áîäèñóóäûã ÿëãàðóóëäàã, ãóðâàí ç¿éëèéí êîêê áàéõ áºãººä ýäãýýð íü 30 Ñ-òòîõèðîìæòîé ¿ðæèíý. Ñ¿¿í õ¿÷ëèéí ñàâõàíöàð êîêêóóäûí àäèë ñ¿¿, ìàõ, óðãàìëûí ãàðàëòàéá¿òýýãäýõ¿¿í, àìüòäûí ãýäýñ äîòîð ýðõòýíä ýëáýã òàðõñàí áàéíà. Ýíý ñàâõàíöðóóäõ¿÷èëëýã, ø¿ëòëýã, äàâñòàé îð÷èíä ìºí àýðîá íºõöºëä àìüäàð÷ ÷àäíà. Ñ¿¿íä îðøèõ 0ñàâõàíöðóóä îëîí ÿíç áàéíà. (Çóðàã) Ò¿¿íèé çàðèì íü äóëààíñàã áàêòåðèóä ó÷èð 40-45 -ò¿ðæèíý.Çóðàã.37 ñêàí 32 Ñ¿¿í õ¿÷ëèéí ñòðåïòîêîêêóóäà-ñòðåïòîêîêêóñ ëàêòèñ, á- ñòðåïòîêîêêóñ êðåìîðèñ, â-ñòðåïòîêîêêóñ òåðìîôèëóñ 0Æèøýý íü; áîëãàðûí ñàâõàíöàð 22-53 Ñ-èéí õîîðîíä ¿ðæèõèéí õàìò ñ¿¿íèé ýýäìèéí 0 0õ¿÷èëëýãèéã 200-300 -Ò õ¿ðãýíý. Çàðèì ñàâõàíöðóóä íü 15-38 Ñ-ò àìüäàð÷, 0õ¿÷èëëýãèéã 180-200 Ò-ä õ¿ðãýäýã. Õàðüöàíãóé äóíä çýðãèéí äóëààíä ¿ðæèõáàêòåðèóä äóëààíñàã áàêòåðèéã áîäâîë æèæèãõýí, ãèíæèëñýí áàéäàëòàé, ñ¿¿ã 2-3õîíîãèéí äàðàà ýýä¿¿ëýõ òóë èäýâõè ñóëòàé. Ïð îïèîí õ¿÷ëèéí áàêòåð èóä Ýíý áàêòåðèóä íü õºäºë㺺íã¿é, ñàâõàíöàðõýëáýðòýé, õ¿÷èëòºðºã÷ã¿é îð÷èíä (àíàýðîá)ñàéí ºñ÷ 0¿ðæäýã.Ñ¿¿íä óäààí ¿ðæèæ, 5-7 0õîíîãò 30-35 -òàé îð÷èíä ò¿¿íèé õ¿÷èëëýãèéã 160-170 - Òåðíåðò õ¿ðãýíý. Áÿñëàã õèéõ 40
  • Ñ¿¿ ñóäëàëñ¿¿íä ïðîïèîí õ¿÷ëèéí áàêòåðè áàéõ íü çàðèì áÿñëàãèéí áîëîâñðîõ ïðîöåññò àøèãòàé íºëºº¿ç¿¿ëíý.Çóðàã 38 ñêàí 32 Ñ¿¿ õ¿÷ëèéí ñàâõàíöàðóóä Ãýäýñíèé ñàâõàíöðûí á¿ëãèéí áàêòåðèóä íü àìüòäûí ãýäñýíä áàéíãà áàéäãèéãáèä ìýäíý. Ãýäýñíèé ñàâõàíöàð (çóðàã.39 ñêàí 89 E .coli.3 ) ñ¿¿íä îðâîë ñ¿¿íèé ÷èõðèéãçàäàëæ, ñ¿¿íèé, öóóíû õ¿÷èë, ýòèëèéí ñïèðò, í¿¿ðñ õ¿÷èë áà óñòºðºã÷èéã ¿¿ñãýíý.Ñ¿¿ã íýã õîíîãèéí õóãàöààíä ýýä¿¿ëæ, õèéí öóëöàí á¿õèé ýýäýì ¿¿ñãýäýã. Áÿñëàãáîëîâñðîëòûí ¿åä ñàâõàíöàð ¿ðæâýë èõ õýìæýýíèé õèé ÿëãàðñíààñ áÿñëàãèéí àìò ýâã¿éáîëîîä, áèåëýã áàéäàë íü õººæ áàìáàéí õýâèéí õýìæýýíýýñ òîìîðíî. Ñ¿¿íä ãýäýñíèé ñàâõàíöàð èëýðâýë ¿éëäâýðèéí àðèóí öýâýð äîîä õýìæýýíäáàéãààãèéí íýã ¿ç¿¿ëýëò þì. Èéìýýñ ñ¿¿òýé àæèëëàõ ñààëü÷èí, àæèë÷èí, ìàë÷èí á¿ðõóâèéí áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí àðèóí öýâðèéã ñàõèõàä àíõààðàõ íü ÷óõàë áàéíà.Ñàâõàíöàð èëýðñýí ñ¿¿ã ïàñòåðèçàö õèéæ àðèóòãàíà. Ìèêð îêîêê íü óñ, àãààð, ìàëûí áóóöàíä ýëáýã áàéäãààñ ñ¿¿ã áîõèðäóóëíà. Ñ¿¿íäìèêðîêîêê (çóðàã ) èõ õýìæýýãýýð áàéâàë ñ¿¿íèé àìò ãàøóóí áîëæ ìóóäíà. Ìèêðîêîêêõîäîîäíû ôåðìåíò ÿëãàðóóëäàã ÷àíàðòàé òóë áÿñëàãèéí áîëîâñðîëòîíä íºëººëíº. Öóó õ¿÷ëèéí áàêòåð èóä íü çóóâàíäóó õýëáýðèéí õºäºë㺺íòýé ñàâõàíöàð þì. Ãàíöíýãýýð ýñâýë õîñîîðîî çàðèìäàà ãèíæèëñýí ¿çýãäýíý.Ñ¿¿íä êàòàëàçà ãýäýã ôåðìåíòèéãÿëãàðóóëíà. Èõýíõ ìèêðîáóóä ñ¿¿íä ¿ðæâýë õ¿÷èë ÿëãàðóóëäàã. Ãýòýë öóó õ¿÷ëèéíáàêòåðèóä ñ¿¿íä õ¿÷èë ¿¿ñãýõãã¿é, с¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿í òóõàéëáàë; òàðàã, õîîðìîã,áÿñëàãàíä ýëáýã òîõèîëäîíî. Ñóäàëãààíààñ ¿çâýë öóó õ¿÷ëèéí áàêòåðèóä ñ¿¿ õ¿÷ëèéíáàêòåðèóäòàé õîðøèí àìüäàð÷ îð÷íû õ¿÷èëëýã ÷àíàðûã áàãàñãàõààñ ãàäíà îð÷íûã  12âèòàìèíààð áàÿæóóëäàã áàéíà. Äð îÊÊ Ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íä õºðºíãºíöðèéí çàðèì ä¿ðñ àøèãòàé áàéõàä çàðèìíü ìóó íºëºº ¿ç¿¿ëíý. Õºðºíãºíöºð íü àéðàã, õîîðìîã çýðýã õîñîëìîë èñýëòèéí ä¿íä ¿¿ñýõá¿òýýãäýõ¿¿í áýëòãýõýä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé. Ãýòýë ààðö, öºöãèéãáîëîâñðóóëàõàä ñïèðòèéí èñýëò ÿâàãäâàë ýäãýýð á¿òýýãäýõ¿¿íä àìò ¿íýðèéí ãýìòýë¿¿ñíý. Ñ¿¿íä îðøèõ дрожжà- ñàõàðîìèöåñ êàðòèëàãèíîñóñ, á- ñàõàðîìèöåñ ëàêòèñ ýëáýã òîõèîëäîíî.( çóðàã 40 ñêàí92) Sacch. casei õ¿÷ëèéí áàêòåðèéí õîðøèí àìüäàðíà. Sacch,cartilginosus,Lebtis íüýñãýëýí öàãààí èäýýíä (òàðàã, ààðö, õîîðìîã) òîõèîëäîíî. Õº ãö 캺 㺠íöº ð Îèäèóìûí òºðëèéí õºãö íü (îèäèóì ëàêòèñ-Oidium lactis) íü öàéâàðºíãèéí ¿ñýðõýã áàéäëààð öàãààí èäýýíèé ãàäàðãóó äýýð óðãàæ óëìààð ã¿íä íü îðâîëõóðøèí ãýìòýë ¿¿ñãýäýã. Áîõèð îð÷èí, ñàâ ñóóëãàíààñ äàìæèí ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íä îðîîä24 öàãèéí äîòîð óðãàæ ýõëýíý. Зураг.41 ñêàí 93 Хөгц мукор спиносус а/ спорууд, б/ спораги, в/ хөгц мөөгөнцрийн колониÌóêîðûí òºð뺺ñ Mucor mucedo (ìóêîð ìóöåäî) öàéâàð øàð ºíãèéí êîëîíè ¿¿ñãýíý. Mucorspinosus (Ìукор ñïèíîñóñ) çóðàã42 ñêàí 94 õàð òîëãîéòîé, íèëýýä óðò èøòýé óðãàíà.Rhizopus nigricans (ðèçîïóñ íèãðèêàíñ) íü öàéâàð ñààðàë ºíãºòýé, ààëçíû òîð àäèëñ¿ëæèëäñýí, óðãàëòûí ýõýíä òîëãîé íü öàãààí äàðàà íü õàð áîëæ õóâèðíà.¯¿íýýñ ãàäíà àñïåðãèëëóóñ, ïåíèöèëëèóì,ýíäîìèöåñ, ëàêòèñ, êëàäîñïîðèóì íýãýí àäèëãýìòýë ó÷ðóóëíà.Áÿñëàã öºöãèéí òîñîíä - Monilia nigra( ìîíèëà íèãðà), Phoma( ôîìà) õºãö мөөгөнцөрýëáýã ¿çýãäýíý.Çóðàã.43 ñêàí 91 Ïåíèöèëëèóìûí çàðèì ä¿ðñà- Ðenicillium glaucum, á- Ðenicillium drevicauleÇóðàã.44 ñêàí 96 Ïåíèöèëëèóìûí òºðëèéí õºãöà- êîíèäè, á- êîíèäèéí èøMonilia nigra ¿ðæâýë áÿñëàãèéí ãàäàðãóó äýýð õàð òîëáî ¿¿ñýýä äîòîãø ã¿íä íüíýâòýð÷ îðíî. Monilia rosea (ì. Ðîçà) öºöãèéí òîñîíä ÿãààí ºíãèéí òîëáî ¿¿ñãýíý.Ôîìà-òîñíû ãàäàðãóóä äàðàà íü ã¿íä ýõëýýä öàãààí õºãö óðãàæ äàðàà íü õàð áîëæõóâèðíà.(Çóðàã.45 ñêàí 95 ) Öàãààí èäýýíä õºãö óðãàâàë ýâã¿é ò¿ëýíõèé ¿íýð áèé áîëíî.Ó÷èð íü ìóêîð,ïåíèöèëëèóì, àñïåðãèëóñ, ýíäîìèöåñ,ëàêòèñ çýðýã õºãö ñ¿¿íèé óóðàã, òîñûã çàäàëñíààñãýìòýë ¿¿ñãýíý. Ïåíèöèëëèóìûí çàðèì ä¿ðñèéã õºãöºò áÿñëàãèéí ¿éëäâýðëýëä õýðýãëýíý. 41
  • Ñ¿¿ ñóäëàë Ëåêö 16 Ñ¿¿íä áàéæ áîëîõ õîðò õîëüö Àíòèáèîòèê áà çàðèì ýìèéí ç¿éë, èíñåêòèöèä, ðàäèîèäýâõèò èçîòîï, ýëäýâ òºðëèéíõîð çýðýã õ¿íèé áèåä õîð óðøèã ó÷ðóóëàõ áîäèñ ñ¿¿íä áàéõ íü àþóëòàé. Ñààëèéí ìàëûãýì÷ëýõ çîðèëãîîð àíòèáèîòèê õýðýãëýõ, ãàõàéä çîðèóëñàí àíòèáèîòèêòîé ïðåìèêñòýæýýëýýð òýæýýõ, ñ¿¿ã ãàøèëàõã¿éí òóë çîðèóò àíòèáèîòèê õèéñýí íºõöºëä ñ¿¿íäàíòèáèîòèê èëýð÷ áîëíî. Àíòèáèîòèê íü õàëóóíä òýñâýðòýé áîëîõîîð ñ¿¿ õººð¿¿ëýõ,õàëààõàä çàäàðäàãã¿é, èéì ñ¿¿ãýýð òàðàã õèéõýä á¿ðýëäõã¿éí ãàäíà õ¿íä õàðøëûíøèíæ èëýðäýã áàéíà. Ñààëèéí ìàëä àíòèáèîòèê òàðüñàí áàéâàë 36- 48 öàãèéí äàðààñ¿¿ã íü õ¿íñýíä õýðýãëýæ áîëíî. Ïåñòèöèä. Îäîîãîîð 200 ãàðóé ïåñòèöèäèéã õºäºº àæ àõóéä õýðýãëýæ áàéãààãààñ70 ãàðóé õóâü íü íèëýýä õîðòîé ç¿éë. Ìàëûí òýæýýë òàðèõàä õýðýãëýäýã îëîí òºðëèéíáîðäîî õºðñººð äàìæèí òýæýýëä îðæ ñ¿¿ã áîõèðäóóëæ áîëäîã. Èíãýýä ñ¿¿íä ìºíãºí óñ, õàðòóãàëãà, êàäìèé ìýò õ¿íä ìåòàëë, íèòðàò, àìèí, àìèä íü õ¿íèé áèåä àþóë ó÷ðóóëæ áîëíî.Õëîðîðãàíèê íýãäë¿¿ä ñ¿¿íä 0,005 ìã / ìã – ààñ èë¿¿ã¿é áàéâàë çîõèíî ãýäýã. Èíñåêèìöèä . Ýêòîïàðàçèò áîëîí øàâüæèéí õîðîîð ìàëûí áèåèéí ãàäàðãóó, óðãàìàëäáîëîâñðóóëàëò õèéñýí òîõèîëäîëä ñ¿¿íä îðæ áîëîõ þì. Èéìýýñ ìàë ýìíýëýã – àðèóí öýâðèéíä¿ðìèéí äàãóó çîõèõ õóãàöààíû äàðàà ñ¿¿ã áîðëóóëæ õýðýãëýâýë çîõèíî.Ñ¿¿íèé õóâèí ñàâ, òºõººðºìæèéã óãààõ, àðèóòãàõ: Ñ¿¿ ñààæ àâàõ, áîëîâñðóóëàõ,òýýâýðëýõ ÿâöàä õóâèí ñàâ, ñ¿¿íèé ìàøèí, òºõººðºìæèä íààëäàæ ¿ëäñýí ñ¿¿íèé¿ëäýãäýë áè÷èë áèåòýí ºñºõºä òîõèðîìæòîé îð÷èí áîëäîã. Áîõèð ñàâ, òºõººðºìæ õýðýãëýõíü ñ¿¿ã ìóóòãàõ, ãàøèëãàõ íýã íºõöºë þì. Èéìýýñ ñ¿¿íèé õóâèí ñàâûã çºâ óãààõ,àðèóòãàõ ÿâäàëä îíöãîé àíõààðàë òàâèáàë çîõèíî. Þóíû ºìíº õóâèí ñàâàíä òîãòñîíºíãºðèéã õóñàæ àðèëãàõ õýðýãòýé. ªí㺺ð íü ãîë òºëºâ ñ¿¿íèé óóðàã, ýðäñèéí ç¿éëýýñòîãòñîí áàéäàã òóë ò¿¿íä ÿíç á¿ðèéí áè÷èë áèåòýí ºñºæ ¿ðæäýã áàéíà. Õóâèí ñàâ,òºõººðºìæèéã ýõëýýä õ¿éòýí óñààð çàéëæ äàðàà íü õèìèéí áîäèñîîð óãààõ áºãººä ¿¿íäãîë òºëºâ ø¿ëòëýã áîäèñûã õýðýãëýíý. ¯¿íä , õóâèí ñàâ óãààõ çîðèóëàëòûí íóíòàã áàøèíãýí óãààëãûí áîäèñ, ñàâàíã õýðýãëýíý. Õàìãèéí ñ¿¿ëä õóâèí ñàâàà á¿ëýýí óñààð õýäýíóäàà ñàéòàð çàéëíà. Õóâèí ñàâ, òºõººðºìæèéã àðèóòãàõäàà 95 – ààñ äîîøã¿é ãðàäóñòàé õàëóóí óñ,óñíû óóð, õëîðûí øîõîé õýðýãëýíý. Õëîðûí øîõîé íü àãààðûí í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé, äóëààí,÷èéã, ãýðëèéí íºëººãººð õÿëáàðõàí çàäàð÷ èäýâõ íü áóóðäàã. Õëîðûí øîõîéã áýëäýõäýýõóóðàé óñààð 10 äàõèí øèíãýëæ 2 öàã áàéëãàíà. Ýíý ýõ óóñìàëààñ 2,5 – 6 ìë- èéã 1 ëèòðóñàíä óóñãàõ æóðìààð õýðýãöýýíèé óóñìàë ãàðãàæ àâíà. ¯éëäâýðèéí àðãààð õèéñýí àðèóòãàõ, óãààõ áîäèñ áàéõã¿é áîë ìîäûí ¿íñíèé õàíäõýðýãëýæ áîëíî. Ìîäíû ¿íñíèé õàíä 2 ÑÎ3 – ûí óóñìàëòàé áàéäàã ó÷èð ñàéí ÷àíàðûí óãààã÷áîäèñ áîëäîã. Ìàðëü, àë÷óóð çýðýã ñ¿¿ ø¿¿õ ñàâ àð÷èõàä õýðýãëýäýã äààâóó ýäëýëèéãýõëýýä á¿ëýýí óñààð çàéëæ, äàðàà íü óãààëãûí íóíòàãòàé õàëóóí óñàíä óãààõ þìóó,áóöàëãààä õàòààäàã ¸ñòîé. 42
  • Ñ¿¿ ñóäëàë 43