Հանճար

Հանճար Քաղաքացիական կռիվները Հայաստանում 1921 թվականին: Սովետական իշխանության ամրապնդումը.  Դաշնակցականների հակահեղափոխական խռովությունը:Հայաստանում սովետական իշխանությունը նոր էր սկսել ամրապնդվել, երբդաշնակները 1921 թվականի փետրվարին զինված խռովություն բարձրացրին:Սկսվեց քաղաքացիական պատերազմը:Փետրվարյան ավանտյուրան, սակայն, ինքնամփոփ երևույթ չէր: Այն սերտորենշախկապված էր միջազգային իմպերիալիզմի հակասովետական պլանների հետ:Փետրվարյան դավադրության նախապատրաստոթյունը քողարկելու նպատակովդաշնակացականներն առերես ձգտում էին սովետական իշխանությանվստահությունը ձեռք բերել:1921 թվականի հունվարի վերջերին դաշնակցականներն իրենց զինված բանդաներըկենտրոնացնում են Արագածի ստորոտում, Ներքին Ախտայի, Բաշ-Գյառնիի, ՆորԲայազետի և Դարալագյազի շրջաններում:ՌԿ(Բ)Կ Կենտկոմի կովկասյան բյուրոյի հանձնարարությամբ 1921 թվականիհունվարի վերջերին Հայաստան է գալիս Կովկասյան ռազմաճակատում ՍովետականՌուսաստանի արտակարգ հանձնաժողովի լիազոր Գ. Աթարբեկյանը, որինախաձեռնությամբ հայտնաբերվում և ոչնչացվում են դաշնակցականների մի շարքգաղտնի կազմակերպություններ, ձեռբակալվում են դաշնակացական ակտիվգործիչներից մի քանիսը: Սակայն զգալի մասին հաջողվում է խուսափելձեռբակալությունից և թաքնվել:Դաշնակացականների ավանտյուրայի դեմ ուղղված հայ ժողովրդի վճռական բողոքիու ցասման վառ արտահայտությունն էր մեծանում բանաստեղծ Հ. Թումանյանինամակը՝ գրված ավանտյուրայի առթիվ «Սրտի խորին կսկիծով հաստատաղբյուրներից տեղեկանում ենք, որ Երևանի «հեղաշրջում» կոչված ավանտյուրանկատարողները կույր գորիք են հանդիսացել մի սոսկալի դավադրության, նույնիսկհայ ժողովրդի և նրա դատի դեմ և, որ հեղաշրջումը կատարվել է արյունալիոճիրներով: Էսպիսով, մի նոր աղետ է գալիս դժբախտ հայ ժողովրդի գլխին հենց էնժամանակ, երբ նա պետք է ազատվեր ամեն աղետից»:Այդ աղետի արագ վերացումը Հովհ. Թումանյանը հնարավոր էր համարում միայնռուս մեծ ժողովրդի, նոր, Սովետական Ռուսաստանի եղբայրական օգնությանշնորհիվ և հայ ժողովրդի անունից խնդրում էր այդ օգնությունը:Փետրվարի 26-ին Քարվանսարա, Սև քար, Աչաջուր և այլ գյուղերիաշխատավորներից կազմված կոմունիստական գումարտակը մեկնեց Դիլիջան-Ելենովկա՝ օգնելու դաշնակցկանների դեմ կռվող Կարմիր բանակի զորամասերին:  Փետրվարյան խռովության ջաղջախումը:Տիրանալով Կոտայքի, Աղտայի, Նոր Բայազետի, Աշտարակի և Էջմիածնիշրջաններին, փետրվարի 17-ին խռովարարները հարձակում սկսեցին Երևանի վրա:Փետրվարի 17-ին հյուսիսից ու արևմուտքից թշնամին արդեն շրջապատել էրմայրաքաղաքը, Երմոլենկոյի հրամանատարությամբ Երևանից դեպի Քանաքեռ էրմեկնել մի ջոկատ, որը Քանաքեռի տակ շրջապատվում է թշնամու կողմից և չորս

ժամից ավելի մարտնչում նրա դեմ: Մարտում հերոսաբար ընկնում է ջոկիհրամանատար Երմոլենկոն: Փետրվարի 17-ին մարտեր են տեղի ունենում Երևանիծայրամասերում՝ Կոնդի շրջակայքում և Հրազդան գետի կամուրջի մոտ: Թշնամինմտնում է քաղաք:Թողնելով Երևանը, փետրվարի 18-ին կարմիր բանակի զորամասերը 178-րդ գնդի և«Ազատամարտ» ու «Մոսայելյան» զրահագնացքների պաշտպանության ներքո սկսումեն ետ քաշվել դեպի Ղամարլու: Սկսվում է Ղամարլու-ՎեդիումՄեկուսացած և հակառակորդի ուժերով շրջապատված կարմիր բանակիզորամասերի հերոսական գործողություններով հարուստ 45 օրյա մարտերի շրջանը:Դաշնակցականները գործարքի մեջ են մտնում անգամ թուրքական նվաճողների հետ՝ընդդեմ Հայաստանի բանվորների ու գյուղացիների իշխանության:Դաշնակցականների խռովությունն արագ կերպով լիկվիդացենլու համար, ինչպեսՂամարլու-Վեդիի կողմից, նույնպես և Ելենովկա-Նոր Բայազետ, Ելենովկա-Ախտա-Երևան և Համամլու «Սպիտակ», Ապարան-Աշտարակ-Երևան ուղղություններովսկսվում են կարմիր բանակի զորամասերի և Հայաստանի բանվորների ուգյուղացիների պարտիզանական ջոկատների մատական գործողությունները:Մարտի 8-ին թշնամին Երևանի կողմից սեղմելով կարմիր բանակի զորամասերիձախ թևը, հանկարծակի ուժեխ հարձակում է սկսում Քյուչուք-Վեդի գյուղի և Խոր-Վիրապի վրա: Այդ մարտում բրիգադի կոմիսար Լ. Մխչյանը անձամբ գլխավորում էզրահապատ գնացքի դեսանտային ջոկատը: Մարտի ժամանակ նա ծանրվիրավորվում է և 1921 թվականի ապրիլի 16-ին մահանում է Երևանում:Կոմունիստները, կոմերտականները և բոլոր տղամարդիկ, ովքեր ընդունակ էին զենքկրելու, մտան կոմունիստական ջոկատի մեջ, որը իր հրամանատարի անունովմիարժամանակ կոչվում էր Յանիշևսկու ջոկատ: Ռազմաճակատի առաջին գծումթշնամու դեմ, որպես այդ ջոկատի մարտիկներ, զենքը ձեռքին հերոսաբար կռվում էիննշանավոր բանաստեղծ Ե. Չարենցը, հայտնի ճարտարապետ Կ. Հալաբյանը,արտակարգ հանձնաժողովի տեղակալ Մելիք-Օսիպովը և շատ այլպատասխանատու աշխատողներ:Կարմիր բանակի հաղթանակն ապահովելու համար անձնուրաց աշխատանք էինտանում կին կոմունիստներ Աղվանի Բուդումյանը, Վերգուշ Մխիթարյանը,Վառվառա Քեչեգեզյանը, Թեմզա Զաքարյանը, Թամարա Հովհաննիսյանը, ՍիրուշՀակոբյանը (Դոռա), Մարո Թումանյանը, Սուսանա Իշխանյանը և ուրիշներ:1921 թվականի մարտի 9-ին Երևանը շրջապատված էր կարմիր զորքերի օղակով:Զորքերի առաջին խումբը գտնվում էր Երևանից 18 վերստ հեռավորության վրա՝Խամարլուի շրջանում: Երկրորդ խումբը գտնվում էր Ելենովկայի-Ներքին Ախտայիշրջանում: Երրորդ խումբը՝ Համամլու-Խարաքիլիսայի շրջանում: 1921 թվականիմարտի 25-ին, դժվարին պայամններում, սովետական ինքնաթիռը թռչում է Թիֆլիսիցդեպի Արարատյան դաշտ: Հայաստանի լեռների ու կիրճերի վրայով, մարախուղըճեղքելով, ինքնաթիռը վայրէջք է կատարում Արարատյան դաշտում-Արաքսի ափին ևփայլուն կերպով կատարում մարտական առաջադրանքը: Սովետական ինքնաթիռըվարում էին քաջարի օդաչուներ Վ. Լ. Մելնիկովը և Բ. Ն. Կուդրինը:Ապրիլի 2-ին XI բանակի զորամասերը և պարտիզանական ջոկատները Քանաքեռի ևԱշտարակի կողմից մտնում են Երևան: Թշնամին դուրս է շպրտվում ՍովետականՀայաստանի մայրաքաղաքից: Կարմիր հեծելազորը ապրլի 3-ին ազատագրում էԷջմիածինը: Ապրիլի 4-ին Երևան են մտնում նաև Վեդի-Ղամարլվում գտնվողհայական կարմիր բանակի զորամասերը: Հետապնդելով ջախջախված

հակառակորդին, կարմիր բանակի զորամասերը ապրիլի 7-ին ազատագրում են Բաշ-Գյառնին, իսկ մինչև 15-ը՝ Ղարանլուղի, Բասերգեչարի և Դարալագյազի շրջանները:Թողնելով Երևանը, Աշտարակը, Էջմիածինը և Կոտայքը, դաշնակցականները Բաշ-Գյառնիի վրայով խուճապահար փախչում են դեպի Զանգեզուր:1921 թվականի մարտի 25-ին, երբ կարմիր բանակը մոտենում է Երևանին,դաշնակացականները Երևանաի բանտից առանձնացնում և պահակային ուժեղհսկողության տակ դեպի Բաշ-Գյառնի-Զանգեզուր են տանում 63 հեղափոխականմարտիկների:Ապրիլի 3-ին Բաշ-Գյառնիի մոտ դաշնակցականները ձորի ափից ցած են նետումերեք հիվանդների, որոնք սովից ու չարչարանքից ուժասպառ, այլևս չէինկարողանում քայլել:Ապրիլի 5-ին Արմեկի դաշտում (Վեդիի շրջան) սվինահար են անում Հայաստանիկոմերտմիության Կենտկոմի քարտուղար Արմենակ Բուդաղյանին և բանվոր Տ.Թաղիանուցանին: Մինչև Քեշիշքենդ հասնելը ճանապարհի նույն ձևով սպանում ենվաշտի հրամանատար Ռ. Պողոսյանին և զինկոմ Ն. Օլթեցյանին:Քեշիշքենդում հեղափոխական մարտիկների այս խմբին միացվում է 40բանատարկյալներ՝ այդ շրջանից գերի վերձվաց հեղկոմների նախագահները,անդամները և սովետական մյուս ակտիվ գործիչներ: Ապրիլի 13-ինբանտարկյալներին հասցնում են Գնդեվազ գյուղը: Դաշնակացակնների այստեղ ևսժայռից ցած են նետում 12 հոգու: Ապրիլի 14-ին Բազարչայում բանտարկյալներիխումբը ավելանում է 100 գերի կարմիր բանակայիններով: Վերջիններիս տանելովՏաթև, Անգեղակոթում դաշնակացականները սպանում են 16 հոգու, Լծին գյուղում՝ 17հոգու: Այսպիսով 203 հեղափոխական մարտիկներից ճանապարհին ոչնչացվում են91-ը, երկուսին հաջողվում է փախչել, իսկ մնացած 110 բանատարկյալները հասցվումեն Տաթև: Այստեղ Նժդեհի կարգադրությամբ 104 հեղափոխական մարտիկներենթարկվելով անասելի խորշտնգումների ու տանջանքների, ցած են նետվու Տաթևիժայռից:Այս ամենից հետո եկա եզրակացության, որ Եղիշե Չարենցը այսպես թե այնպեսդառնալու էր հանճար: Ուղղակի Առաջին Համաշխարհային պատերազմը իր կնիքըդրեց երիտասարդ բանաստեղծի հոգում ու մտքում: Այդ ողբերգություններից ծնունդառան տարիքին «անհամապատասխան» երկեր: Նա չէր սիրում նստակյաց կյանքվարել, քանի որ նրա խառնվածքն ուրիշ էր, միշտ լինում էր հեղափոխության թեժկետում: Այդ բոցերի և կոտորածների մեջ նրա տաղանդը թևածում է ողջ ուժով:

Հանճար

by Artavazd97 on Jun 12, 2012

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

Statistics

Հանճար Document Transcript