Your SlideShare is downloading. ×
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ  Η ∆Ι∆ΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΩΝ...
Η ∆Ι∆ΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΩΝ   ΧΟΡΩΝ ΣΤΗ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗ ΜΕ TH     ΜΕΘΟ∆Ο ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ   ...
© 2002   Γεωργίου ΛυκεσάALL RIGHTS RESERVED        iii
ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΜΟΥΡΑΤΙ∆ΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ    Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α.,                      Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο              ...
ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ      Κατά την εκπόνηση της εργασίας αυτής αντιµετώπισα πολλές δυσκολίες, πουτις ξεπέρασα µόνο µε τη σωστή καθο...
ΠΕΡΙΛΗΨΗ   ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΥΚΕΣΑΣ: "Η διδασκαλία των ελληνικών παραδοσιακών χορών                      στη Πρωτοβάθµια Εκπαίδευσ...
Τα αποτελέσµατα της έρευνας παρουσίασαν         σηµαντικές διαφορές µεταξύ τηςοµάδας παρέµβασης και της οµάδας ελέγχου. Τα...
ABSTRACTGeorgios Likesas: "The Teaching process of traditional Greek dances in Primary                  Education implemen...
The recording of the data and the evaluation of the effectiveness of thesuggested program were carried out by the simultan...
Στη µητέρα µου Μαγδαληνή         και στον αδελφό µου Κώστα           x
ΠΡΟΛΟΓΟΣ      "Η παράδοση είναι τελείως διαφορετικό πράγµα από τη συνήθεια, ακόµα καιαπό µια εξαιρετική συνήθεια. Γιατί η ...
Σύµφωνα µε τις σύγχρονες αντιλήψεις το παιδί δεν πρέπει να µαθαίνει εγκεφαλικάαλλά µέσω των αισθήσεων του, αναπτύσσοντας τ...
ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ                                                             ΣελίδαΠΕΡΙΛΗΨΗ………………………………………………………………………...
2.7.2. Γνωστικές δεξιότητες………………………………………………………………...392.7.3. Συναισθηµατικές δεξιότητες…………………………………………………………402.7.4. Κο...
4.1. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΒΑΘΜΟΥ ΑΠΟ∆ΟΧΗΣ ΚΑΙ   ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΗ ∆ΙΑ∆ΙΚΑΣΙΑ ΜΑΘΗΣΗΣ ΤΩΝ              ...
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ                                                                    ΣελίδαΠίνακας 1: Κατανοµή των µαθητών...
Πίνακας 17: Το προφίλ των δύο συστάδων ως προς τηνοµάδα (παρέµβασης και ελέγχου)……………………….………………………110                    ...
Πίνακας 30: Οι στόχοι που έχουν επιλέξει οι καθηγητές Φυσικής Αγωγήςκατά την διδασκαλία των ελληνικών παραδοσιακών χορών……...
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΓΡΑΦΗΜΑΤΩΝ                                                                  ΣελίδαΓράφηµα 1: Γραφική αναπαράστασ...
xx
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι                                    ΕΙΣΑΓΩΓΗ      H σηµασία της πρώτης σχολικής περιόδου ως προς την διαµόρφωση ...
Ο παραδοσιακός χορός αποτελεί στα προγράµµατα σπουδών (αναλυτικά προγράµµατα)ένα από τα βασικά γνωστικά αντικείµενα της σχ...
διαµόρφωση ενός πειραµατικού µοντέλου διδασκαλίας των παραδοσιακών χορών βασισµένοσε σύγχρονες θεωρίες της παιδαγωγικής, τ...
γνώση της χώρας τους και η κατανόηση των βασικών πολιτισµικών, ιστορικών καιλαογραφικών χαρακτηριστικών στοιχείων της κουλ...
υπόθεση ότι τα νέα προγράµµατα διαµορφωµένα σε αυτή τη βάση συνεισφέρουν θετικά στηνεπίτευξη των αναπτυξιακών στόχων για τ...
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ                      1. ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ     H έρευνα ενός µοντέλου διδασκαλίας των παραδοσιακών χορών...
παιδιά 9 - 11 ετών (Σερµπέζης, 19951). Η αξία αυτής της µελέτης έγκειται µεταξύ άλλωνκαι στο γεγονός ότι είναι και η µοναδ...
πραγµατοποιηθεί όσο το δυνατόν καλύτερα επικαλείται την βοήθεια πολλών άλλωντεχνών. Όπως παρατηρεί ο Jacpues Gopeau: "Είνα...
Σύµφωνα µε τα παραπάνω µέσα στην αρχαία λέξη "µουσική" βλέπουµε να περικλείεταιη έννοια της µουσικής, ο έµµετρος λόγος (πο...
Αυτή η ολιστική και ανθρωποκεντρική προσέγγιση των αρχαίων χρόνων έθεσε νέουςτρόπους στην κατανόηση της κίνησης και ιδιαίτ...
συνδυάζει τα αισθήµατα και τα συναισθήµατα µε τη λογική και τις πρακτικές κινητικέςδεξιότητες (Sanderson, 1988). Η σχολική...
δηλώνουν κίνηση, όπως πηδώ, σταµατώ, τραβώ, περιστροφή, κλπ.. αλλά και οι λέξειςµε αντίθεση, όπως γρήγορα-αργά, εµπρός-πίσ...
µε ενιαία διδακτική ύλη, σε τρεις κύκλους. Στο ωρολόγιο πρόγραµµα της διδασκαλίαςτων παραδοσιακών χορών, όλων των προγραµµ...
οπτικοακουστικά µέσα, που να διεγείρουν την δηµιουργικότητα των παιδιών και σεµουσικοχορευτικά δρώµενα (Gerhardt, 1973). Ε...
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
χοροσ
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

χοροσ

960

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
960
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
5
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "χοροσ"

  1. 1. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ Η ∆Ι∆ΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΩΝ ΧΟΡΩΝ ΣΤΗ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗ ΜΕ TH ΜΕΘΟ∆Ο ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ∆Ι∆ΑΚΤΟΡΙΚΗ ∆ΙΑΤΡΙΒΗ Του Γεωργίου Χ. Λυκεσά ΘΕΣΣΑΛΟΝΊΚΗ 2002
  2. 2. Η ∆Ι∆ΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΩΝ ΧΟΡΩΝ ΣΤΗ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗ ΜΕ TH ΜΕΘΟ∆Ο ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ του Γεωργίου Χ. Λυκεσά ∆ιδακτορική διατριβή που υποβάλλεταιστο καθηγητικό σώµα για την µερική ολοκλήρωση των απαιτήσεων για την απόκτηση του διδακτορικού τίτλου του Τµήµατος Επιστήµης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισµού του Αριστοτελείου Πανεπιστηµίου Θεσσαλονίκης (Σχολική Φυσική Αγωγή) 2002 Θεσσαλονίκη Εγκεκριµένο από το καθηγητικό σώµα: 1ος Επιβλέπων: Καθηγητής Μουρατίδης Ιωάννης 2ος Επιβλέπων: Οµότιµος Καθηγητής Θέµελης ∆ηµήτριος 3ος Επιβλέπων: Καθηγητής Τσολάκης Χρίστος ii
  3. 3. © 2002 Γεωργίου ΛυκεσάALL RIGHTS RESERVED iii
  4. 4. ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΜΟΥΡΑΤΙ∆ΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α., Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο ΘεσσαλονίκηςΘΕΜΕΛΗΣ ∆ΗΜΗΤΡΗΣ Οµότιµος Καθηγητής Μουσικών Σπουδών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο ΘεσσαλονίκηςΤΣΟΛΑΚΗΣ ΧΡΙΣΤΟΣ Καθηγητής Παιδαγωγικού Τµήµατος, Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο ΘεσσαλονίκηςΓΡΟΥΪΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Αναπληρωτής Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α., Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο ΘεσσαλονίκηςΤΖΟΡΜΠΑΤΖΟΥ∆ΗΣ Αναπληρωτής Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α.,ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο ΘεσσαλονίκηςΓΙΑΤΣΗΣ ΣΩΤΗΡΙΟΣ Επίκουρος καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α., Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο ΘεσσαλονίκηςΠΡΑΝΤΣΙ∆ΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Λέκτορας Τ.Ε.Φ.Α.Α., Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης iv
  5. 5. ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Κατά την εκπόνηση της εργασίας αυτής αντιµετώπισα πολλές δυσκολίες, πουτις ξεπέρασα µόνο µε τη σωστή καθοδήγηση και τη θερµή συµπαράσταση καιενθάρρυνση πολλών ανθρώπων. Αισθάνοµαι την ανάγκη να ευχαριστήσω θερµά τους Καθηγητές κ. ΜουρατίδηΙωάννη και κ. Τσολάκη Χρίστο που µε τις πολύτιµες συµβουλές και υποδείξεις τουςσυνέβαλαν στην βελτίωση της διατριβής µου, στον κ. Θέµελη ∆ηµήτρη ΟµότιµοΚαθηγητή επιθυµώ να εκφράσω την ευγνωµοσύνη µου, που µε καλοσύνη καιυποµονή µε καθοδήγησε βήµα προς βήµα στο βαθύτερο εννοιολογικό περιεχόµενοκαι την γραφή της. Ευχαριστώ, τον Αναπληρωτή καθηγητή κ. Γρούϊο Γεώργιο για τις εποικοδοµητικέςτου υποδείξεις στην ολοκλήρωση της διατριβής, επίσης, ευχαριστώ τα µέλη τηςεξεταστικής επιτροπής κ. Τσορµπατζούδη Χαράλαµπο Αναπληρωτή καθηγητή, τον κ.Γιάτση Σωτήριο Επίκουρο καθηγητή και τον κ. Πραντσίδη Ιωάννη Λέκτορα για τησηµαντική τους βοήθεια. Επίσης θα ήθελα να ευχαριστήσω την κ. Σελµατιανού Ελένη, καθηγήτριαΦυσικής Αγωγής, για τη βοήθεια της στην στατιστική ανάλυση των δεδοµένων καιγια τις προτάσεις της στα διάφορα µεθοδολογικά προβλήµατα. Ιδιαίτερα ευχαριστώτην φιλόλογο κ. ∆ερβισοπούλου Μερόπη για την φιλολογική επιµέλεια των κειµένωντης διδακτορικής διατριβής. Ένα µεγάλο ευχαριστώ οφείλω στους συναδέλφους καιφίλους µου Τσαπακίδου Αγγελική και Κωνσταντινίδου Μαρία για την βοήθεια καθώςκαι τον πολύτιµο χρόνο που µου αφιέρωσαν καθ΄ όλη τη διάρκεια της διατριβής.Θέλω ακόµη να ευχαριστήσω την κ. Αρσενοπούλου Μαρία, καθηγήτρια ΦυσικήςΑγωγής, για την συµµετοχή της σε όλη την διάρκεια της διεξαγωγής της έρευνας,καθώς και τον διευθυντή του 105ου δηµοτικού σχολείου της πόλης της Θεσσαλονίκης,κ. Χαριζάνο Στέφανο, για την άδεια να πραγµατοποιηθεί η πειραµατική διαδικασίααυτής της έρευνας στο σχολείο του. Τέλος θα ήθελα να ευχαριστήσω ιδιαίτερα την µητέρα µου Μαγδαληνή καθώςκαι τον αδελφό µου Κώστα οι οποίοι µε στήριξαν ηθικά πάνω από όλα, δίνοντας µουκουράγιο κατά την διάρκεια τριών χρόνων σκληρής δουλειάς. v
  6. 6. ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΥΚΕΣΑΣ: "Η διδασκαλία των ελληνικών παραδοσιακών χορών στη Πρωτοβάθµια Εκπαίδευση µε τη µέθοδο της Μουσικοκινητικής Αγωγής". (Υπό την επίβλεψη του κ. Μουρατίδη Ιωάννη) Η διαδικασία µάθησης των ελληνικών παραδοσιακών χορών και ο τρόποςπροσέγγισης των µικρών παιδιών σε όλες τις τάξεις της πρωτοβάθµιας εκπαίδευσηςαπασχόλησε πολλούς εκπαιδευτικούς και ερευνητές. Σκοπός της έρευνας είναι ηεφαρµογή ενός µοντέλου διδασκαλίας των ελληνικών παραδοσιακών χορών, που έχειως αρχή το Μουσικοκινητικό Σύστηµα και βασίζεται στην ολιστική µέθοδο, καθώςκαι η διερεύνηση της εφαρµογής των οδηγιών και υποδείξεων του προγράµµατοςσπουδών (αναλυτικού προγράµµατος), από τους καθηγητές Φυσικής Αγωγής, όσοναφορά την διαδικασία εκµάθησης των ελληνικών παραδοσιακών χορών στην ΦυσικήΑγωγή της Πρωτοβάθµιας Εκπαίδευσης. Το ερωτηµατολόγιο συµπληρώθηκε από 92καθηγητές Φυσικής Αγωγής (Ν=92). Το παρεµβατικό πρόγραµµα στηρίχθηκε στις κινητικές και µουσικέςδηµιουργικές δραστηριότητες του παιδιού και στις δοµηµένες κινητικές φόρµες τωνπαραδοσιακών χορών σε σχέση µε τα πολιτισµικά στοιχεία του κάθε τόπου. Στηνέρευνα συµµετείχαν 232 µαθητές (Ν=232), αγόρια και κορίτσια, ηλικίας 6 - 11χρονών. Το δείγµα χωρίστηκε σε δύο οµάδες στην οµάδα παρέµβασης και την οµάδαελέγχου. Η οµάδα παρέµβασης ακολούθησε το Μουσικοκινητικό Σύστηµα καικυρίως το δηµιουργικό παιδοκεντρικό τρόπο µάθησης, µε το στιλ τηςκαθοδηγούµενης ανακάλυψης ή εφευρετικότητας, σε συνδυασµό µε το στιλ τηςαποκλίνουσας παραγωγικότητας (Τhe divergent production style). Σκοπός ήταν ηανάπτυξη της δηµιουργικότητας του µαθητή και η ενεργή συµµετοχή του σε έναµάθηµα διδασκαλίας ελληνικών παραδοσιακών χορών, εµπλουτισµένο µε ποικίλεςδραστηριότητες, όπως δηµιουργικό χορό και δραµατικό παιχνίδι.Η οµάδα ελέγχου ακολούθησε την εκµάθηση των ελληνικών παραδοσιακών χορώνµε τον παραδοσιακό δασκαλοκεντρικό τρόπο, δηλαδή την κατευθυνόµενη µορφήδιδασκαλίας, η οποία είναι και η κυρίαρχη µορφή στις σηµερινές σχολικές µονάδες.Η καταγραφή των δεδοµένων και η αξιολόγηση των αποτελεσµάτων έγινε µεταυτόχρονη συµµετοχική παρατήρηση τριών ερευνητών µε τη µέθοδο τηςβιντεοσκόπησης, σε κάθε µάθηµα και στις δύο οµάδες και την συµπλήρωσηερωτηµατολογίων από όλους τους µαθητές πριν και µετά το ερευνητικό πρόγραµµα. vi
  7. 7. Τα αποτελέσµατα της έρευνας παρουσίασαν σηµαντικές διαφορές µεταξύ τηςοµάδας παρέµβασης και της οµάδας ελέγχου. Τα παιδιά της οµάδας παρέµβασηςέδειξαν µεγαλύτερο ενδιαφέρον για το µάθηµα των ελληνικών παραδοσιακών χορώνσυγκριτικά µε την οµάδα ελέγχου, συµµετείχαν ενεργά στη διαδικασία εκµάθησηςτων χορών µέσα από το παιχνίδι και την δραµατοποίηση, ανάπτυξαν σε µεγάλοβαθµό τις κινητικές και δηµιουργικές τους ικανότητες, απεκόµισαν καινούριεςεµπειρίες ως προς την κίνηση, τον ρυθµό και την µουσική, καθώς και γνώσεις γιατους ελληνικούς παραδοσιακούς χορούς και τα πολιτισµικά τους στοιχεία. Οιµουσικοκινητικές δραστηριότητες δηµιούργησαν τις προϋποθέσεις ώστε η διαδικασίαµάθησης των ελληνικών παραδοσιακών χορών να επιτευχθεί πιο εύκολα και γρήγορα,σε σχέση µε την οµάδα ελέγχου. Επίσης, δόθηκε η ευκαιρία να διδαχθούνπερισσότεροι χοροί από ότι στην οµάδα ελέγχου. Αντίθετα, οι µαθητές της οµάδαςελέγχου παρουσίασαν µια αρνητική στάση µε ιδιαίτερη αδιαφορία και ένταση ωςπρος το µάθηµα και την γενικότερη µαθησιακή διαδικασία εκµάθησης των ελληνικώνπαραδοσιακών χορών. Τα αποτελέσµατα των ερωτηµατολογίων έδειξαν ότι ένα µεγάλο ποσοστό(79.2%) των καθηγητών Φυσικής Αγωγής, δεν ακολουθούν πιστά τις προτάσεις καιυποδείξεις του προγράµµατος σπουδών του ΥΠΕΠΘ, αλλά εφαρµόζουν τις δικέςτους προσωπικές προτάσεις ως προς τις ώρες διδασκαλίας και την επιλογή τωνπαραδοσιακών χορών. Επίσης, τα στοιχεία που κυριαρχούν στην µεθοδολογίαµάθησης είναι κυρίως η "Μουσικοκινητική Αγωγή" σε ποσοστό 33%. Φαίνεται ότιπιστεύουν στην χρησιµότητα και τη σπουδαιότητα του στοιχείου αυτού, αλλά δενγνωρίζουν πως µπορούν να το εντάξουν στη µεθοδολογία µάθησης των ελληνικώνπαραδοσιακών χορών. H χρησιµοποίηση τoυ προτεινόµενου Μουσικοκινητικού Συστήµατοςαποτέλεσε µια καινοτοµία στον τρόπο διδασκαλίας των ελληνικών παραδοσιακώνχορών στην Πρωτοβάθµια Εκπαίδευση. Η εφαρµογή του σε µαθητές αυτής τηςηλικίας ενίσχυσε τις δηµιουργικές τους δεξιότητες και αναβάθµισε ποιοτικά τηνδιαδικασία µάθησης των ελληνικών παραδοσιακών χορών εµπλουτίζοντας µεκαινούργιες κινητικές δράσεις και ασκήσεις. Η χρήση της Μουσικοκινητικής Αγωγήςστην διδασκαλία των ελληνικών παραδοσιακών χορών πιθανόν να δώσει λύσεις καιαπαντήσεις στους προβληµατισµούς των καθηγητών Φυσικής Αγωγής για τον τρόποδιδασκαλίας των παραδοσιακών χορών στην Πρωτοβάθµια Εκπαίδευση. vii
  8. 8. ABSTRACTGeorgios Likesas: "The Teaching process of traditional Greek dances in Primary Education implementing the method of Music und Movement Education". (Under the supervision of Dr. Mouratidis Ioannis) The learning process of traditional Greek dances and the appropriate way toapproach young children of all grades in Primary School has occupied manyresearchers and instructors. The aim of the research was the implementation of ateaching model for traditional Greek dances based on the holistic approach of "Musicand Movement Education Method". An additional aim was the examination of theinstructions of the analytical program, by the Physical Education instructors, as far asthe process of learning traditional dances is concerned in the frame of Physicaleducation in Primary Schools. The questionnaire was filled by 92 Physical Educationinstructors (N=92). The intervention program was based on children’s musical and kinetic creativeactivities as well as on the existing, well structured kinetic forms of traditional dancesin relevance to the cultural characteristics of each area. The research involved 232students (N=232), girls and boys, aged between six to eleven. The sample was dividedinto two groups, that is the ‘experimental’ and ‘control’ group. The experimentalgroup was trained under the "Music and Movement Education Method" and thecreative learning method that focuses on the children, combined with the style ofguided inventiveness and the divergent production style. The aim was thedevelopment of students’ creativity and their meaningful participation in the lessonsof Greek traditional dances, which were enhanced with various activities like creativedancing and dramatized play. The control group was instructed (Greek traditionaldances) according to the common method that focuses on the instructor, that is theguided way of instruction that prevails nowadays in schools. On the contrary, the control group was implemented the instructional orguided teaching method, suggested in the curriculum given by the Ministry ofEducation and Religious Affairs and the Pedagogic Institute; this method prevails inthe teaching processes of Greek traditional dances in contemporary schools. viii
  9. 9. The recording of the data and the evaluation of the effectiveness of thesuggested program were carried out by the simultaneous participating observation ofthree researchers through video recording for both groups. In addition, all studentsfilled in questionnaires before and after the research program. The results of theresearch showed significant differences between the experimental and the controlgroup. Children in the experimental group showed greater interest in the lesson ofGreek traditional dances than the control group, as they were active during thelearning process of the dances through playing and dramatization. They developed toa great extend their motor skills and creative skills, obtained further experience onkinetics, rhythm and music as well as knowledge on Greek traditional dances and thecultural elements embodied in them. The implementation of the suggested "Music andMovement Education Method" set the prerequisites so as the process of learningGreek traditional dances would be accomplished easier and quicker than in the controlgroup. On the contrary, students of the control group, that were taught less dancesthan the experimental group, presented a negative attitude and indifference to thelesson and the overall learning process of Greek traditional dances. The results of the questionnaires indicate that a significant percent (79.2%) ofthe Physical Education instructors, do not follow the suggestions andrecommendations given by the Ministry of Education and Religious Affairs as theyare, but act upon their own preferences as to the hours of instruction and the selectionof the traditional dances taught. Furthermore, what prevails in the learningmethodology is mainly the “Music and Movement Education” at a percent of 33%. Itseems that this element is acknowledged to be useful and important, but still notincluded in the learning process of Greek traditional dances. The use of the suggested “Music and Movement Education Method” was abreakthrough in teaching Greek traditional dances in Primary Education; theimplementation of this system on students of that age, enhanced their creativity skillsand upgraded qualitatively the learning process of Greek traditional dances, as it wasenriched with new kinetic activities and various exercises. Last but not least, thepractice of “Music and Movement Education” could probably offer answers andsolutions to the problems faced by the instructors as far as the learning process ofGreek traditional dances in Primary Education is concerned. ix
  10. 10. Στη µητέρα µου Μαγδαληνή και στον αδελφό µου Κώστα x
  11. 11. ΠΡΟΛΟΓΟΣ "Η παράδοση είναι τελείως διαφορετικό πράγµα από τη συνήθεια, ακόµα καιαπό µια εξαιρετική συνήθεια. Γιατί η συνήθεια είναι εξ ορισµού ένα ασυνείδητοαπόκτηµα και τείνει να γίνεται µηχανική, ενώ η παράδοση είναι το αποτέλεσµα µιαςσυνειδητής και σκόπιµης αποδοχής. Η πραγµατική παράδοση δεν έχει σχέση µε ταλείψανα ενός παρελθόντος. Είναι µια ζωντανή δύναµη που εµψυχώνει και διαπλάθειτο παρόν. Υπ΄ αυτή την έννοια, επαληθεύεται η χαριτωµένη παραδοξολογία πως ό,τιδεν είναι παράδοση είναι …κοινοτυπία. Η παράδοση προϋποθέτει τηνπραγµατικότητα της έννοιας: διάρκεια. Μοιάζει µε ένα κειµήλιο, µια κληρονοµιά πουτην παίρνει κανείς υπό τον όρο να την κάνει να καρποφορήσει πριν την παραδώσειστους απογόνους του…" (Στραβίνσκι, 1982, σ. 68). Ο ελληνικός παραδοσιακός χορός είναι το ζωντανό κοµµάτι της παραδοσιακήςµας κληρονοµιάς. Η έλλειψη ερευνητικού πεδίου τον κράτησε µακριά από τον χώροτης επιστήµης και τον περιόρισε στο επίπεδο της εµπειρίας. Η περιθωριοποίηση ή ηµετατροπή του σε ένα επιφανειακό φολκλόρ είχε ως συνέπεια να τον οδηγήσουν στηντυποποίηση και στην αποδυνάµωση του στοιχείου της αναδηµιουργίας. H ανάγκη τηςδυνάµωσης του στοιχείου της αναδηµιουργίας είναι το µόνο που µπορεί ναεξασφαλίσει τόσο την επαναφόρτιση και τη ζωντανή συνέχιση της λαϊκής µαςπαράδοσης και κληρονοµιάς όσο και την αποφυγή από τον κίνδυνο της αυξανόµενηςαστικοποίησης και εκδυτικοποίησης της παράδοσης των τελευταίων δεκαετιών.Παρόλα αυτά υπάρχουν ακόµη κάποιοι θεµατοφύλακες του παραδοσιακούπολιτισµού, φέρνοντας ως τις µέρες µας µηνύµατα αισιόδοξα που χαρακτηρίζουν τηνισορροπία ανάµεσα στην παράδοση και την καινοτοµία.Η διδακτορική αυτή διατριβή αποτελεί µια καινοτόµο προσπάθεια προσέγγισης τηςδιδασκαλίας του ελληνικού παραδοσιακού χορού, χρησιµοποιώντας ως µοντέλο γιατην διδασκαλία του το Μουσικοκινητικό Σύστηµα, βασιζόµενο στα στιλδιδασκαλίας της καθοδηγούµενης ανακάλυψης ή εφευρετικότητας, σε συνδυασµό µετο στιλ της αποκλίνουσας παραγωγικότητας, που προάγουν την δηµιουργικότητα τουµαθητή."Αφεντικό", φώναξε, "έχω πολλά να σου πω…, έχω πολλά να σου πω, µα δεν το πάειη γλώσσα µου…. Θα τα χορέψω το λοιπόν!" (Καζαντζάκης, Ν. 1981, σ. 295). xi
  12. 12. Σύµφωνα µε τις σύγχρονες αντιλήψεις το παιδί δεν πρέπει να µαθαίνει εγκεφαλικάαλλά µέσω των αισθήσεων του, αναπτύσσοντας τη δηµιουργική του ικανότητα καιφαντασία. Ο χορός είναι ίσως ο καλύτερος τρόπος για να γνωρίσει το παιδί τοπεριβάλλον του, να ελέγξει την ενστικτώδη του διάθεση, να κινηθεί ρυθµικά και νααναπτύξει τις επικοινωνιακές του δεξιότητες. Η µη λεκτική αυτή επικοινωνία,ιδιαίτερα στην µικρή ηλικία του δηµοτικού σχολείου, παρέχει την δυνατότητα στονµαθητή να εκφραστεί ελεύθερα µε τον δικό του τρόπο και να επικοινωνήσει µε τονκόσµο γύρω του. Αυτό είναι σηµαντικό κυρίως για το παιδί της πρώτης σχολικήςπεριόδου που συχνά αδυνατεί να εκφράσει µε λόγια τα συναισθήµατά του, ενώαντίθετα µπορεί να τα εκφράσει χωρίς δυσκολία µέσω της κίνησης και της µουσικής(Orff, 1955). xii
  13. 13. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΣελίδαΠΕΡΙΛΗΨΗ…………………………………………………………………………………viABSTRACT…………………………………………………………………………………viiiΠΡΟΛΟΓΟΣ…………………………………………………………………………………xiΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ……………………………………………………………………………xiiiΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ…………………………………………………………..…..….xviΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΓΡΑΦΗΜΑΤΩΝ…………………………………………………...……….xixΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι…………………………………………………………………….…...…..…1ΕΙΣΑΓΩΓΗ………………………………………………………………………………..….1ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ………………………………………………………………………………62. ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ……………………………………………….…….62.1. ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ ∆ΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ …………………………………………72.2. ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΟΥ ΧΟΡΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗ…………………………………………………………………………...102.3. Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗ………………………………………………………………………...122.4. ΤΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΠΟΥ∆ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗ……………………………………………………………………..…..142.5. ΟΙ ΜΕΘΟ∆ΟΙ ∆Ι∆ΑΣΚΑΛΙΑΣ………………………………………………………...262.6. ΑΡΧΕΣ ΤΩΝ ΜΟΥΣΙΚΟΠΑΙ∆ΑΓΩΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ…………………….…292.6.1. Μέθοδος Emile Jaques Dalcroze (1865-1950)…………………….……………….…312.6.2. Σύστηµα Laban (1879-1958)………………………….……………………………...322.6.3. Μέθοδος Kodaly (1882-1958)…………………………….…………….…………….332.6.4. Σύστηµα Carl Orff (1895-1982)………………………………………………………342.7. Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗ………………………….…………………………………………..…352.7.1. Κινητικές δεξιότητες…………………………………………………………………38 xiii
  14. 14. 2.7.2. Γνωστικές δεξιότητες………………………………………………………………...392.7.3. Συναισθηµατικές δεξιότητες…………………………………………………………402.7.4. Κοινωνικές δεξιότητες………………………………………...……………………..40 Σελίδα2.8. ΜΕΣΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ………………………………………………………………………..….….412.8.1. ∆ηµιουργική-εκφραστική κίνηση……………………………………………..……..422.8.2. Αυτοσχεδιασµός: Κινητικός - Μουσικός - Λεκτικός..……………………..…….….432.8.3. Ρυθµός: Λόγος - Μουσική - Κίνηση………………………………………………....452.8.4. Φωνή - Λόγος - Τραγούδι……………………………………………..…………….472.8.5. Μουσικά όργανα: Κρουστά - Αυτοσχέδια - Όργανα Orff………..…………………492.8.6. ∆ραµατοποίηση - Μιµική - ∆ραµατικό παιχνίδι………………….…………………502.8.7. ΜΟΥΣΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ - ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ……………………522.9. ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΗΝ ΜΟΥΣΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚΗ……………………………………………542.9.1. ΣΧΕ∆ΙΑΣΜΟΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ…………..…562.9.2. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ…………………………………….……………………592.9.3. ΕΙ∆ΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ……………………………………………….…………………..612.9.4. ΣΗΜΑΣΙΑΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ………………………………………………………….612.9.5. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΥΠΟΘΕΣΗ…………………………………..……………………...622.9.6. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ……………………..…………………………………632.9.7. ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ - ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΟΡΟΙ………………… …………………………..642.9.8. ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΕΙΣ……………………………………………………………. ………682.9.9. ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ………………………………………………………………..…...…68ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ…………………………………………….……………………………...703. ΜΕΘΟ∆ΟΛΟΓΙΑ…………………………………………………………………..…….703.1. Ερευνητικό δείγµα………………………………………………………………………713.2. Ερευνητικά µέσα………………………………………………………………………..733.3. Αξιοπιστία - Εγκυρότητα………………………………………………………..…..…763.3. ∆ιαδικασία µετρήσεων……………………………..…………………………………..873.4. Πρωτόκολλο µετρήσεων.………………………………………………………………883.5. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ……………………………………………………….……96ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙV……………………………………………………………………………984. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ……………………………………………………………………..98 xiv
  15. 15. 4.1. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΒΑΘΜΟΥ ΑΠΟ∆ΟΧΗΣ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΗ ∆ΙΑ∆ΙΚΑΣΙΑ ΜΑΘΗΣΗΣ ΤΩΝ ΣελίδαΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΩΝ ΧΟΡΩΝ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ.….….984.1.1. Τυπολογία µαθητών…………………………………………………………………1084.2. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΒΑΘΜΟΥ ΑΠΟ∆ΟΧΗΣ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΗ ∆ΙΑ∆ΙΚΑΣΙΑ ΜΑΘΗΣΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΩΝ ΧΟΡΩΝ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΜΕ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο ΤΗΣ ΣΥΜΜΕΤΟΧΙΚΗΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΙΝΤΕΟΣΚΟΠΗΣΗΣ…………………………………………………………………..1164.3. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ Ο∆ΗΓΙΩΝ ΚΑΙ ΥΠΟ∆ΕΙΞΕΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ∆ΩΝ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗΣ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗ ∆ΙΑ∆ΙΚΑΣΙΑ ΕΚΜΑΘΗΣΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΩΝ ΧΟΡΩΝ………………..119KΕΦΑΛΑΙΟ V……………………………………………………….…………..………1395. ΣΥΖΗΤΗΣΗ………………………………….………………………………………1395.1. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ…………………………………………………………………1455.2. ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ…………………………………………………………………………148KΕΦΑΛΑΙΟ VΙ……………………………………………………….…………………1506. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ………………………………………..……………………….…1506.1. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1……………………………………………………………………1516.2. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2…………………………………………………………..………..1536.3. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 3…………………………………………………………..……….157ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIΙ…………………..……………………………………………………1717. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ……………………………………....……………….…………....…1717.1. Ελληνική βιβλιογραφία…………………………….…………………………………1717.2. Ξενόγλωσση βιβλιογραφία…………………………..………………………..………180 xv
  16. 16. ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ ΣελίδαΠίνακας 1: Κατανοµή των µαθητών στις δύο οµάδες……………………………71Πίνακας 2: Κατανοµή των µαθητών στις δύο οµάδες ανά φύλο…………………72Πίνακας 3: Κατανοµή των µαθητών στις δύο οµάδες ανά κύκλο………………..72Πίνακας 4: Αποτελέσµατα της Παραγοντικής Ανάλυσηςσε Κύριες Συνιστώσες και δείκτες αξιοπιστίας για το Pre-test……….…………..79Πίνακας 5: Μέσα σκορ και τυπικές αποκλίσεις για τους3 παράγοντες στάσης (Pre-test)……………………………………………………82Πίνακας 6: Αποτελέσµατα της Παραγοντικής Ανάλυσηςσε Κύριες Συνιστώσες και δείκτες αξιοπιστίας για το Post-test………………….83Πίνακας 7: Μέσα σκορ και τυπικές αποκλίσεις για τουςδύο παράγοντες στάσης (Post-test)………………………………….…………….86Πίνακας 8: Σύγκριση των δύο οµάδων στην αρχική µέτρηση (pre-test)……….…99Πίνακας 9: Σύγκριση των δύο φύλων στην αρχική µέτρηση (pre-test)……….…..99Πίνακας 10: Σύγκριση των τριών κύκλων στην αρχική µέτρηση (pre-test)………100Πίνακας 11: Σύγκριση της στάσης των µαθητών ως προς τουςτρεις κύκλους κατά την αρχική µέτρηση (pre-test)………………………….….…100Πίνακας 12: Σύγκριση της οµάδας παρέµβασης και της οµάδας ελέγχουπριν και µετά το παρεµβατικό πρόγραµµα………………………………..……….101Πίνακας 13: Σύγκριση της στάσης της οµάδας (παρέµβασης - ελέγχου)ως προς τα φύλα (αγόρια - κορίτσια), πριν και µετά τοπαρεµβατικό πρόγραµµα……………………..……………………….…………...104Πίνακας 14: Σύγκριση της στάσης οµάδας (παρέµβασης - ελέγχου)ως προς τον κύκλο (1ος, 2ος, 3ος), πριν και µετάτο παρεµβατικό πρόγραµµα…………………………………..…………….…..…106Πίνακας 15: Σύγκριση της οµάδας ελέγχου και παρέµβασης ανάερώτηση πριν και µετά το παρεµβατικό πρόγραµµα……………………………...107Πίνακας 16: Οι δείκτες των δύο συστάδων ως µεταβλητέςτων δύο παραγόντων F1 και F2…………………………………………………..109 xvi
  17. 17. Πίνακας 17: Το προφίλ των δύο συστάδων ως προς τηνοµάδα (παρέµβασης και ελέγχου)……………………….………………………110 ΣελίδαΠίνακας 18: Το προφίλ των δύο συστάδων ως προς τοφύλο (αγόρια και κορίτσια)…………………………………………………….112Πίνακας 19: Το προφίλ των δύο συστάδων ως προς τονκύκλο (1ος, 2ος, 3ος)……………………………………………………………..113Πίνακας 20: Οι ειδικότητες των καθηγητών Φυσικής Αγωγής και ηαπασχόληση τους µε τους ελληνικούς παραδοσιακούς χορούςεκτός της σχολικής Φυσικής Αγωγής……………………..…………...……….119Πίνακας 21: Ο τρόπος ενηµέρωσης των καθηγητώνΦυσικής Αγωγής για το γνωστικό αντικείµενοτων ελληνικών παραδοσιακών χορών……………………..……………………121Πίνακας 22: Η κατανοµή των µαθητών και η διαδικασίαµάθησης των ελληνικών παραδοσιακών χορώνστην σχολική Φυσική Αγωγή……………………………………………………123Πίνακας 23: Ώρες διδασκαλίας των ελληνικών παραδοσιακών χορώνστα δηµοτικά σχολεία του Νοµού Θεσσαλονίκης και οι ώρεςοι οποίες προτείνονται στο πρόγραµµα σπουδών σύµφωναµε τους καθηγητές Φυσικής Αγωγής……………………………………………125Πίνακας 24: Η επάρκεια σε ώρες διδασκαλίας στην διδασκαλίαµάθησης των ελληνικών παραδοσιακών χορών……………………………….126Πίνακας 25: Οι οδηγίες και προτάσεις του προγράµµατος σπουδώντης σχολικής Φυσικής Αγωγής ως οδηγός διδασκαλίαςγια τους καθηγητές Φυσικής Αγωγής…………………………………………..127Πίνακας 26: Οι µέθοδοι διδασκαλίας που χρησιµοποιούνταιστην διαδικασία µάθησης των ελληνικών παραδοσιακών χορών……………..128Πίνακας 27: Οι τρόποι και η οργάνωση διδασκαλίας µάθησηςτων ελληνικών παραδοσιακών χορών…………………………………………129Πίνακας 28: Τα στοιχεία τα οποία κυριαρχούν στην διαδικασίαµάθησης των ελληνικών παραδοσιακών χορών………………………………130Πίνακας 29: Τα κριτήρια µε τα οποία επιλέγουν οι καθηγητέςΦυσικής Αγωγής τους ελληνικούς παραδοσιακούς χορούςπου θα διδαχθούν στο δηµοτικό σχολείο………………………………………131 xvii
  18. 18. Πίνακας 30: Οι στόχοι που έχουν επιλέξει οι καθηγητές Φυσικής Αγωγήςκατά την διδασκαλία των ελληνικών παραδοσιακών χορών………………….133 ΣελίδαΠίνακας 31: Οι περιοχές από τις οποίες προτείνονται και διδάσκονταιοι παραδοσιακοί χοροί στην Πρωτοβάθµια Εκπαίδευση………………………135Πίνακας 32: Τα εποπτικά µέσα που χρησιµοποιούνται κατά την διάρκειατης διδασκαλίας των ελληνικών παραδοσιακών χορών………………………137 xviii
  19. 19. ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΓΡΑΦΗΜΑΤΩΝ ΣελίδαΓράφηµα 1: Γραφική αναπαράσταση του µοντέλου των 3 παραγόντων(pre-test) και η δοµή τους σε σχέση µε τα γνωρίσµατα της στάσηςτων αρχικών οµάδων (Α, Β, Γ, ∆ και Ε)………………………………………….81Γράφηµα 2: Γραφική αναπαράσταση του µοντέλου των 2 παραγόντων(post-test) και η δοµή τους σε σχέση µε τα γνωρίσµατα τηςστάσης των αρχικών οµάδων (Α, Β, Γ, ∆ και Ε)…………………………………85Γράφηµα 3: Σύγκριση της οµάδας παρέµβασης και της οµάδαςελέγχου πριν και µετά το παρεµβατικό πρόγραµµα………………….………….102Γράφηµα 4: Η σύγκριση της οµάδας ελέγχου και της οµάδας παρέµβασης πριν καιµετά το παρεµβατικό πρόγραµµα………………………………………103Γράφηµα 5: Η τυπολογία ή οµαδοποίηση των µαθητών και τοπροφίλ της συστάδας ως προς την οµάδα, το φύλο και τον κύκλο………………115 xix
  20. 20. xx
  21. 21. ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι ΕΙΣΑΓΩΓΗ H σηµασία της πρώτης σχολικής περιόδου ως προς την διαµόρφωση τηςπροσωπικότητας του παιδιού, την απόκτηση βασικών γνώσεων, αλλά και του τρόπουπροσέγγισής του είναι σήµερα γνωστή. Οι συγκλίνουσες απόψεις των παιδαγωγών και τωνερευνητών των θεωριών της µάθησης τονίζουν ιδιαίτερα τη σηµασία της πρώτης σχολικήςπεριόδου και την ανάγκη για δοµηµένη και σωστά προγραµµατισµένη εκπαίδευση τουπαιδιού της πρώτης σχολικής ηλικίας. Ο χορός, η µουσική και το τραγούδι είναι ακόµη απότις πιο ζωντανές πτυχές της ελληνικής παράδοσης και ως εκ τούτου είναι αναγκαίες καιαπαραίτητες οι συστηµατικές µελέτες και έρευνες, ιδιαίτερα για τον χώρο της σχολικήςεκπαίδευσης. Η έλλειψη θεσµικού πλαισίου για έρευνα κράτησε το γνωστικό αντικείµενο τουελληνικού παραδοσιακού χορού µακριά από το χώρο της επιστήµης και το περιόρισαν στοεπίπεδο της εµπειρίας. Ο παραδοσιακός χορός, ως τέχνη και ως ένας βασικός πολιτισµικόςπαράγοντας προσφέρει στο παιδί ένα ισχυρό µέσο για έκφραση, δηµιουργία και επικοινωνία.Το Gulbenkian Dance Report (1980) ορίζει τον χορό ως κοµµάτι της ιστορίας της ανθρώπινηςκίνησης, ως κοµµάτι της ιστορίας της ανθρώπινης κουλτούρας, και ως κοµµάτι της ιστορίαςτης ανθρώπινης επικοινωνίας. Ο χορός είναι µια πολυδιάστατη εµπειρία που συµβάλλεικαθοριστικά στην ολοκληρωµένη ανάπτυξη του παιδιού, εκπαιδεύοντάς το µε έναν τρόπο πουσυνδυάζει τα αισθήµατα και τα συναισθήµατα µε τη λογική και τις πρακτικές κινητικέςδεξιότητες (Sanderson, 1988). Βασίζεται στην ολιστική θεωρεία όπου ψυχή, σώµα και πνεύµαείναι αλληλένδετα µεταξύ τους και συντελούν στην αρµονική και υγιή συµπεριφορά τουατόµου. Ο χορός ως ένα µέσο αρµονικής ένωσης του εσωτερικού εαυτού διασφαλίζει τηνισορροπηµένη ένωση ψυχής - σώµατος και πνεύµατος, µέσα σε ένα ενιαίο και αδιαίρετο όλο(Shreeves, 1994). 1
  22. 22. Ο παραδοσιακός χορός αποτελεί στα προγράµµατα σπουδών (αναλυτικά προγράµµατα)ένα από τα βασικά γνωστικά αντικείµενα της σχολικής Φυσικής Αγωγής. ∆ιαπιστώνεται ότι ηδιδασκαλία του σε όλα τα επίπεδα αντιµετωπίζεται εµπειρικά, ως µια τεχνική υπόθεση(κινητικής φόρµας και κινητικού µοτίβου) την στιγµή που οι άλλες διαστάσεις του(λειτουργικότητα, συµβολισµός, ύφος, δηµιουργία, επικοινωνία) είναι όχι απλώς σηµαντικέςαλλά αυτές που καθορίζουν σε µεγάλο βαθµό και την µορφή του. Αν και υπάρχουνδιάσπαρτες κάποιες αξιόλογες εργασίες, αυτές εντάσσονται στην συλλογή πληροφοριώνπολιτιστικών, µουσικών και κινητικών στοιχείων των ελληνικών παραδοσιακών χορών. Οιεργασίες αυτές συµπληρώνονται και µε άλλες χωρίς να υπολείπονται και αρθρογραφίες πουδίνουν έµφαση στον κοινωνιολογικό και λαογραφικό χαρακτήρα της χορευτικής διαδικασίας.Είναι ανάγκη να βρεθεί µία διαδικασία µάθησης και προσέγγισης του ελληνικούπαραδοσιακού χορού για τα παιδιά της πρώτης σχολικής ηλικίας, ώστε να µπορέσουν οιελληνικοί παραδοσιακοί χοροί να κατανοηθούν και να αγαπηθούν, προσεγγίζοντας το παιδίιδιαίτερα στην ευαίσθητη σχολική περίοδο της Πρωτοβάθµιας Εκπαίδευσης. Να αποτελέσειακόµη αντικείµενο συστηµατικής έρευνας και µελέτης όχι µόνο για λόγους καθαράεπιστηµονικούς για την ίδια την διδασκαλία του σε όλα τα επίπεδα, αλλά και για λόγουςαυτογνωσίας. Ο Orff αναφέρει ότι “ο χορός είναι ίσως ο καλύτερος τρόπος για να γνωρίσειτο παιδί το περιβάλλον του, το ρυθµό και να ελέγξει την ενστικτώδη διάθεσή του να κινηθείκαι να παίξει” (Kugler M, 1991, σ. 276). Στον τοµέα της σχολικής εκπαίδευσης και ειδικά στην Πρωτοβάθµια, διαπιστώνεται ότιτα παιδιά δεν συµµετέχουν µε διάθεση και ενδιαφέρον στην διδασκαλία των ελληνικών χορώνλόγω του κατευθυνόµενου δασκαλοκεντρικού τρόπου διδασκαλίας, που δεν αφήνει σταπαιδιά περιθώρια για παιχνίδι και δηµιουργικές δραστηριότητες. Επίσης, οι καθηγητέςΦυσικής Αγωγής αντιµετωπίζουν προβλήµατα στον τρόπο διδασκαλίας των ελληνικώνπαραδοσιακών χορών, καθώς δεν δίνονται σαφείς οδηγίες από το πρόγραµµα σπουδών(αναλυτικό πρόγραµµα) και δεν προτείνεται κάποιο µοντέλο διδασκαλίας προσαρµοσµένοστις ιδιαιτερότητες αυτής της ηλικίας και στα παιδευτικά στοιχεία των παραδοσιακών χορώνκαι της συσχέτισή τους µε την πολιτιστική κληρονοµιά και την παράδοση. Η προσωπική ενασχόληση µου µε τον ελληνικό παραδοσιακό χορό (χορευτής,χοροδιδάσκαλος και χορολόγος) καθώς και η εµπειρία µου στα πλαίσια της εργασίας µου ωςκαθηγητή Φυσικής Αγωγής στην Πρωτοβάθµια Εκπαίδευση µε ώθησε στην διερεύνηση και 2
  23. 23. διαµόρφωση ενός πειραµατικού µοντέλου διδασκαλίας των παραδοσιακών χορών βασισµένοσε σύγχρονες θεωρίες της παιδαγωγικής, της κίνησης και της µουσικής. Σκοπός είναι ηδιαδικασία µάθησης των παραδοσιακών χορών να γίνει πιο ψυχαγωγική και δηµιουργική, ναπαρέχει θετικές εµπειρίες και γνώσεις στα παιδιά αυτής της ηλικίας, να µεταδίδει τηνπαιδευτική διάθεση για τα στοιχεία του πολιτισµού, αλλά και να καλλιεργεί εκείνες τιςστάσεις προς τον ελληνικό παραδοσιακό χορό, που να ωθούν τα παιδιά να συνεχίσουν ναχορεύουν και εκτός της σχολικής Φυσικής Αγωγής, ακόµη και µετά την αποφοίτηση τους απότο σχολείο. Ένας νέος τρόπος παρέµβασης στην αναµόρφωση των εκπαιδευτικώνπρογραµµάτων της Πρωτοβάθµιας Εκπαίδευσης και ιδιαίτερα στη διαδικασία διδασκαλίαςτων ελληνικών παραδοσιακών χορών, χαρακτηρίζοντας την ως µια από τις νέες µορφές τηςσύγχρονης αγωγής, η οποία να είναι ελκυστική και ταυτόχρονα αποτελεσµατική για τα παιδιάτου δηµοτικού σχολείου, ώστε να συµµετέχουν µε ενδιαφέρον στο µάθηµα τωνπαραδοσιακών χορών, είναι η Μουσικοκινητική Αγωγή. Βασίζεται στην δηµιουργική µέθοδοδιδασκαλίας, την ενεργητική συµµετοχή, την βιωµατική εµπειρία και το παιχνίδι. Το παιχνίδιως αυτόνοµη δραστηριότητα είναι µια από τις πιο ουσιαστικές εµπειρίες του παιδιού. Μέσααπό το παιχνίδι, οι µαθητές αναπτύσσουν πρωτοβουλίες, χρησιµοποιούν την φαντασία τους,αποκτούν εµπειρίες και γνώσεις και τέλος αναπτύσσουν θετικές απόψεις και συναισθήµαταγια θεσµούς και λειτουργίες που είναι προσαρµοσµένες στις δικές τους αναπτυξιακέςδυνατότητες (Ιατρίδη, 1994). Το Μουσικοκινητικό Σύστηµα είναι µια συλλογή υλικού και ιδεών που εισάγει τονµαθητή στη µουσική και το χορό. Αυτό το υλικό και τις ιδέες, πρέπει πρώτα οι µαθητές να τογνωρίσουν και να ασχοληθούν µαζί του. Μετά την γνωριµία τους µε τις Καλές Τέχνες και τηνβιωµατική εµπειρία της δηµιουργικής διαδικασίας, καταλήγουν σε ολοκληρωµένεςαυτοσχέδιες καλλιτεχνικές συνθέσεις µε δικές τους πηγές έµπνευσης, τις οποίες στη συνέχειατις προβάλλουν σύµφωνα µε τον χαρακτήρα της ελληνικής παραδοσιακής πολιτιστικήςκληρονοµιάς. Είναι πρωταρχική ανάγκη η ενασχόληση µε τους ελληνικούς παραδοσιακούς χορούςκαι ειδικότερα µε την ελληνική παράδοση (γιορτές, δρώµενα, πολιτιστικές εκδηλώσεις) για ναµπορέσει το παιδί να ανακαλύψει και να γνωρίσει την πολιτιστική του ταυτότητα.Η παράδοση δεν µπορεί να διατηρηθεί µε το να µάθουν τα παιδιά αυτής της µικρής ηλικίαςµόνο τις ποικίλες κινητικές φόρµες των παραδοσιακών χορών. Είναι αναγκαία η πολιτιστική 3
  24. 24. γνώση της χώρας τους και η κατανόηση των βασικών πολιτισµικών, ιστορικών καιλαογραφικών χαρακτηριστικών στοιχείων της κουλτούρας που τους γέννησε.Η ικανότητα να συνδέεται κανείς και να επικοινωνεί µε τους προγόνους του και µε τηνιστορία του κόσµου είναι από τα βαθύτερα δώρα που µπορεί να δώσει ο πολιτισµός.Επίσης, καθώς τα παιδιά χορεύουν, κινούνται µε ρυθµούς που βρίσκονται έξω από αυτούς καιµέσα σε αυτούς. Αυτή η συνάντηση του εξωτερικού και εσωτερικού ρυθµού δίνει µιαχορευτική διαχρονικότητα στο άτοµο. Είναι πολύ σηµαντικό να ξέρουν συνειδητά αυτή τηνσύνδεση, αλλά και τί γίνεται µέσα τους, σαν µια πνευµατική δύναµη, σαν µια αρχέγονηενέργεια. Συγκεκριµένα ο Orff (1955) συνέδεσε το µουσικό µε το κινητικό στοιχείο. Η εκµάθησητης µουσικής γίνεται µέσα από την κίνηση του σώµατος και από τον ρυθµό που δηµιουργείταιαπό την µουσική και από τον λόγο. Ο Orff έλεγε χαρακτηριστικά για τον ρυθµό: "Είναιδύσκολο να διδάξεις το ρυθµό. Το ρυθµό µπορεί κανείς µόνο να τον απελευθερώσει. Ορυθµός δεν είναι κάτι το αφηρηµένο, είναι η ίδια η ζωή. Ο ρυθµός δρα και επιδρά, είναι ηδύναµη που ενώνει τη γλώσσα, τη µουσική και την κίνηση" ( Τσιώλη - Πλαγιανού, 1998, σ. 4)Πρεσβεύει αυτό που και οι συνεργάτες και οι µαθητές του υιοθέτησαν ως κεντρική ιδέα τηςδουλειάς τους, ότι "µια αγωγή βασισµένη στην ένωση Μουσικής , Κίνησης και Λόγου, θαπρέπει να ενσωµατώνεται και να παίρνει κεντρική θέση στην γενική εκπαίδευση στα σχολείακαι να αποτελεί έτσι πολύτιµο µέσο για την ολοκλήρωση του παιδιού ως σωµατικού, ψυχικούκαι πνευµατικού συνόλου" (Ματέυ, 1978, σ. 17). Η σχολική εκπαίδευση οφείλει να διασώσει και να µεταφέρει όλα εκείνα τα στοιχείατου λαϊκού πολιτισµού που υπάρχουν και "ζουν" ακόµη και σήµερα, τα οποία είναι πλούσιασε παραδοσιακά στοιχεία και αποτελούν πηγή γνώσεων για την ελληνική λαϊκή παράδοση.Οι δηµιουργούµενες ανάγκες των τελευταίων χρόνων στην σχολική εκπαίδευση και οι νέεςπροτεινόµενες µέθοδοι διδασκαλίας, οι οποίες αναπτύχθηκαν και υιοθετήθηκαν στα νέαεκπαιδευτικά προγράµµατα, λαµβάνοντας υπόψη την αντιµετώπιση του παιδιού ολιστικά,διαµόρφωσαν µια νέα τάση µε διαφορετικές αντιλήψεις. Αναµένεται να έχουν καλύτερααποτελέσµατα από εκείνες τις µεθόδους διδασκαλίας οι οποίες διαχωρίζουν την ανάπτυξη τουπαιδιού σε τοµείς. Επίσης, το Μουσικοκινητικό Σύστηµα, δίνοντας πλήρη ελευθερία στονεκπαιδευτικό και έµφαση στην εφευρετικότητα του, πορεύεται προς το στόχο του µέσα απότις βασικές του αρχές, αυτές της βιωµατικής και επικοινωνιακής διδασκαλίας. Με την 4
  25. 25. υπόθεση ότι τα νέα προγράµµατα διαµορφωµένα σε αυτή τη βάση συνεισφέρουν θετικά στηνεπίτευξη των αναπτυξιακών στόχων για τους οποίους δηµιουργήθηκαν, πιστεύεται ότι θαµπορούσαν να βοηθήσουν τους εκπαιδευτικούς στο έργο τους, αλλά και σε µια νέα αντίληψηγια τον εκπαιδευτικό χώρο της σύγχρονης επιστήµης της παιδαγωγικής. Η ερευνητική µελέτη που ακολουθεί για την διαδικασία διδασκαλίας του ελληνικούπαραδοσιακού χορού αναφέρεται σε ένα ειδικά σχεδιασµένο πρόγραµµα ΜουσικοκινητικήςΑγωγής για παιδιά της πρωτοσχολικής ηλικίας και αποτελείται από τις πέντε παρακάτωενότητες:Στην πρώτη ενότητα και στο πλαίσιο της θεωρητικής τοποθέτησης σε σχέση µε το θέµαγίνεται µια γενική βιβλιογραφική ανασκόπηση και στη συνέχεια τοποθέτηση γύρω από ταµέχρι τώρα προγράµµατα σπουδών και τις µεθόδους διδασκαλίας, την σηµασία και θέση τουελληνικού παραδοσιακού χορού στην Πρωτοβάθµια Εκπαίδευση, τα σύγχροναµουσικοκινητικά συστήµατα και την σηµασία τους στην εκπαίδευση, αλλά και τα µέσαεξάσκησης και εφαρµογής της Μουσικοκινητικής Αγωγής. Στη συνέχεια γίνεται αναφορά γύρω από τις έρευνες τις σχετικές µε τηνΜουσικοκινητική Αγωγή, τους σκοπούς, τους στόχους και την σηµασία αυτής τηςερευνητικής µελέτης, τις ερευνητικές και στατιστικές υποθέσεις, αλλά και τους περιορισµούςκαι τις οριοθετήσεις που θα πρέπει να ληφθούν υπόψη. Στην δεύτερη ενότητα αναλύεται η µεθοδολογία της έρευνας για το συγκεκριµένο θέµα,περιγράφεται το έµψυχο υλικό (ερευνητικό δείγµα, οµάδες παρέµβασης και οµάδες ελέγχου),τα µέσα διεξαγωγής της έρευνας, η αξιοπιστία και εγκυρότητα των ερωτηµατολογίων καιτέλος η παρεµβατική διαδικασία, µε την εφαρµογή του παρεµβατικού προγράµµατος. Στην τρίτη ενότητα ακολουθεί η διαδικασία αξιολόγησης των δεδοµένων (pre - posttest), παρατίθενται οι σχετικοί πίνακες και τα γραφήµατα καθώς και η στατιστικήσηµαντικότητα των αξιολογήσεων. Η τέταρτη ενότητα κλείνει µε τη συζήτηση πάνω στα ευρήµατα και καταλήγει σεσχετικές προτάσεις, ενώ η πέµπτη ενότητα παρουσιάζει την σχετική ελληνική και ξένηβιβλιογραφία. 5
  26. 26. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ 1. ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ H έρευνα ενός µοντέλου διδασκαλίας των παραδοσιακών χορών τόσο ως προς τοντρόπο προσέγγισης των µικρών παιδιών στην χορευτική διαδικασία, ιδιαίτερα στηνΠρωτοβάθµια Εκπαίδευση, όσο και ως προς τα πολιτισµικά στοιχεία της παράδοσηςµας, απασχόλησε πολλούς εκπαιδευτικούς και ερευνητές στο µάθηµα της ΦυσικήςΑγωγής. Εκπαιδευτικοί, παιδαγωγοί και καθηγητές χορού κάνουν προσπάθεια να διδάξουντους παραδοσιακούς χορούς σε παιδιά µικρής ηλικίας. Οι διάφορες µέθοδοιδιδασκαλίας του χορού οι οποίες αναπτύχθηκαν από παιδαγωγούς, ψυχολόγους,µουσικοπαιδαγωγούς και κινησιολόγους, στηρίχθηκαν σε βασικές αρχές τηςµαθησιακής λειτουργίας µε ισχυρά θεωρητικά θεµέλια και βασίσθηκαν σεπαρατηρήσεις, προτάσεις και ερευνητικά δεδοµένα των επιστηµών της ψυχολογίας καιπαιδαγωγικής. Αυτό ήταν και το ξεκίνηµα της αναζήτησης µιας πιο τεκµηριωµένης καιεπιστηµονικής προσέγγισης για την διδασκαλία των ελληνικών παραδοσιακών χορώνστον ελλαδικό χώρο. Η ερευνητική προσέγγιση για την µελέτη του παραδοσιακού χορού στον ελλαδικόχώρο άρχισε να αναπτύσσεται τα τελευταία χρόνια. Οι περισσότερες όµως µελέτες είναιλαογραφικές, ανθρωπολογικές και κοινωνιολογικές (Κουτσούµπα, 1997; Σαχινίδης,1995; Πραντσίδης 1995; Τυροβολά, 1994; ∆ήµας, 1989; Ζωγράφου, 1989; Λουτζάκη,1985). Ωστόσο υπάρχει και µια διαφορετική µελέτη µε πιο ουσιαστική προσέγγιση τουθέµατος, µε στόχο την µεθοδολογία διδασκαλίας του ελληνικού παραδοσιακού χορού σε 6
  27. 27. παιδιά 9 - 11 ετών (Σερµπέζης, 19951). Η αξία αυτής της µελέτης έγκειται µεταξύ άλλωνκαι στο γεγονός ότι είναι και η µοναδική που έχει γίνει για την µεθοδολογίαδιδασκαλίας του ελληνικού παραδοσιακού χορού στον ελλαδικό χώρο. Οι νέες προκλήσεις και δηµιουργούµενες ανάγκες των τελευταίων χρόνων στηνσχολική εκπαίδευση, αλλά και τα νέα προτεινόµενα µοντέλα για ένα πιο δηµιουργικότρόπο µάθησης σε παιδιά µικρής ηλικίας, µέσω της δηµιουργικής εκφραστικής κίνησηςκαι των µουσικοκινητικών συστηµάτων, διαµόρφωσαν µια νέα τάση, µε διαφορετικέςαντιλήψεις για τον εκπαιδευτικό χώρο της σύγχρονης επιστήµης της παιδαγωγικής. Απότη προσέγγιση του παιδιού, µε τις νέες αυτές αντιλήψεις γύρω από την διαδικασίαµάθησης και διδασκαλίας της µουσικής, της κίνησης - χορού και του ρυθµού, σεσυνδυασµό µε τους στόχους του αναλυτικού προγράµµατος, προέκυψε η συγγραφήκάποιων ερευνητικών µελετών, οι οποίες έχουν το παιδί ως επίκεντρο της εκπαιδευτικήςδιαδικασίας (Μπουρνέλη, 1998; Παυλίδου, 1998; Σέργη, 1993). Για την καλύτερη αντίληψη του ερευνητικού µέρους αυτής της µελέτης είναιαπαραίτητο να δοθεί µια όσο το δυνατόν πιο πλήρης βιβλιογραφική ανασκόπηση όλωντων θεµάτων που αφορούν το θεωρητικό της πλαίσιο, επισηµαίνοντας: α) τηνεκπαιδευτική σηµασία του παραδοσιακού χορού, στην Γενική και ΠρωτοβάθµιαΕκπαίδευση, β) τα προγράµµατα σπουδών και τις µεθόδους διδασκαλίας µάθησης, γ) ταΜουσικοκινητικά Συστήµατα και την εκπαιδευτική τους σηµασία, δ) τα µέσα πουχρησιµοποιούνται σε αυτά, και ε) το σχεδιασµό της διδασκαλίας του παραδοσιακούχορού, µε κύριο άξονα τη Μουσικοκινητική Αγωγή, η οποία εφαρµόστηκε κατά τηνπαρεµβατική ερευνητική διαδικασία.2.1. ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ ∆ΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ Η µουσική, ο χορός, η κίνηση, οι εικαστικές και θεατρικές τέχνες, αναµφίβολαέπαιξαν και συνεχίζουν να παίζουν ένα σηµαντικό ρόλο στη ζωή του ανθρώπου. Οιτέχνες είναι µέσο έκφρασης του εσωτερικού κόσµου του ανθρώπου και ταυτόχρονα ένααναπόσπαστο µέρος των τελετουργικών διαδικασιών της ευρύτερης κοινωνικής τουζωής. Το αρχαίο δράµα δεν είναι µόνο µίµηση, αλλά είναι τέχνη του λόγου καιπαράλληλα αναπαραστατική τέχνη, που προκειµένου η θεατρική ιδέα να 7
  28. 28. πραγµατοποιηθεί όσο το δυνατόν καλύτερα επικαλείται την βοήθεια πολλών άλλωντεχνών. Όπως παρατηρεί ο Jacpues Gopeau: "Είναι µέσα στη φύση του δράµατος, στηνίδια την γέννηση του, να είναι ταυτόχρονα λόγος και τραγούδι, ποίηση και δράση,χρώµα και χορός και για να τα ονοµάσουµε όλα αυτά µε τη λέξη που χρησιµοποιούσανοι αρχαίοι Έλληνες "µουσική" (Μουρέλος, 1963). Φιλόσοφοι και παιδαγωγοί, από την αρχαιότητα µέχρι την σύγχρονη εποχή έχουνεπισηµάνει την σηµασία των τεχνών για την διαµόρφωση της προσωπικότητας τουανθρώπου και την θετική τους συµβολή στην ολόπλευρη ανάπτυξη, σε τοµείς πουαφορούν την γνώση, την αντίληψη, την δηµιουργική του ικανότητα, τις ψυχοκινητικέςενέργειες και την συναισθηµατική και κοινωνική του ανάπτυξη. Στην αρχαία Ελλάδα οι τέχνες και ιδιαίτερα ο χορός, αντιµετωπίζονταν από τουςφιλοσόφους, όπως τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, µέσα από το πρίσµα τηςδιδακτικής τους αξίας στην γενική αγωγή των µελλοντικών πολιτών. Το περιεχόµενοτης λέξης "χορός" στα Οµηρικά ποιήµατα και στην ποίηση του Πινδάρου, όπως καιστην αρχαία Τραγωδία αποτελούσαν την ενότητα "µουσική" που είναι τραγούδι -χορική ποίηση, αλλά και "κύκλιος χορός". Ο "χορός" κατά τον Πλάτωνα (Νόµοι 654 Β)είναι επίσης η ενότητα, χορός και χορική ποίηση-τραγούδι. Η σηµασία της λέξης"χορός" µε την πάροδο των αιώνων έχασε την αρχαία ελληνική σηµασία της καιιδιαίτερα κατά τους πρώτους χρόνους του χριστιανισµού και διασπάστηκε σε "χορός"ως σωµατική ρυθµική κίνηση και σε "χορωδία" που σηµαίνει τραγούδι (Georgiades,1958). Τα θέµατα τα οποία απασχολούσαν συνήθως τους φιλοσόφους αφορούσανιδιαίτερα την αποτελεσµατικότητα των τεχνών, τις οποίες θεωρούσαν ότι µεταφέρουντα πιο σηµαντικά στοιχεία της πολιτισµικής τους παράδοσης, καθώς και τηνκαταλληλότητα τους στην ανάπτυξη των παραδοσιακών αξιών και στην διαµόρφωσητου ιδανικού πολίτη σε σχέση µε τον πολιτισµό του. "Η έννοια µουσική ως αυτόνοµητέχνη, προέρχεται από την µετακλασική περίοδο. Η µουσική σαν µια ενότητα που τηναποτελούσαν ποίηση, τραγούδι, ενόργανη συνοδεία και χορός, απαιτούσε ολόκληρο τονάνθρωπο και επιδρούσε επάνω του όχι σαν τέχνη µε την σηµερινή σηµασία (ΚαλήΤέχνη), αλλά σαν µορφοποιητική δύναµη. Γι΄ αυτό χρησίµευε και στην παιδεία σανµέσο αγωγής" (Θέµελης, 1981). 8
  29. 29. Σύµφωνα µε τα παραπάνω µέσα στην αρχαία λέξη "µουσική" βλέπουµε να περικλείεταιη έννοια της µουσικής, ο έµµετρος λόγος (ποίηση) αλλά και ο χορός (όρχηση) µέσο τωνσωµατικών ρυθµικών κινήσεων, εκφράσεων, χειρονοµιών, στάσεων, που σαν κοινότους σηµείο έχουν τον ρυθµό. Ένας από τους πιο βασικούς σκοπούς των τεχνών ήταν νασυµβάλουν στην ισόρροπη και ολοκληρωµένη ανάπτυξη του ατόµου. Η σηµασία τουόρου "µουσική" ήταν πολύ ευρύτερη, από ό,τι στην σηµερινή εποχή. Οι αρχαίοιεννοούσαν γενικά την µόρφωση ως την αρµονική καλλιέργεια της ψυχής, τουπνεύµατος και του σώµατος (Μουρατίδης, 1992). Στον αρχαιοελληνικό όρο "µουσική"αντιστοιχούν τα τρία αδιάσπαστα στοιχεία η "κίνηση", ο "λόγος", και ο "ήχος"(Neubecker, 1986). Σύµφωνα µε τον Πλάτωνα και τους άλλους Έλληνες φιλοσόφους ηµουσική δεν είναι απλά η οργανωµένη από τον άνθρωπο κίνηση των ήχων, αλλά κάτιπιο βαθύ και πολύπλευρο. Είναι η αρµονική σχέση ανάµεσα στις τρεις µορφέςέκφρασης της ανθρώπινης ύπαρξης: την κίνηση (έκφραση του σώµατος), το λόγο(έκφραση της σκέψης) και τους ήχους (έκφραση των συναισθηµάτων) (Kυµινού-Πριντάκη, 1998). Τα τρία αυτά στοιχεία της αρχαίας ελληνικής λέξης "µουσική":γλώσσα (τραγούδι, απαγγελία), χορός (εκφραστική κίνηση) και µουσική (µουσικήερµηνεία), αντιστοιχούν στα στοιχεία που απαρτίζουν την ανθρώπινη ύπαρξη και είναιτο πνεύµα, το σώµα και η ψυχή (Αλεξιάδου, 1999). Ο Πλάτων (427-347π.χ) πιστεύει στην ισχυρή θετική επίδραση της "µουσικής"στην ψυχή και δίνει ιδιαίτερη έµφαση στην αναγκαιότητα της ύπαρξης της, θεωρώνταςτην ως ένα σηµαντικό παράγοντα και απαραίτητο παιδευτικό µέσο µαζί µε τηγυµναστική, για την ανάπτυξη και διαµόρφωση της προσωπικότητας του ανθρώπου. Γιατον λόγο αυτό η "µουσική" (η ένωση κίνησης, µουσικής, λόγου), θα έπρεπε να κατέχεικεντρική θέση στην γενικότερη αγωγή των νέων, µε σκοπό την ενότητα ψυχής,πνεύµατος και σώµατος (Neubecker, 1986). Κατά τον Αριστοτέλη (384-322π.χ), η ενασχόληση µε την "µουσική" έχεισηµασία, γιατί χρησιµεύει ως "παιδιά" και "ανάπαυσις", καθώς και για σωστή"διαγωγήν". Πέρα όµως από αυτό έχει και την ιδιαίτερη αξία να µπορεί να επενεργείστο ήθος και την ψυχή των πολιτών (Neubecker, 1986). 9
  30. 30. Αυτή η ολιστική και ανθρωποκεντρική προσέγγιση των αρχαίων χρόνων έθεσε νέουςτρόπους στην κατανόηση της κίνησης και ιδιαίτερα του χορού µέσα από την χορευτικήεκπαίδευση. Σήµερα έχουµε στη διάθεση µας ποικίλα µέσα και επιστηµονικό υλικό για τηνθεωρία και ιστορία του χορού και προηγµένο εξοπλισµό για να τον γνωρίσουµε. Όµωςαυτή η πλούσια ακαδηµαϊκού τύπου πληροφόρηση είναι µόνο µία διανοητική εξάσκησηκαι αφορά µόνο ένα τµήµα αυτού του πολύµορφου ανθρώπινου δυναµικού. Ηθεωρητική εκπαίδευση δε δίνει διέξοδο στην πνευµατική και φυσική µας ανάπτυξη. Τοµυαλό ασκείται, όµως, µε την "εγκεφαλική επικράτηση", ατονεί η σωµατική καισυναισθηµατική ικανότητα. Ζωτικής σηµασίας ανάγκες και λειτουργίες, όπως ηπροδιάθεση για δηµιουργία, η συναισθηµατική και κινητική εξωτερίκευση καιεκτόνωση ατονούν και συνθλίβονται. Έτσι υπάρχει πεδίο ελεύθερο για να αναπτυχθούννευρωτικά συµπλέγµατα, κατάθλιψη, εσωστρέφεια και κάθε είδους ψυχοσωµατικέςασθένειες. Το σύστηµα Μουσικοκινητικής Αγωγής που προτείνει ο γράφων είναι µιαπολύµορφη εκφραστική διέξοδος µε ανθρωποκεντρική διάσταση και µε κύριο άξονα τηναναζήτηση της ανθρώπινης ύπαρξης και την επιβεβαίωση της µέσα από το χορό.2.2. ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΟΥ ΧΟΡΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗ O παραδοσιακός χορός αποτελεί γνωστικό αντικείµενο που διδάσκεται σε όλες τιςβαθµίδες της εκπαίδευσης. Είναι επί µέρους αντικείµενο διδασκαλίας της ΦυσικήςΑγωγής. Η εκπαίδευση δεν είναι µόνο φορέας γνωστικών και πολιτισµικών στοιχείων,αλλά διαµορφώνει άτοµα ευαίσθητα και δηµιουργικά στην κοινωνία, τα οποίαταυτόχρονα µαθαίνουν να σέβονται την παράδοση και τον λαϊκό πολιτισµό του τόπουτους (Juergens,1982). Στον τοµέα της σχολικής εκπαίδευσης, διαπιστώνεται ότι υπάρχει ένα σηµαντικόκενό όσον αφορά τις µορφές διδασκαλίας των ελληνικών παραδοσιακών χορών. Οχορός θα πρέπει να κατέχει µια κύρια θέση στα προγράµµατα της σχολικήςεκπαίδευσης. Ο χορός είναι µια πολυδιάστατη εµπειρία που συµβάλλει καθοριστικάστην ολοκληρωµένη ανάπτυξη του παιδιού, εκπαιδεύοντας το µε ένα τρόπο που 10
  31. 31. συνδυάζει τα αισθήµατα και τα συναισθήµατα µε τη λογική και τις πρακτικές κινητικέςδεξιότητες (Sanderson, 1988). Η σχολική εκπαίδευση οφείλει να διασώσει και ναµεταφέρει όλα εκείνα τα στοιχεία του λαϊκού πολιτισµού που υπάρχουν και "ζουν"ακόµη και σήµερα και τα οποία είναι πλούσια σε παραδοσιακά στοιχεία, και αποτελούνπηγή γνώσεων για την πολιτιστική λαϊκή παράδοση µας (Girke, 1982). O παραδοσιακόςχορός µεταφέρει και µεταδίδει στοιχεία πολιτισµικής παράδοσης και κληρονοµιάς,γνώσεις ιστορίας, λαογραφίας και γεωγραφίας, συνδράµει στην πολιτιστική ταυτότητακαι επιδρά καθοριστικά στο "πολιτιστικό γίγνεσθαι" της κοινωνίας (Κωνσταντινίδου,2001). O χορός µε τις παραδοσιακές του µορφές αποτελεί µέσο µεταβίβασης τηςπολιτιστικής κληρονοµιάς από γενιά σε γενιά, µέσο αναγνώρισης και αποδοχής τωνδιαφορετικών ηθών και εθίµων, θρησκειών και ιδιαιτεροτήτων κάθε διαπολιτισµικήςκοινωνίας (Best, 1982; Collinson, 1973). Ο σκοπός του µαθήµατος είναι η συνέχεια τηςελληνικής χορευτικής παράδοσης, όπου οι µαθητές σχολείου θα γίνουν οι φορείς καισυνεχιστές της. Με την συµµετοχή του παιδιού στις χορευτικές δραστηριότητεςοξύνεται η ικανότητα προσοχής, παρατηρητικότητας, µνήµης, άµεσης λήψηςαποφάσεων και αυτοσυγκέντρωσης (Mosston & Ashworth, 1994). O χορός ως µία µηανταγωνιστική κινητική δραστηριότητα προάγει την υγεία, βελτιώνει την φυσικήκατάσταση και αναπτύσσει την ευλυγισία, τη δύναµη, την αντοχή, την ισορροπία, τηρυθµική ικανότητα, το νευροµυϊκό συντονισµό, το συγχρονισµό και τον έλεγχο τουσώµατος (Sanderson, 1988; Churcher, 1971). Μέσα από τις χορευτικές κινητικέςδραστηριότητες το παιδί ανακαλύπτει τον ρυθµό, τις εκφραστικές αυτοσχέδιες καιδηµιουργικές του ικανότητες, καλλιεργεί και βελτιώνει τις σχέσεις του, την επικοινωνίακαι την συνεργασία µε τους συµµαθητές του, αλλά και µε το ευρύτερο κοινωνικόπεριβάλλον. Μαθαίνει να αποδέχεται όρια και περιορισµούς που τους θέτει η οµάδα καισυγχρόνως ανακαλύπτει την ανάγκη ύπαρξης και τήρησης κανόνων (Λυκεσάς, 1995).Έχει την δυνατότητα να εκφραστεί χρησιµοποιώντας κάθε φορά ένα διαφορετικό µέλοςτου σώµατος του. Το σώµα είναι ένας δέκτης εµπειριών και ερεθισµάτων, που οδηγείστην αντίληψη γνωστικών εννοιών, ώστε το παιδί να γνωρίσει το σώµα του(σωµατογνωσία), τη σχέση του σώµατος µε την κίνηση στον χώρο και τον χρόνο(κιναίσθηση) και το περιβάλλον, και να προσαρµοστεί σε αυτό (Laban, 1975).Παράλληλα παρατηρούµε ότι λέξεις που ήταν αόριστα σύµβολα για τα παιδιά και 11
  32. 32. δηλώνουν κίνηση, όπως πηδώ, σταµατώ, τραβώ, περιστροφή, κλπ.. αλλά και οι λέξειςµε αντίθεση, όπως γρήγορα-αργά, εµπρός-πίσω, αποκτούν έννοια µέσα από τις κινητικέςαυτές εµπειρίες (Pica & Short, 1999). Ο χορός στην εκπαίδευση θα έπρεπε να έχει την έννοια της συνεχόµενηςδηµιουργικής και ελεύθερης κινητικής έκφρασης των παιδιών. Θεωρείται ως ένα βασικόµέσο διατήρησης και µετάδοσης της ιστορίας και της πολιτισµικής ανάπτυξης, ώστε ναµάθουν να εκτιµούν, να σέβονται και να διαφυλάττουν τις ρίζες του παρελθόντος, νααποκτήσουν κοινωνική και πολιτιστική συνείδηση. Οργανώνει, πληροφορεί καιδιασώζει ένα µεγάλο µέρος της πολιτιστικής τους κληρονοµιάς και λειτουργεί ως χώροςκοινωνικοποίησης και µύησης στις αξίες και συµπεριφορές της κοινωνίας.2.3. Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΑΡΑ∆ΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗ Ο σκοπός της Φυσικής Αγωγής στο δηµοτικό σχολείο είναι, µέσα από ποικίλεςκινητικές και αθλητικές δραστηριότητες, να βοηθήσει κατά προτεραιότητα στησωµατική ανάπτυξη των µαθητών και να συµβάλει στην ψυχική και πνευµατική τουςκαλλιέργεια, καθώς και την αρµονική τους ανάπτυξη στην κοινωνία. Το πρόγραµµα σπουδών (αναλυτικό πρόγραµµα) του ΥΠ.Ε.Π.Θ. για το δηµοτικόσχολείο, αναφέρει χαρακτηριστικά ότι, "Ο σκοπός του δηµοτικού σχολείου είναι ηπολύπλευρη πνευµατική και σωµατική ανάπτυξη των µαθητών µέσα στα πλαίσια πουορίζει ο ευρύτερος σκοπός της Πρωτοβάθµιας και ∆ευτεροβάθµιας Εκπαίδευσης"(Νόµος 1566/85). Στο άρθρο ένα (1) του ίδιου Νόµου αναφέρει χαρακτηριστικά τονσκοπό: "Να συµβάλει (το σχολείο) στην ολόπλευρη, αρµονική και ισόρροπη ανάπτυξητων διανοητικών και ψυχοσωµατικών δυνάµεων των µαθητών, ώστε ανεξάρτητα απόφύλο και καταγωγή, να έχουν τη δυνατότητα να εξελιχθούν σε ολοκληρωµένεςπροσωπικότητες και να ζήσουν δηµιουργικά". (H Φυσική Αγωγή στο δηµοτικό σχολείο,1997). Για να επιτευχθούν οι παραπάνω γενικοί και επιµέρους στόχοι, στηνΠρωτοβάθµια Εκπαίδευση, το πρόγραµµα σπουδών της Φυσικής Αγωγής, καθορίζει τοπεριεχόµενο µε ποικίλες αθλητικές δραστηριότητες, µία από αυτές είναι και οιελληνικοί παραδοσιακοί χοροί. Στο πρόγραµµα σπουδών οι τάξεις χωρίστηκαν, ανά δύο 12
  33. 33. µε ενιαία διδακτική ύλη, σε τρεις κύκλους. Στο ωρολόγιο πρόγραµµα της διδασκαλίαςτων παραδοσιακών χορών, όλων των προγραµµάτων σπουδών, παρατηρείται τοφαινόµενο ότι, ο χορός κατέχει την τελευταία θέση στον αριθµό ωρών διδασκαλίας καιστους τρεις κύκλους. Στο τελευταίο πρόγραµµα σπουδών, δόθηκε συγκριτικά µε ταπροηγούµενα προγράµµατα περισσότερος χρόνος, µε την αιτιολογία ότι, στο δηµοτικόσχολείο οι συνθήκες για την διδασκαλία των χορών είναι περισσότερο πρόσφορες σεσχέση µε το γυµνάσιο και το λύκειο (Η Φυσική Αγωγή στο δηµοτικό σχολείο, 1997).Σύµφωνα πάντα µε το ανωτέρω πρόγραµµα σπουδών, γενικότερα ο παραδοσιακόςχορός είναι, "ίσως, η δραστηριότητα που οι περισσότεροι από τους εκπαιδευτικούςσυµφωνούν ότι συνεισφέρει στην προαγωγή της αισθητικής παιδείας των µαθητών" (ΗΦυσική Αγωγή στο δηµοτικό σχολείο, 1997; Dearden, 1968). Παρά την παραπάνω επισήµανση ο παραδοσιακός χορός συνεχίζει να κατέχει µίααπό τις τελευταίες θέσεις ως προς τον αριθµό των ωρών, αλλά και ως προς την µέθοδοδιδασκαλίας, δεν ακολουθεί τους σύγχρονους σχεδιασµούς και στιλ διδασκαλίας. Στοεπίκεντρο της διδακτικής και µαθησιακής διαδικασίας, κύριος όλων των ενεργειώνσυνεχίζει να παραµένει ο καθηγητής Φυσικής Αγωγής, η δε µέθοδος µε την οποίαπροσεγγίζεται ο παραδοσιακός χορός είναι η "δασκαλοκεντρική" ή "άµεση", η οποίαισχύει κατά το πλείστον σε όλα τα µέχρι τώρα επίσηµα προγράµµατα σπουδών τουΥΠ.Π.ΕΘ (Λυκεσάς, 1995). Το τελευταίο πρόγραµµα (1997) σπουδών προσπαθεί ναβάλει κάποια τάξη στην µέχρι τώρα διδακτική αναρχία των προηγούµενωνπρογραµµάτων, δίνοντας ταυτόχρονα την δυνατότητα στον µαθητή να γίνει πιοδηµιουργικός, να έχει περισσότερες ελεύθερες επιλογές και να συµµετέχει περισσότεροστην εκπαιδευτική διαδικασία µάθησης. Στο τέλος του νέου αυτού προγράµµατος σπουδών υπάρχει το κεφάλαιο γενικάγια τους ελληνικούς παραδοσιακούς χορούς µε τον τίτλο "Σύντοµη εισαγωγή στονελληνικό παραδοσιακό χορό και την διδασκαλία του στο δηµοτικό σχολείο", (Η ΦυσικήΑγωγή στο δηµοτικό σχολείο, 1997). Οι θέσεις και οι προτάσεις του παραπάνω κεφαλαίου στο νέο πρόγραµµασπουδών είναι πολύ γενικές, χωρίς να προσεγγίζουν ουσιαστικά τον παραδοσιακό χορόκαι να εντοπίζουν τις πραγµατικές του ανάγκες µε παραδείγµατα και αναφορές σεερευνητικά ευρήµατα, σε βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις, σε υποδείξεις µε εποπτικά 13
  34. 34. οπτικοακουστικά µέσα, που να διεγείρουν την δηµιουργικότητα των παιδιών και σεµουσικοχορευτικά δρώµενα (Gerhardt, 1973). Επίσης δεν καθιερώνει κάποιαερµηνευτική ορολογία, αλλά και δεν υπάρχει καµία αναφορά και υπόδειξη, γύρω απότον παραδοσιακό χορό, που να προσεγγίσει τα κινητικά µέρη, τη δοµή και τη λειτουργίατου, ώστε να υπάρχει µια ενιαία γλώσσα επικοινωνίας µεταξύ των καθηγητών ΦυσικήςΑγωγής, για την καλύτερη µελέτη και διδασκαλία του. Όπως προκύπτει από τα παραπάνω δεν καλύπτονται τα κενά της µεθοδολογίαςστην µαθησιακή διαδικασία, αλλά και δεν δίνεται ταυτόχρονα καµία ουσιαστικήκατευθυντήρια γραµµή ούτε προτείνεται κάτι καινούριο για τον µελλονπ

×