Memoria 2011 tor
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Memoria 2011 tor

on

  • 841 views

 

Statistics

Views

Total Views
841
Views on SlideShare
800
Embed Views
41

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

1 Embed 41

http://www.flashquix.com 41

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Memoria 2011 tor Memoria 2011 tor Document Transcript

    • MEMORIA 2011MUSEO PAZO DE TORRede Museística Provincial Area de Cultura Excma.Deputación Provincincial de Lugo REDE MUSEÍSTICA GAÑADORA DOS V PREMIOS SOLIDARIOS ONCE-GALICIA NA CATERGORÍA “ACCESIBILIDADE UNIVERSAL”
    • Museo Pazo de TorINDICE1. LIMIAR ................................ ................................................................................................ ................................................ 32. ESTADÍSTICA ANUAL DE VISITANTES ........................................................... 4 ...........................3. PROGRAMA ARQUITECTÓNICO ................................................................ 10 ...................................4. PROGRAMA DIDÁCTICO ................................................................ ................................................ 11 4.1. ACTIVIDADES ESCOLARES ............................................................... 11 ............................... 4.5. OBRADOIROS DE VERÁN ................................................................ 13 ................................... 4.6. OBRADOIROS DE NADAL ................................................................ 19 ...................................5. PROGRAMA DE ACCIÓN CULTURAL............................................................ 25 ............................ 5.1. PREMIOS E DISTINCIÓNS 2011 .......................................................... 25 .......................... 5.2. PROGRAMA INTERXERACIONAL ................................ ...................................................... 26 5.3. SEMANA DOS MUSEOS ................................................................ . ...................................... 27 5.4. PROGRAMA MUSEOLOXÍA SOCIAL ................................ .................................................. 30 5.5. PROGRAMA DE EXPOSICIÓNS .......................................................... 49 .......................... 5.6. TEATRO ................................ ................................................................................................ 62 ................................ 5.7. CONCERTOS ................................ ........................................................................................ 63 ........................ 5.8. CINE ................................ ................................................................................................ ...................................... 64 5.9. POLAFÍA NO PAZO DE TOR ............................................................... 66 ............................... 5.10. REUNIÓN COAS ASOCIACIÓNS CULTURAIS DEPORTIVAS DA COMARCA DA ZONA SUR ................................................................ ......................................... 69 5.11. PROGRAMA DE RECURSOS DIDÁCTICOS ................................ 69 ..................................... 5.12. PROGRAMA DE PRÁCTICAS DO MÁSTER DE SERVIZOS CULTURAIS ................................ ................................................................................................ 70 ................................. 5.14. PROGRAMA DE CONFERENCIAS ................................ .................................................. 1836. PROGRAMA DE CONSERVACIÓN ............................................................... 184 ............................... 1
    • Museo Pazo de Tor7. PROGRAMA DE COLECCIÓNS ................................................................ 184 ....................................8. PROGRAMA DE PERSOAL ................................................................ ........................................... 1849. PROGRAMA ECONÓMICO................................................................ ............................................ 18410. PUBLICACIÓNS ................................ ........................................................................................... 184 ........................... 2
    • Museo Pazo de Tor1. LIMIAR Convén lembrar que o Pazo de Tor está na zona de Monforte de Lemos,unha zona especialmente carismática no pasado que garda testemuña do seuesplendor en magníficas construcións civís e relixiosas, entre as que o Pazo deTor é un magnífico exemplo e digno merecedor de eloxios. Non obstante, o Pazode Tor non está na capitalidade de Monforte de Lemos, senón na parroquia deTor. O museo Pazo de Tor é un edificio no que a historia se parou e que teagarda tras a súas portas para sorprenderte co legado da súa propietaria, todo elodisposto sobre unha escenografía que retrata a vida cotiá, pero sen esquecer o ostoluxo e a opulencia dunha familia de avoengo, amiga do valioso e con especial osogusto para exquisiteces artísticas e os luxos máis refinados. es A historia deste pazo arrinca coa liñaxe dos Garza no século XIV e a súa éculoposesión mantívose en mans dos seus descendentes directos ata a súa vosederradeira propietaria dona María de la Paz Taboada y Zuñiga que fixo doaz da doazónpropiedade a Excelentísima D dade Deputación Provincial de Lugo. O museo Pazo de Tor fuxe do concepto de museo decimonónico e useo Toralmacén de obxectos, porque sabe que ten que camiñar acorde aos tempos eafrontar una museoloxía atractiva e que enganche e cautive a todos o públicos. osDe tal xeito que oferta un amplo abano de actividades, dend as meramente dendelúdicas, didácticas, pedagóxicas para inculcar aos nenos o respecto polos museose polo noso patrimonio histórico histórico-artístico, tamén actividades culturais sendo o ,continente que acolle o contido de iniciativas culturais como Polafía, sen esquecera puxanza das novas tecnoloxías na nosa sociedade, e abríndose a organizarxornadas de difusión e coñecemento das novas redes sociais: Facebook, Twitter,Flickr, Linkedin, etc. 3
    • Museo Pazo de Tor2. ESTADÍSTICA ANUAL DE VISITANTES.Xaneiro Nº total de visitantes 195 1 grupo adultos 60 Visitas individuais 135Febreiro Nº total de visitantes 112 Visitas individuais 112Marzo Nº total de visitantes 218 1 grupo adultos 20 Visitas individuais 198Abril Nº total de visitantes 304 Visitas individuais 304Maio Nº total de visitantes 580 4 grupos escolares 190 4 grupo adultos 146 Visitas individuais 244Xuño Nº total de visitantes 481 5 grupos adultos 258 Visitas individuais 223Xullo Nº total de visitantes 464 2 grupos adultos 81 Visitas individuais 383Agosto Nº total de visitantes 879 1 grupo adultos 25 4
    • Museo Pazo de Tor Visitas individuais 854Setembro Nº total de visitantes 577 4 grupos adultos 169 Visitas individuais 408Outubro Nº total de visitantes 581 1 grupos adultos 37 Visitas individuais 544Novembro Nº total de visitantes 351 2 grupos adultos 148 Visitas individuais 203Decembro Nº total de visitantes 196 Visitas individuais 196Total visitantes anuais 4938 5
    • Museo Pazo de Tor Gráfica comparativa dos anos 2010 2010-2011 PAZO DE TOR1000900800700600500400 Ano 2010 Ano 2011300200100 0 6
    • Museo Pazo de Tor Por número de visitantes 879900800700 580 577 581600 481 464500400 351 304300 218 195 196200 112100 0 Por idades 2% 7% 1% 19% 4% 0- 10 21% 11 - 14 46% 7
    • Museo Pazo de Tor Por Procedencias 1800 1659 1600 1516 1400 1200 1000 800 600 325 400 137 158 278 200 282 29 4 147 0 1134 38 65 29 37 9 20 73 87 LUGO CIDADE LUGO PROVINCIA GALICIA ANDALUCIA ARAGON ASTURIAS BALEARES CANARIAS CANTABRIA CATALUÑA CASTILLA-LEON CASTILLA-LA MANCHA LA EUSKADI EXTREMADURA MADRID MURCIA NAVARRA LA RIOJA VALENCIA ESTRANXEIROS Por días da semana 1123 1438 DOMINGO 613 SABADO VENRES 632 XOVES 560 MERCORES MARTES 572 LUNS 00 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 8
    • Museo Pazo de Tor 9
    • Museo Pazo de Tor3. PROGRAMA ARQUITECTÓNICOPintura de fiestras, cornixas galería e ferros dos balcóns. cornixas,Obras de acondicionamento da nova biblioteca (carpintería, chan cristaleiras)Instalación eléctrica de alpendres, cocheira e biblioteca.Iluminación exterior da parte traseira do pazo.Arranxo de paredes dos aseos públicos e pintura das mesmas.Servizo Wifi gratuíto ao visitante.Nova conexión a internet(banda ancha).Instalación de cámaras de vídeo vixilancia e sistemas de alarma. vídeo-vixilanciaArranxo ascensor.Adecuación rampla de acceso as persoas con minusvalía ós aseos públicos. 10
    • Museo Pazo de Tor4. PROGRAMA DIDÁCTICO4.1. Actividades escolares Ao longo do curso ofrécese a posibilidade de solicitar dous tipos de visitas:guiada e con actividade. Para realizar estas visitas é necesario a concertaciónprevia das mesmas, concertando con departamento de didáctica. • Toribia cóntache (Infantil e Primaria) • Aprendemos a coñecer (Todos os niveis) • Xogando a ser Paleógrafo: Xogo do rapto en Tor. (Todos os niveis) Tor. • Twister da división histórica no Pazo de Tor (Todos os Niveis) • Visita de iniciación e descubrimento (Todos os Niveis) ión • Aprendemos a ser: xogo de perso personaxes (Todos os Niveis) 11
    • Museo Pazo de Tor• Aprendemos a vivir xuntos (ESO)• Aprendemos a facer: Redes de historias (Secundaria e BAC)• Aprendemos a facer: Obradoiros de transmisión de saberes. (Todos os Niveis) 12
    • Museo Pazo de Tor4.2 Obradoiros de verán 13
    • Museo Pazo de Tor “Enrédate con nós” é o lema desta proposta deste programa de actividadesque pretende enredar, enlear, envolver, engaiolar, enganchar, comprometer…,pór en rede a todos e todas os que amades os museos e a cultura en xeral.Propoñemos obradoiros, concertos, visitas guiadas, viaxes, representacións, concertos,conversas, debates, tertulias, xornadas e mesas redondas, iniciativas para todosos públicos, desde mozos ata maiores que queiran, que se deixen enredar polosmuseos da Rede Museística da Deputación de Lugo. Propoñemos pero tamén Propoñemosagardamos propostas de todos e todas, suxestións, ideas ou maneiras deentender o patrimonio como ben de todos, como herdanza común a coñecer econservar. Un patrimonio común, unha causa común. Se nos visita tamén agardamos contribuír ao seu lecer, e de paso, a que aocada vez que se achegue a este ou aos outros museos da Rede poida percibiresa sensación de satisfacción que sentimos cando sentimos o de todos comonoso.OBRADOIROS PARA RAPACES E RAPAZAS: O son de Tor19 de xullo de 2011Concerto-obradoiroMestre: Andrés DíazObxectivos: Dar a coñecer o mundo da música antiga e dos seus instrumentos através dos exemplares de instrumentos antigos de tegra que forman parta da Salade Música do Pazo de Tor. 14
    • Museo Pazo de Tor20 de xullo de 2011Obradoiro de pequenos instrumentos da nosa música tradicionalMestre: Xavier Blanco.Obxectivos: Faremos unha montaxe de instrumentos despezados(semiconstrución), aprendendo a tocalos. 15
    • Museo Pazo de Tor24 e 25 de agosto de 2011Actividades con códigos QR, graffitis e música hip hop. Xogo de realidadealternativaObxectivos: Nesta segunda parte de “O son de Tor” abarcaremos os ocos dossons actuais e todo o relacionado con eles. Falaremos da cultura hip hop, tocandovarios aspectos desta. Como remate, os rapaces participan nun xogo de realidade rapacesalternativa no que terán que desvelar un misterio coa axuda das novastecnoloxías e do seu enxeño. 16
    • Museo Pazo de TorROTEIRO IRMANDIÑO Reunión cos viaxeiros procedentes do Museo Provincial do Mar de SanCibrao e cos que iniciaron a viaxe no Museo Pazo de Tor. Poñeremos en prácticaas nosas capacidades e habilidades para recrear as guerras irmandiñas. A REVOLTA DOS IRMANDIÑOS E OS SEUS ALIADOS DE SAN CIPRIÁN E MONFORTE DE LEMOS 17
    • Museo Pazo de TorI XORNADAS: Museos, as Redes Sociais como xeneradoras de cambios. 18
    • Museo Pazo de Tor4.3 Obradoiros de Nadal 19
    • Museo Pazo de Tor 20
    • Museo Pazo de Tor 21
    • Museo Pazo de Torb 22
    • Museo Pazo de Tor 23
    • Museo Pazo de Tor 24
    • Museo Pazo de Tor5. PROGRAMA DE ACCIÓN CULTURAL5.1. Premios e distincións 2011A Rede Museística gañadora dos V Premios Solidarios ONCE GALICIA na useística ONCE-categoría “Accesibilidade Universal”. Os presidentes da Xunta e da ONCE entregarán os galardóns o próximo mes dexaneiro. Padre Rubinos, Manuel Aguilar Convivir en Igualdade, de Radio Galega a Rede Aguilar, Galega,de Museos Provincial de Lugo e Turismo Accesible de Arousa Norte son os galardoados A Institución benéfica Padre Rubinos da Coruña, o director da Obra Social de ,Novacaixagalicia, Manuel Aguilar a Rede Provincial de Museos de Lugo; Turismo Aguilar; ialAccesible da Mancomunidade de Municipios de Arousa Norte e o programa Convivir enIgualdade de la Radio Galega, recibirán os galardóns correspondentes á V edición dos Galega,Premios Solidarios ONCE-Galicia. A unha reportaxe publicada no Suplemento dominical Galicia. publicadado Diario de Pontevedra foille outorgada unha mención especial do Xurado. O Xurado dos V Premios Solidarios ONCE Galicia fallou estes galardóns onte, ONCE-Galiciafestividade de Santa Lucía no Hotel NH Atlántico da Coruña, recoñecendo así o l Lucía, , labor,as iniciativas e as accións de persoas, institucións e entidades que máis se distinguironpolos seus esforzos a favor da igualdade, a integración social e a accesibilidadeuniversal das persoas cegas ou con outras minusvalideces e dos máis desfavorec desfavorecidos. Na categoría de Accesibilidade universal o Xurado concedeu senllos galardóns áRede Museística Provincial de Lugo e á iniciativa de Turismo Accesible daMancomunidade de Arousa Norte. O Xurado destacou o programa institucional Norte.inclusivo Pelexamos polo posible, loitamos polo visible, que desenvolve dende 2008 a oRede Museística Provincial de Lugo, que engloba os Museos Provincial ( , (Lugo), do Mar(San Cibrao), de Tor (Monforte e Fortaleza San Paio de Narla (Friol). Monforte) ). A xuízo do Xurado, o labor desenvolvido pola Rede de Museos Provinciais deLugo denota unha importante sensibilización e esforzo ao desenvolver un paqueteintegral de actuacións de accesibilidade universal en lugares emblemáticos, como sonos edificios que albergan os museos, ao tempo que normalizou eficazmente aparticipación do colectivo de persoas con minusvalidez en todas as actividadesprogramadas. O Xurado estivo formado por Dores Venancio, presidenta do Consello Territorial ,de ONCE-Galicia; Coro Piñe Piñeiro, Secretario Xeral de Política Social de la Xunta de 25
    • Museo Pazo de TorGalicia; Manuel Martínez Pan Delegado Territorial de ONCE-Galicia; Anxo Queiruga, Pan, Galicia;Presidente do Cermi-Galicia o presentador de TV Paco Lodeiro e os xornalistas Tino Galicia;Santiago, Pablo Portabales Antón Luaces e Ernesto Sánchez Pombo. Portabales, .Os galardóns entregaranse a finais do próximo mes de xaneiro na Coruña nunha Gala Coruña,presidida polos presidentes da Xunta e da ONCE5.2. Programa interxener neracional A través deste programa o que pretendemos é o coñecemento dunsmedios artesáns que forman parte da nosa cultura e que tende a desaparecerante os novos procesos industrial e tecnolóxicos. 26
    • Museo Pazo de Tor5.3 Semana dos museosç 27
    • Museo Pazo de Tor O sábado, 14 de maio, celebramos a Noite dos Museos , o martes, 17 demaio, o Días das Letras Galegas, e o mércores, 18 de maio de 2011 Galegas,conmemoramos, coma se vén facendo desde 1977, o Día Internacional dosMuseos en todos os museos xestionados pola Rede Museística que depende daÁrea de Cultura da Deputación de Lugo. O Comité Consultivo do ICOM, Consello Internacional de Museos,asociado á UNESCO, propón cada ano un tema que os museos poden utilizarpara valorizar a súa posición no seo da sociedade, escollendo para este 2011 o escollendolema Museo e Memoria. . Cos obxectos que conservan, os museos recadan historias e transmiten amemoria das comunidades nas cales vivimos. Estes obxectos son expresións donoso patrimonio natural e cultural. Moitos deles son fráxiles ou, ás veces,atópanse en situación de perigo, e necesitan ser conservados con moito coidado.O Día Internacional dos Museos dará a oportunidade aos seus visitantes dedescubrir e redescubrir a súa memoria individual e colectiva. Baixo o mesmo lema do Día Internacional dos Museos os museoseuropeos teñen na noite do día 14 de maio a Noite dos Museos, unha celebración ñenque este ano patrocina por primeira vez o ICOM, e que propón prestar atención atemas como o coidado e acceso ás coleccións e documentos, a historia dos oidadomuseo, a memoria esquecida e a relación entre a memoria, a comunidade e a relaciónidentidade, incluíndo a identidade familiar. A actividade central deste celebracióné o programa multimedia “A Piece of the Story” (Un pedazo de historia) paracompartir unha historia fascinante ou extraordinaria sobre unha obra concreta de sobrecalquera museo. En cada un dos museos da Rede Museística pretend mos, coas propostas pretendimos,que lle fixemos para conmemorar estas dúas datas, animalos a achegarse ao mosmáis próximo, ao que sinta como seu, que tire proveito das actividades e, aotempo, que percibe que a súa memoria, a persoal e a colectiva, a cultural, aartística e a histórica, non d deixarían pegada se non existísemos os museos. 28
    • Museo Pazo de TorVISITA ILUMINADA. Convidámos a participar nesta visita guiada nocturna, . Convidámosseguindo unha inciativa dos museos europeos que chama a atención sobre osobxectos exposto e a memoria, e sobre a experimentación de diferentessensacións á hora de achegarse a un museo museo.Os obxectos da memoria / A memoria dos obxectosTodos os días, desde o 14 ao 21 de maio (ambo incluídos) (ambos Os museos conservan obxectos que foron usados na vida cotiá doutrasépocas e que nos permiten saber cómo se vivía no pasado. Propuxemos aos visitantes que escoll an algún obxecto actual, de uso mos escollerannormal e regular na súa vida, que teña algun a relación coas coleccións do algunhaMuseo Pazo de Tor para buscar entre os obxectos expostos aqueles doutrasépocas que cumpriron a mesma función para os nosos devanceiros. Cosobxectos que apareceron tivemos unha magnífica desculpa para ver con outros ceronollos o museo.Obradoiro Atlas da memoria dos museos por Adriana López e MaraRodríguez Atesouramos memoria a través das diferentes percepcións que nosachegan os sentidos: a vista, o tacto, o olfacto e o oído. Propoñemos unhaactividade, un xogo, no que valéndonos de diferentes pezas representativas domuseo, e a través das percepcións, dos estímulos e interrogantes que nosprovoquen, elaborar un atlas do museo que, ao tempo, mapa a mapa, palmo apalmo, reconstrúa tamén a memoria de todos nosoutros. Obradoiro Tendal das letras a cargo de Silvia Aldariz Quintela Durante toda a xornada realizarase unha exposición que remora a historiado Día das Letras Galegas desde o dedicado a Rosalía de Castro en 1963 ata odeste 2011 para honrar a Lois Pereiro. O Tendal das letras é un arame físico ondependurar a memoria, onde enxugar os perigos que ameazan a nosa lingua. 29
    • Museo Pazo de Tor Percorrido polas nosas letras e homenaxe a Lois Pereiro, c rido conferenciacon proxección arredor da historia e dos persoeiros homenaxeados no Día dasletras galegas desde 1963 ata 2011 Memorias de mulleres de aquí e de acoláVídeo-proxección e mesa de debate con Joselyn Ruíz proxección5.4 Museoloxía socialDía Mudial do Alzheimer A Vicepresidencia primeira da Deputación de Lugo, Áreas de Cultura eTurismo e Benestar Social, a través das museos integrados na RedeMuseística e en colaboración con AFALU (Centro de Día de Alzheimer eoutras Demencias Neurodexenerativas), súmanse aos actos conmemorativosdo Día Internacional do Alzheimer 2011 cunha programación e específica coaque se pretende a sensibilización social arredor desta doenza que ten namemoria, no deterioro da memoria e das función cognitiva, condutora emotora as principais consecuencias. Os museos son, precisamente, espazosde acordanza, lugares onde se custodia a memoria do noso pasado,institucións onde se pode estimular, e de feito así é, a recuperación dunhafacultade tan fundamental para a nosa vida como é traer ao presente osobxectos dun tempo xa vivido. Proxección a cargo de AFALU (Centro de Día de Alzheimer e outras DíaDemencias Neurodexenerativas), da película: Bicicleta, Cuchara, Manzana,guión e dirección de Carles Bosch. Sinopse.-No outono de 2007 a Pasqual Maragall diagnostícaselle NoAlzheimer. Superado o golpe inicial, el e a súa familia inician unha cruzadacontra a enfermidade e, desde o primeiro paso, esta película convértese entestemuño de excepción. Con intelixencia, sinceridade e bo humor, Maragall 30
    • Museo Pazo de Tordéixase retratar xunto á súa familia e os médicos para deixar constancia dodía a día da súa loita persoal. Dous anos de seguimento a un pacienteexcepcional disposto a que os científicos atopen curación antes de que acifra de 26 millóns de enfermos no mundo se multiplique por dez. Unha rapelícula dura pero optimista a pesar de todo. 31
    • Museo Pazo de Tor 32
    • Museo Pazo de Tor 33
    • Museo Pazo de TorDía Internacional da Loita contra a violencia de xénero O 25 de novembro f declarado día Internacional contra a Violencia cara á foimuller no 1º Encontro Feminista de Latinoamérica e do Caribe celebrado enBogotá en xullo de 1981. Neste encontro as mulleres denunciaron a violencia de xénero a niveldoméstico e a violación e o acoso sexual a nivel de estados incluíndo a tortura eos abusos sufridos por prisioneiras políticas. Elixiuse o 25 de novembro para conmemorar o violento asasinato dasirmás Mirabal (Patria, Minerva e Maria Teresa), tres activistas políticas asasinadaso 25 de novembro de 1960 pola policía secreta do ditador Rafael Trujillo naRepública Dominicana. Os seus cadáveres esnaquizados apareceron no fondo dun precipio. Parao movemento popular e feminista de República Dominicana historicamente estasmulleres simbolizaron a loita e a resistencia. ronACTIVIDADESVisita guiada: Itinerario en feminino. Durante toda a xornada do 25 de novembro, feminino.en horario de apertura.Entrega aso visitantes da Unidade Didáctica: Contra a violencia de xénero nosmuseo da Rede Museística. Durante toda a xornada do 25 de novembro, en Durantehorario de apertura. Actividade ba baseada na Lenda da dona da Torre un relato da Torre,tradición oral onde aparece explícita a violencia física e moral nun tempo afastadoque en moitos aspectos, coma este da violencia de xénero) semella ser actual. xénero) 34
    • Museo Pazo de Tor T WÉÇt wt gÉÜÜxVÉÇàt t ÄxÇwt Öâx itávÉ wtá fx|åtá? {ÉÅxytv{xÇwÉáÉ x tâÜÉ vÉá áxâá áxÜäÉá x ätátÄÉá x vÉtáØt xáÑÉát WÉÇt VtàtÄ|Çt wx ftÇ g|ÜáÉ öÖâxÇ ÄÄx wxâ ÅÉ| ÅtÄt ä|wt? tvâáöÇwÉt wxtwâÄàxÜ|É x? ö y|Ç? ÅtàöÇwÉt tÄx|äÉátÅxÇàxA bÑt| wt wÉÇt? É táàâÜ|tÇÉ _ÉÑx wx ftÇ g|ÜáÉ?àx|ÅÉâ xÇ xå{âÅtÜ É vtwöäxÜ tÉá ä|ÇàxØÇ w•táwt ÅÉÜàx? x yÉ| zÜtÇwx áÉÜÑÜxát x twÅ|Ütv|™Ç wxàÉwÉá Öâx É vÉÜÑÉ xáà|äxáx |ÇvÉÜÜâÑàÉ x át•áx tátÇzâx wtá yxÜ|wtá Öâx itávÉ wtá fx|åtá xàÉÑtáAàtÑÉÇtÜt vÉÇ xàÉÑtáA hÇá ätátÄÉá wÉ WâÖâxwx ixÜztÇét ä|ÇztÜ•t t WÉÇt VtàtÄ|ÇtwtÇwÉ ÅÉÜàx tÉ áx©ÉÜ wx ftÇ ct|É wxatÜÄt? Öâx áx tv{tut ÉvâÑtwÉ ÇâÇ{t wtá áØtáÅÉ|àtá ÑxÇwxÇv|tá ÑÉÜ cÉÜàâztÄA 35
    • Museo Pazo de TorDía da muller traballadora O oito de marzo serviu para visibilizar as loitas e demandas quesignificaron avances na vida de millóns de mulleres creando novas formas depensamento. Dende a Área de Cultura da Deputación de Lugo, a través da RedeMuseística, decidimos organizar unha programación con distintas experiencias,compartindo sempre un obxectivo en común: o desexo de superar a violencia e apobreza e construír o mundo que queremos. Baseado na paz, xustiza , liberdade,igualdade e solidariedade. Por segundo ano consecutivo tres dos Museos da Rede Museística (MuseoSan Paio de Narla, Museo Pazo de Tor , Museo Provincial do Mar) seguindo aprogramación estratéxica presentada pola Xerencia en xullo do 2007 naDeputación Provincial de Lugo. E tendo en conta o sinalado na Lei Orgánica Lugo.3/2007, que establece no seu artigo 26.2 que os distintos organismos , entes edemais estruturas das administracións públicas que, de modo directo ou indirecto,configuran o sistema de xestión cultural desenvolverán as seguintes actuacións: desenvolverán1.- Adoptar iniciativas destinadas a favorecer a promoción específica das mulleresna cultura e combater a súa discriminación estrutural e/ou difusa.2.- Políticas activas de axuda á creación e produción artística e intele intelectual deautoría feminina. Para levar a cabo os seguintes obxectivos, preparamos un amplo programapara o mes de marzo, que xirará en torno as perspectivas de xénero sobrepatrimonio cultural e museos.ITINERARIO FEMININO POLA REDE: PEZAS E LENDAS DE MULLERESVisitas guiadas nun percorrido en feminino polas coleccións do museo. 36
    • Museo Pazo de Tor 37
    • Museo Pazo de Tor EXPOSICIÓN CARLOS VALCÁRCELII XORNADAS MULLER E IGUALDADE: PERSPECTIVAS DE XÉNERO SOBREPATRIMONIO CULTURAL E MUSEO: MULLER E DEREITOSMULLER NA HISTORIA, HISTORIA DE MULLERES: VS. AUSENCIA :Conferencia e obradoiro sobre creatividade feminina en Tor.• Inauguración da mostra: "Os meus ollos, as túas mans" en Tor: 38
    • Museo Pazo de Tor Conformada por un conxunto de ilustracións coa temática do xénero e apobreza. Plasma a visión (ollos) sobre a cooperación das voluntarias de visiónIMPLICADAS, plasmada polas mans de varias ilustradoras. 39
    • Museo Pazo de TorDía internacional das persoas co discapacidade 40
    • Museo Pazo de Tor 41
    • Museo Pazo de Tor 42
    • Museo Pazo de TorObradoiros Arte e parte: O desafío de voar coas propias ás:Obradoiro de sensibilización para todo tipo de públicos.Imparten a psicóloga e especialista en Arte Arte-Terapia, Adriana Pazos Ottón Ottón,directora de Aulaideas, e Encarna Lago, xerente da Rede Museística , ,Concepto:Se algo caracteriza á arte é a súa capacidade de anular barreiras e fronteiras dotipo que sexan. A creatividade e a sensibilidade teñen carácter universal econverten á arte en vía de comunicación e socialización máis aló de calqueradiferenza.Con este obradoiro pretendemos crear un espazo no que se contemple aposibilidade de integrar plenamente a diversidade en todos os seus ámbitos.Porque a creatividade é unha capacidade inherente a todo individuo.Estas xornadas tamén teñen un carácter reivindicativo. Preténdese concienciar reivindicativo.sobre as capacidades e posibilidades creativas das persoas con diversidadefuncional.“Dáseme ben contar o que vexo e escoito. Pinto moi mal cos pinceis, pero pintarcon palabras dáseme mellor” Carmen Soria: escritora, autora do libro “ManifiestoSaltamontes”. Residente no Centro de Atención a Persoas Discapacitadas(CAMF) de Leganés.Todos expresámonos a diario sen pensar se somos ou non capaces de facelo,pois faremos desta capacidade universal un momento para a distensión e a universalexperimentación propondo diferentes desafíos onde cada individuo poderáachegar a súa propia capacidade creativa nun obradoiro para ver, sentir, escoitar,expresar e compartir.Metodoloxía:O obradoiro concíbese de forma multivectorial, xerando diferentes estímulos departicipación. 43
    • Museo Pazo de Tor1. Presentación: Daremos comezo á actividade cunha presentación na que se :incide e invita a descubrir de qué forma cada un dos seres humanos son creativosnalgún modo. Na actualidade recoñécese que a creatividade non está restrinxidaunicamente a seres excepcionais, e atópase como un potencial en cada persoasen excepción.2. Nunha segunda instancia exponse dúas dinámicas paralelas: • Monotipia: Unha experiencia plástica utilizando a técnica da Monotipia: plástica variedade de impresión única; só sae unha boa reprodución de cada lámina. O artista debuxa sobre calquera superficie lisa, utilizando óleo, acuarela, ou tinta. Créase a imaxe pintándoa sinxelamente sobre a superficie da lámina. A continuación aplícase o papel sobre a lámina e a ie imaxe quedará transferida, fregando o dorso do papel. A técnica dános un resultado de “mancha libre” susceptible de ser interpretada. Cada un dos participantes creará unha impresión plástica. • Imaxes, palabra e emoción: Visionado dunha presentación de contidos emoción: multimedia en relación co tema da diversidade funcional e a capacidade artística. Os vídeos presentados servirán de movilizador de emocións e deos movilizador vehículo dunha dinámica na que pretendemos xérense palabras, xérense verbalizadas e escritas, en relación ás impresións que nos causan as imaxes e o traballo dos compañeiros artistas que realizan a parte plástica.3. Conclusión: A experiencia compartida dará como resultado unha ruta de voo,a expresión do noso voo individual, un transcurso de tempo vivenciado na arte,que quedará plasmado na suma cualitativa de cada unha das obras plásticas eemocións, escritas, impresas e ganduxadas nunha única traxectoria de voo: Acreatividade compartida dunha arte sen b barreiras. 44
    • Museo Pazo de Tor. 45
    • Museo Pazo de TorConvivencia co colectivo social “Raiolas” Presentación das memorias e novas iniciativas do Departamento deCapacidades Diferentes e Accesibilidade, neste programa que se desenvolvedentro do proxecto “Museos sen límites, atópaste no teu museo”, deseñadoexclusivamente para o colectivo de autistas, levan participado ata o de agora 40 lusivamenteafectados de toda Galicia, que realizaron as visitas sempre en grupos reducidos. Tratase de promover as condició condicións para a liberdade e igualdade doindividuo, eliminando os atrancos que impiden o acceso á cultura en calquera dosforos nos que esta se des desenvolve. 46
    • Museo Pazo de TorAlbúm da memoria compartida Traballamos coa memoria e as reminiscencias: a primavera, o verán, ooutono e o inverno da vida. Rematamos a actividade facendo unha fornada depan. 47
    • Museo Pazo de TorReunión cos colectivos afectados e presentación das memorias e novasiniciativas do Departamento de Capacidades Diferentes e Accesibilidade Accesibilidade. 48
    • Museo Pazo de Tor5.5 Exposicións“A ARTE DE SER MULLER NUN MUNDO POR COMPARTIR” 49
    • Museo Pazo de Tor Este proxecto nace no Museo Pazo de Tor, onde se reuniron unha serie decríticas da arte e responsables de varios museos de toda Galicia e decidiron crearalgunhas iniciativas destinadas a saltar as barreiras da desigualdade de xénero eloitar por facer máis visibles ás mul mullerers en todos os ámbitos. A exposición levouse a cabo nos tres museo da Rede, expoñendo cadasemana duas artistas, así dende o mes de agosto ata o mes de novembro. Asartista participantes foron: SALA DE COLOCACIÓN ARTISTAS Tor San Paio Mar Sabela Arias U H SE 1 ao 9 de agosto Montse Rego I H SE Julia Ares U H SE 9 ao 18 de agosto Yolanda Dorda I H SE 19 ao 27 de Mª José Santiso U H SE agosto Ana Costas I H SE 28 de agosto ao 5 Cristina Fernández U H SE de setembro Dolores Guerrero I H SE 6 ao 14 de Paula Cabaleiro I H SE setembro Renata Otero U H SE 14 ao 22 de Carmen Llonín I H SE setembro Rebeca López U H SE 23 de setembro Estefanía Novo U H SE ao 1 de outubro Ruth Núñez I H SE 2 ao 10 de Xedes Peón U H SE 50
    • Museo Pazo de Tor outubro Elena Pendás I H SE 11 ao 19 de Marta Prieto U H SE outubro Magdalena Seijas I H SE 20 ao 28 de Paula Salinas I H SE outubro Noa Persán U H SE 29 de outubro ao Mª Jesús P. Carballo I H SE 6 de novembro Blanca Besteiro U H SE 7 ao 15 de María José Vila U H SE novembro Laura Pernas 16 ao 24 de Mercedes Cabada U H SE novembro Silvia Rodriguez I H SEInaguración do proxecto “A arte de ser muller, nun mundo por compartir” No noso museo, levamos a cabo a inauguración das seguintes artistas: Yolanda Dorda e Julia Ares 51
    • Museo Pazo de TorRebeca LópezNoa Persan- Paula Salinas 52
    • Museo Pazo de TorAlgunhas das obras das artistas participantes no proxecto: 53
    • Museo Pazo de Tor 54
    • Museo Pazo de Tor 55
    • Museo Pazo de TorDocumentos con memoria Mostra bibliográfica, fotográfica e documental producida polo MuseoProvincial de Lugo sobre o convento de San Francisco de Lugo con motivo do 80ºaniversario da súa declaración como BIC. A exposición, coordinada pola responsable da biblioteca, MercedesSalvador, forma parte da programación conmemorativa do 80º aniversario daDeclaración como B.I.C. deste edificio. Amosa planos dos arquitectos MiguelDurán-Loriga, Manuel Gómez Román e Araceli Novo Celeiro, debuxos, Loriga,documentos, fotos e un vídeo montaxe cunha selección bibliográfica e imaxes de vídeo-montaxegrande interese. Esta mostra é un acto máis entre os programados polo Museo Provincial programadospara conmemorar o 80 aniversario deste nomeamento coa que pretendemos,dunha, dar unha visión da evolución das dependencias do convento dende quefora Casa de Beneficencia ata a actualidade a través dos planos que arquitectostan relevantes como Miguel Durán Loriga e Manuel Gómez Román realizaron an Durán-Lorigapara transformalo no actual museo. E doutra, e a través dunha pequena selecciónbibliográfica, amosar a repercusión que tivo o convento dende comezos do séculopasado ata hoxe non só nos libros de historia e de arte, senón tamén noutro tipo nosde publicacións. UN POUCO DE HISTORIA O 3 de xuño de 1931 o convento de San Francisco de Lugo foi declaradoTesouro Artístico Nacional, segundo a denominación da época que na actualidaderecibe o nome de Ben de Interese Cultural (BIC). O convento de San Francisco, nos seus cinco séculos de historia, pasoupor moitos cambios de utilidade que fixeron variar considerablemente as súasdependencias: foi convento, aloxamento de tropas, establecemento debeneficencia e na actualidade museo. Incluso, en 1638, sufriu un incendio que o ficenciadevastou case por completo, quedando en pé soamente a igrexa do século XIV eo claustro rematado no século XV, por ser estes elementos as obras máis sólidas. 56
    • Museo Pazo de TorNo século XVIII reconstruirase de novo quedando como testemuño desta época o truiraserefectorio e a cociña. Coa desamortización de Mendizábal os frades foron expulsados do seuinterior e de acordo coa Real Orde de Facenda de 1842 foi entregado en usufrutoao concello de Lugo. Utilizouse como acuartelamento de tropas e logo como Casa Utilizousede Beneficencia e, en 1895, por unha Lei de Presidencia do Consello deMinistros, concédese ao concello de Lugo o pleno dominio do convento. Continúanel a Beneficencia ata que o 11 de xullo de 1949 o concello e a deputación asinan concelloun concerto para a transmisión por 99 anos do edificio que logo se destinaría amuseo. A EXPOSICIÓN: PLANOS E OUTROS DOCUMENTOS En xaneiro de 1950 Miguel Durán Loriga, levanta un plano da planta baixano que reflicte o aspecto que tiña o cenobio antes da obra. Tanto no plano como nas fotografías, obsérvase un segundo claustro oupatio cuberto, hoxe desaparecido, que estaría situado na zona na que estáexposto o mosaico de Armañá. Segundo podemos observar nas fotografías,estaba cuberto por arcadas de medio punto feitas de cachotería que segundo a rtoarquitecta Araceli Novo Celeiro, poderían ser de finais do século XVII ou deprincipios do XVIII. O 16 de setembro de 1949 o Boletín Oficial da Provincia de Lugo publica:«Bases para un concurso público, entre arquitectos, para formalización del ursoproyecto de reforma de la llamada Casa municipal de Beneficencia o antiguoConvento de San Francisco, para adaptarlo a su nuevo destino de Museoprovincial de Bellas Artes». Nos días posteriores á súa publicación, D. Manuel Vázquez Seijas remitedito boletín e unha carta na que invita a participar no concurso, aos colexios deprofesionais e a varios arquitectos de recoñecido prestixio como Miguel Durán Durán-Loriga, Manuel Gómez Román e Francisco Pons Sorolla, entre outros. Sorolla,Tempo máis tarde, a Deputación deixa sen efecto dito concurso quedando enliberdade para a elección de arquitecto. Tras a morte de Miguel Durán Durán-Loriga, o25 de maio de 1950, a Corporación Provincial na sesión ordinaria do 17 de xullo 57
    • Museo Pazo de Torde 1950 acorda aprobar o proxecto que presentara este arquitecto, declarar de 50urxencia as obras e facultar ó Sr. Presidente para a execución das mesmas poradministración directa. Con posterioridade encargarán a Manuel Gómez Románultimar o proxecto redactado p Durán-Loriga. por O 18 de xaneiro de 1951 sae publicada no BOP a aprobación do proxectorectificado e orzamento das obras de construción do Museo Provincial presentadopor Manuel Gómez Román, que fora asinado na Deputación Provincial o día 15de xaneiro polo seu presidente, Antonio Rosón Pérez e polo secretario, Enrique oCostas Sánchez. Gómez Román respectou o traballo de seu colega modificandominimamente o proxecto interno, sen embargo cambiou radicalmente aconcepción das dúas fachadas. O MÁIS RECENTE Recreación hipotética realizada pola arquitecta Araceli Novo Celeiro na eaciónque, nun extraordinario traballo de investigación en Arquitectura Histórica,podemos observar como sería a evolución dos planos do convento e do claustrode San Francisco, dende a Idade Me Media ao século XVIII. 58
    • Museo Pazo de TorESPAZO PÚBLICO DE VISIBILIDADE: Lois Pereiro no Pazo de Tor, porAlberto Granada Espazo público de visibilidade é un proxecto da Rede de Museos daDeputación de Lugo que nace co obxectivo de dar voz a todos e todas os/ as queteñan unha inquietude ou unha idea artística (en todas as súas disciplinas) sen unespazo onde desenvolvela. Os museos da Deputación de Lugo, como servizopúblico que son, abren as súas portas para favorecer a súa visibilidade. O primeiro proxecto que se visualiza denomínase “Pinturas de Amor e visualizaEnfermidade”, instalación da autoría de Alberto Granados. O pintor aragonés Alberto Granada inaugura o 1 de setembro unhaexposición no Museo Pazo de Tor dedicada ao poeta monfortino Lois Pereiro, aoque se recoñeceu este ano 2011 coa celebración do Día das Letras Galegas. Trátase dunha instalación que ocupará a sala Sala do Bispo. Aintervención, que se prolongará ata decembro de 2011, consiste, entre outrascousas, nunha proxección de imaxes da serie de “Pinturas de Amor eEnfermidade” (feitas por Alberto Granada nos anos 2010 e 2011) acompañadapola lectura dos poemas de Lois Pereiro que inspiraron estas obras. Na lectura dos poemas participaron destacadas persoas da cultura galegocomo a cantante Uxía, as actrices Iria Pinheiro e Uxía Blanco, o escritor FranciscoCastro, a gaiteira Cristina Pato, a locutora da Onda Cero Raquel Sánchez eJosete Díaz, músico do grupo vigués Martynez. Alberto Granada (Zaragoza 1970) vive en Galicia desde 2007, residindoanteriormente en Alcalá de Henares e París. Dedícase profesionalmente ao nmundo do marketing e á publicidade. Comezou con ilustracións, debuxos ecómics, publicando en todo tipo de fanzines, panfletos, xornais e revistas, e nosúltimos tres anos formouse en serigrafía artística na Escola de Artes de Vigo – artísticaEMAO. Durante o ano 2011 presentou as súas “Pinturas de Amor e Enfermidade”en exposicións individuais e de grupo en Vigo e Zaragoza (onde Lois Pereiro foi 59
    • Museo Pazo de Torrecitado en galego), tendo programada a súa presentación en A Co Coruña parafebreiro de 2012.ESPAZO PÚBLICO DE VISIBILIDADE: Roberto González Fernández no Pazode Tor. Dentro do proxecto Espazo público de visibilidade que se véndesenvolvendo nos museos da Rede Museística o próximo 28 de outubroinaugurouse no Museo Pazo de Tor, en Monforte, a exposicón VírgenesDescuidadas do artista monfortino Roberto González Fernández. Temática da exposición: A violencia doméstica, violencia familiar ou violencia intrafamiliarcomprendetodos aqueles actos violentos, dende o emprego da forza física, ata o matonaje,acoso ou a intimidación, que se produce no seo dun fogar e que perpetra, polomenos, un membro da familia, contra algún outro familiar. 60
    • Museo Pazo de Tor O termo «violencia de xénero», é un remato moi frecuentemente utilizado.É unha expresión menos concreta e que en certo modo, suaviza a verdadeira nhanatureza da violencia contra a muller. 61
    • Museo Pazo de Tor5.6. Teatro Paco e Pepa van ao MuseoTeatro de marionetas sobre accesibilidade de museos. 62
    • Museo Pazo de Tor5.7. ConcertosConcerto-presentación “Ayes de mi País”, o cancioneiro de Marcial presentaciónValladares Espazos sonoros: O artilleiro da batalla de Elviña, por Canto Romántico O programa en tres parte inspirase libremente no libro da escritora BeatrizMartínez Millarengo, O de Millarengo: historia dun artilleiro de Napoleón perdido 63
    • Museo Pazo de Tornos montes galegos, relato do que lle aconteceu a un artilleiro de Napoleón que ,resultou ferido nunha emboscada tendida ao exército francés por guerrilleiros unhagalegos preto de Pontedeume, durante a Guerra da Independencia. Para iso,Canto Romántico xunta obras musicais, instrumentais e vocais, interpretadas coninstrumentos de época, con poemas heroicos que describen o ambiente que heroicosdebeu rodear as guerras contra Napoleón. Desde xeito recrea a historia de amorentre o artilleiro francés e unha moza galega, que lle fará percorrer o camiñoinverso ao de tantos afrancesados españois que se exiliaban en Fran Francia, paraficar, definitivamente, en Galicia.5.8. Cine Rodaxe da curtametraxe “Un cobarde”, unha curta de época dirixida porDavid Rodríguez Muñiz e producida por AmanitaFilms. Sipnose da película: En plena guerra franco prusiana, nun pequeno pobo normando, o vizconde franco-prusiana,Signoles Hermoso reta un descoñecido, de nome Lamil, a un duelo a pistola. ,O conflito orixínase nunha taberna do lugar chamado Tortoni por unha suposta mirada 64
    • Museo Pazo de Torlasciva de Lamil a Madame Lily, amiga do vizconde e muller do seu colega o marqués ,De La Tour. Signoles, disposto a demostrar a súa gallardía, aproveita a situación para ,protagonizar o seu primeiro duelo, cousa que pode reforzar a súa posición nunhaépoca na que os homes demostraban a súa virilidade por medio das armas. demostraban Tras intercambiar as tarxetas (protocolo de cabaleiro), Signoles encérrase nasúa casa á espera do duelo, que se celebrará á mañá seguinte. A partir dese momentocomezan a desfilar por casa de Signoles unha serie de personaxes que incitarán ovizconde a cumprir a súa palabra. O propio marqués De La Tour acompañado do Tour,coronel Bourdín, ofreceranse como padriños e organizadores do evento, animando a ,Signoles a ser consecuente coa súa decisión. Así, o vizconde, a pesar de ter serias dúbidas acerca das súas posibilidades na onde,contenda e de descoñecer as habilidades do seu contrincante (do que ninguén oíufalar), segue nos seus trece de baterse a pistola. Maillot, o mordomo de Signoles, unhome sensible e bondadoso, intenta en varias ocasións buscar un plan alternativo para doso,que o seu señor non se presente á cita; sen nomear directamente o duelo, posto queninguén, se supón, comunicoulle oficialmente o acontecido no Tortoni Non obstante Tortoni.Signoles fai caso omiso destas mostras de solidariedade por considerar deshonroso destasfuxir e absterse de presentarse no duelo. Pouco a pouco as dúbidas convértense en ansiedade e Signoles terá quesoportar a angustia de asistir indefenso ao desenvolvemento dos preparativos.Encerrado en si mesmo e purgando o seu ánimo a base de coñac e viño, Signolesdeixará que pasen as horas, cada vez máis lentas, sumido nunha incipiente depresión. Cando cae a noite, Madame Lily, a esposa do marqués De La Tour, ,aproveitando que o seu marido dorme, acode á casa de Signoles para intentardisuadilo de que non acuda ao que ela chama un "suicidio absurdo" e aproveita paradeclarar os seus sentimentos, ata agora ocultos, por Signoles. Cando parece que a súa .paixón vai ser satisfeita, son interrompidos polo coronel Bourdín que acode á casa de iSignoles para comunicarlle as últimas noticias acerca do duelo. Todo está decidido.Antes de irse Bourdín aconsella a Signoles que deixe de beber e que descanse.Signoles queda só cos seus pensamentos e a noite preséntase longa. Atormentado por terribles pesadelos Signoles non consegue durmir. Entóndecide pasar a noite en vela enfrontándose cos seus propios medos. O feito dedescoñecer as raíces de Lamil unido ao medo de perder a súa honra e por ende o seu Lamil,status, crean nel un estado de ansiedade que roza o insoportable, ata o límite deintentar escribir un testamento. Signoles perdeu a fe en si mesmo e o que empezou 65
    • Museo Pazo de Torcomo un impulso de arrogancia se está a converter nun pesadelo h hipocondríaco queten visos de rematar en traxedia. Segundo pasan as horas, o vizconde parece terperdido de vista a idea do duelo detrás da idea do suicidio. Cando chega o amañecer Signoles, abatido por unha noite de insomnio, ,acicálase e vístese para a oc ocasión...5.9. Polafía no Pazo de Tor A Sección de Literatura Oral da As. de Escritoras e Escritores en LinguaGalega (AELG), en colaboración coa Rede Museístcia e a As. Cultural O Coladodo Vento(Sober), co patrocinio da Área de Cultura e Turismo da Deputación de (Sober),Lugo, convocaron a todos e a todas os que desexaron asistir a unha POLAFÍA noMuseo Pazo de Tor. Interviron Mini e Mero, O Trícole, Isidro Novo Alfonso Novo,Campos, Ángeles Rivada González Antonio Eirexe, Marisa Álvarez e moitas González,veciñas e veciños da contorna co seu saber contar e cantar. Música, contos,cantos e memoria das tradicións do propio pazo e dos arredores. Que son as polafías? Unha aposta da AELG a prol da literatura galega detradición oral. 66
    • Museo Pazo de Tor As polafías son un proxecto da Asociación de Escritores en Lingua Galega Asociación(AELG), coordinado polo vogal de Literatura de Tradición Oral, Antonio Reigosa, eque conta coa colaboración de diversas asociacións e co patrocinio de instituciónspúblicas. A palabra polafía é un neoloxismo referido ás reunións ou veladas decarácter festivo con contidos literarios e musicais, e ten como obxectivo primordialo de poñer en valor e rescatar do esquecemento o valioso patrimonio oral, literarioe musical, galego. O termo polafía quere reunir no seu significa significado o mellor dosdiferentes matices e acepcións de vellas palabras (polavilas, fías, fiadas, fiandóns,seráns,...) con semellantes contidos. A principal diferenza, en canto aodesenvolvemento, daquelas xuntanzas de antigo co desta nova proposta é queagora podemos, e debemos, axudarnos das novas tecnoloxías, desde osaparellos de gravación, que favorecen o arquivo e estudo do recompilado, ata ouso de novas tecnoloxías, caso de internet, que poden contribuír a unha ampladifusión deste patrimonio. O formato das polafías require a presenza dun mantedor, divulgador ouespecialista que introducirá e comentará as principais características das pezas exéneros literarios amosados, dun recitador de poesía anónima ou de autor defeitío popular; dun músico, que interpretará romances, coplas ou cantares de interpretaráraiceiras tradicionais. Sen embargo, o elemento humano transcendental eimprescindible no desenvolvemento de cada polafía constituírano os homes emulleres, narradores, cantadores, romanceadores...etc, veciñas e veci veciños decada lugar onde se desenvolva a polafía, pois eles son os auténticosprotagonistas, os que xenerosamente transmiten o seu saber. O que suceda nas polafías será gravado e logo difundido a través da webda AELG. As polafías teñen unha duración aproximada de 90 minutos. aproximada 67
    • Museo Pazo de Tor 68
    • Museo Pazo de Tor5.10. Reunión coas asociacións culturais deportivas da comarca da zonasur.5.11. Programa de recursos didácticosDía de Rosalía nos Museos da Rede Museística Con motivo do aniversario de Rosalía de Castro, o 24 de Febreiro,o MuseoRosalía de Castro e a Rede Museística de Lugo, presentaron unha proxecciónsobre a experiencia pedagóxica “Follas Novas, Novas Follas” gañadora do últimocertame da Fundación Rosalía de Castro e repartiron material didáctic da didácticoproposta aos grupos escolares que durante o día se acheguegaron aos Museosda Rede (San Paio, Museo do Mar e Pazo de Tor) e ao Museo da FundaciónRosalía de Castro en Padrón. 69
    • Museo Pazo de Tor5.12. Programa de prácticas do Master de Sevizos culturais . MEMORIA DE PRÁCTICAS PRÁCTICAS NA REDE MUSEÍSTICAPROVINCIAL DE LUGO Máter en Servizos Culturais Silvia Aldariz Quintela 70
    • Museo Pazo de Tor ÍNDICE1. Introdución:…………………………………………………………………Páx.32. Rede Museística Provincial de Lugo:…………………………………….....Páx.43. Calendario de prácticas:…………………………………………………..…Páx.64. Reunión ca Xerente da Rede Museística Provincial de Lugo:……………...Páx.75. Visita ao Museo Provincial do Mar:………………………………………...Páx.86. Visita ao Museo Etnográfico de San Paio de Narla:…………………….….Páx.97. Visita ao Pazo de Tor:……………………………………………………..Páx.10 …………………………………………………..Páx.108. Posta en práctica do proxecto no Museo Provincial do Mar:……………...Páx.119. Posta en práctica do proxecto no Museo Etnográfico de San Paio de Narla:………………………………………………………………………Páx.1210. Posta en práctica do proxecto no Pazo de Tor:…………………………….Páx.13 Tor:…………………………….Páx.1311. Conclusión:………………………………………………………………...Páx.1412. Proxecto:…………………………………………………………………..Páx. 1513. Bibliografía:……………………………………………………………….Páx. 81 71
    • Museo Pazo de Tor1. INTRODUCIÓN As prácticas do Máster en Servizos Culturais foron realizadas na Rede Museística Provincial de Lugo, concretamente no Museo Provincial do Mar, o Pazo de Tor e o Museo Etnográfico de San Paio de Narla e coordinadas pola Xerente da Rede Museística Dona Encarna Lago. Ditas prácticas baseáronse na xestión cultural dos tres pequenos museos pertencentes á Rede Museística Provincial de Lugo, unha labor nada doada xa que se trata dun conxunto de museos que dispón de poucos recursos pero que se embargo realiza unha importante labor social, achegando un amplo abanico de actividades culturais á poboación local. Neste sentido, a coordinadora da Rede Museística Provincial de Lugo propúxonos coñecer o funcionamento e labor social de cada museo para posteriormente elaborar un proxecto individual e levalo a cabo. Deste modo, enfrontámonos dunha forma totalmente realista e única á xestión cultural. ista2. REDE MUSEÍSTICA PROVINCIAL DE LUGO A Rede Museística Provincial de Lugo constitúese no ano 2006, agrupando aos catro museos que nese momento dependían da Deputación Provincial de Lugo: Museo Provincial de Lugo, Museo Fortaleza San Paio de Narla, Pazo de Tor e Museo Provincial do Mar. 72
    • Museo Pazo de Tor O Museo Provincial de Lugo foi creado no ano 1932 pola Deputación de Lugo comotivo de reunir e protexer o patrimonio cultural lucense. Pero será no ano 1957 cando setraslade ao antigo convento de San Francisco, situado na praza da Soidade da cidade onventoamurallada. Na actualidade este museo conta con un total de dúas plantas que albergandiferentes salas dedicadas a arqueoloxía, arte sacro, etnografía, cerámica e vidro, pintura eescultura, abanicos e reloxos, numismática, etc.; así como unha ampla sección de Arte banicosGalego que inclúe mostras de pintura, escultura e cerámica de Sargadelos, entre outros. A Fortaleza de San Paio de Narla, situada no concello de Friol, pasou a mans daDeputación de Lugo no ano 1939 pero non será ata 1983 cando se constitúa como museo.O Museo Etnográfico de San Paio de Narla acolle na planta baixa diferentes coleccións deaparellos relacionados ca agricultura e cos oficios tradicionais ademais das cortes doscabalos. Na primeira planta sitúase a cociña, o salón, a sala do tear, o escritorio e un .dormitorio; mentres que na Torre da Homenaxe sitúanse as coleccións de armas. O Museo Provincial do Mar, situado na localidade de San Cibrao, nace no ano 1969grazas a Don Francisco Rivera Casás, mestre da zona que mostraba un gran interese cara ranciscoos obxectos mariños. Posteriormente, no ano 1994 será a Asociación de Veciños Cruz daVenta a que se faga cargo da xestión do museo ata que no 2004 é relevada pola DeputaciónProvincial de Lugo. Este museo consta de catro salas nas que se mostra unha importante alinstrumentación de navegación, documentación gráfica, fotografía das diferentes tipoloxíasde barcos e de naufraxios da zona e unha ampla colección malacolóxica. O Pazo de Tor atópase no concello de Monforte de Lemos, na parroquia de San rXoán de Tor. Este pazo, construído no século XVIII, tivo como derradeira propietaria aDona María de la Paz Taboada de Andrés y Zúñiga, quen, tras a súa morte, o doou áDeputación Provincial de Lugo. Pero non será ata o ano 2006, dez anos despois da doazón, e 73
    • Museo Pazo de Tor cando a Deputación de Lugo realice a musealización do pazo e abra as súas portas para os visitantes. Unha vez conformada a Rede Museística Provincial de Lugo a súa xerente, Dona Encarna Lago, comprendeu a necesidade de acercar a cultura dos museos á xente e levar a o, cabo unha importante labor social dende a súa xestión. Por esta razón, a programación anual da Rede Museística Provincial de Lugo inclúe unha gran cantidade de actividades didácticas, obradoiros, talleres, coloquios, congresos, exposicións, conferencias, ciclos de cas, cinema e concertos que se converten non só nunha importante chamada para a sociedade senón tamén nunha oportunidade para achegar a cultura ao pobo. Por outro lado, cabe destacar tamén a importante labor que dende a xestión da Rede Museística Provincial de Lugo se realizou para acadar unha rede de museos accesibles que non presentaran ningún tipo de barreiras que limitaran o acceso aos discapacitados de calquera índole. Deste modo, no ano 2008 creouse o Departamento de Accesibilidade e ste Capacidades Diferentes, ademais de levarse a cabo importantes reformas nos edificios que facilitaran o acceso.3. CALENDARIO DE PRÁCTICAS REUNIÓNS CA COORDINADORA DA REDE MUSEÍSTICA E VISITA AOS MUSEOS 74
    • Museo Pazo de Tor 12/ 01/ 2011 22/ 01/ 2011 10/ 02/ 2011 19/ 03/ 2011 1ª Reunión ca Visita Museo Visita Museo Visita Pazo de Coordinadora Provincial do Etnográfico Tor da Rede Mar San Paio de Museística Narla Provincial de Lugo POSTA EN PRACTICA DO PROXECTO 17/ 05/ 2011 18/ 05/ 2011 21/ 05/ 2011 Museo Provincial do Mar Museo Etnográfico de Pazo de Tor San Paio de Narla4. 1ª REUNIÓN CA COORDINADORA DA REDE MUSEÍSTICA PROVINCIAL DE LUGO A primeira reunión ca coordinadora da Rede Museística Provincial de Lugo tivo lugar no despacho da mesma, situado no Museo Provincial de Lugo, onde se presentou tamén a coordinadora do Máster en Servizos Culturais Dona Jodee Anderson. Nesta reunión, ademais das presentacións correspondentes, dona Encarna Lago explicounos o procedemento a seguir no período de prácticas e a forma de funcionar e traballar dende a cedemento xestión da Rede Museística Provincial de Lugo. Deste xeito, e xa dende o primeiro minuto, a coordinadora intentou transmitir no só os puntos clave dunha boa xestión cultu senón cultural tamén o puntos máis importantes que se deben de ter en conta para traballar en equipo e lograr os obxectivos fixados.5. VISITA AO MUSEO PROVINCIAL DO MAR 75
    • Museo Pazo de Tor O día que realizamos a visita ao Museo Provincial do Mar tivemos a sorte non só de facer unha visita guiada polo museo e de compartir anécdotas con rapaces próximos ás actividades do museo, senón que tamén asistimos á representación teatral da obra Residencial Paradiso, obra cómico filosófica, a cargo do grupo de teatro Ardora composto , cómico-filosófica, por un pequeno número de mulleres afincadas en San Cibrao.6. VISITA AO MUSEO ETNOGRÁFICO DE SAN PAIO DE NARLA 76
    • Museo Pazo de Tor A visita ao Museo Etnográfico de San Paio de Narla foi realizada o día 10 de febreiro de 2011 e dirixida pola guía Dona Francisca Abuín. Aínda que nesta ocasión non había ningunha actividade programada, esta visita resultou moi interesante e especialmente emotiva xa que a nosa guía era neta dos antigos guardeses da fortaleza e explicaba con guardeses todo detalle non só a presenza e utilidade de todos os obxectos e as actividades realizadas cos nenos da zona, senón tamén todos aqueles recordos de cando ela era unha nena que deambulaba e xogaba pola fortaleza.7. VISITA AO PAZO DE TOR 77
    • Museo Pazo de Tor A nosa visita ao Pazo de Tor coincidiu co inicio dun novo proxecto da Rede Museística Provincial de Lugo, Presenza versus ausencia da muller na arte, que pretende poñer en contacto a diferentes mulleres artistas para destacar a súa presenza dentro do mundo da arte. Este día tivo lugar un apaixonante diálogo entre diferentes artistas, xestoras e comisarias de diferentes nacionalidades que analizaron o papel da muller na arte.8. PRESENTACIÓN DO PROXECTO NO MUSEO PROVINCIAL DO MAR 78
    • Museo Pazo de Tor Para levar a cabo a presentación do meu proxecto no Museo Provincial do Marachegámonos a San Cibrao a primeira hora da mañá para colocar o Tendal das letras (Vid.Anexos). Posteriormente, preto das doce do mediodía comezou a miña exposición sobre a doceHistoria da Lingua Galega e sobre Lois Periro. A maior parte do público resultaron serrapaces adolescentes, de xeito que me vin na necesidade de improvisar e modificar o meudiscurso de xeito que resultara máis entretido para nenos desas idades. Ambas actividades desenvolvéronse sen incidentes e tal como estaban previstas,aínda que a ameaza de chuvia e forte vento limitou a presenza de visitantes e non foiposible repetir a conferencia pola tarde. 79
    • Museo Pazo de Tor9. PRESENTACIÓN DO PROXECTO NO MUSEO ETNOGRÁFICO DE SAN PAIO DE NARLA A posta en marcha do meu proxecto no Museo Etnográfico de San Paio de Narla coincidiu ca representación dunha obra teatral escolar e a maior parte do público foron, de novo, rapaces con idades comprendidas entre os 12 e 14 anos, ademais de algúns pais, dades familiares e profesores. Neste caso, a conferencia desenvolveuse segundo estaba prevista sen acontecementos relevantes, ademais moitos dos rapaces mostráronse interesados xa que na escola estaban a ver temas relacionados cos tratados no proxecto. taban 80
    • Museo Pazo de Tor10. PRESENTACIÓN DO PROXECTO NO PAZO DE TOR A presentación do proxecto no Pazo de Tor conincidiu ca xornada de convivencia no pazo ca Asociación Raiola, integrada por pais e nais de persoas con autismos e trastornos xeneralizados do desenvolvemento. A presenza da Asociación Raiola, e especialmente a presenza de rapaces con trastornos xeneralizados do desenvolvemento, requeriu facer un forte xiro no meu proxecto e centrarme especialmen na actividade especialmente Tendal das Letras. Posteriormente realizáronse diferentes xogos e unha viaxe ao Parnaso do Pazo de Tor, onde non só disfrutaron os rapaces senón tamén todos os adultos que tivemos a sorte de compartir todo un día con eles. 81
    • Museo Pazo de Tor11. CONCLUSIÓNS A miña experiencia durante o período de prácticas na Rede Museística Provincial de Lugo foi realmente gratificante e reconfortante, no só polo que aprendín en relación á xestión cultural senón por todos os valores que a coordinadora das práctic nos intentou prácticas inculcar. Neste sentido, aprendín a valorar a importante labor social que realizan estes museos que contan con un presuposto moi reducido, tamén o importante papel que o esforzo e o empeño xogan na xestión cultural e a gran necesidade de el eliminar as barreiras que impiden aos discapacitados o acceso á cultura. Por esta razón quero agradecer dende aquí a, Paquita, Amelia, Mercedes e Ángeles, entre moitos outros traballadores, o apoio, cariño e interese que mostraron con nós durante todo o período de prácticas, conseguindo que nos sentíramos como un máis. Finalmente odo quero agradecer especialmente a Encarna Lago a gran confianza que depositou en min, xa que en todo momento tiven a total liberdade para decidir sobre todas as cuestións relacionadas co proxecto e a súa posta en práctica, de xeito que me permitiu coñecer e comprobar as miñas capacidades, ideas e oportunidades no ámbito da xestión cultural. 82
    • Museo Pazo de Tor12. PROXECTO PERCORRIDO POLAS NOSAS LETRAS E HOMENAXE A LOIS PEREIRO SILVIA ALDARIZ QUINTELA 83
    • Museo Pazo de Tor ÍNDICE1. Introdución:……………………………………………………………… Páx. 172. Obxectivos:……………………………………………………………......Páx. 173. Exposición:…………………………………………………………...…...Páx. 18 3.1. Historia da lingua galega:……………………………………………Páx. 18 3.1.1. Orixe da lingua galega:…………………………………………Páx. 18 3.1.2. A época de esplendor do galego:…………………………...…..Páx. 19 3.1.3. Os séculos escuros:……………………………………………..Páx. 19 3.1.4. Dos Precursores ao Rexurdimento:…………………...……….Páx. 20 cursores 3.1.5. O galego na época franquista:…………………………………Páx. 22 3.1.6. O galego na actualidade:………………………………………Páx. 23 3.2. Historia do Día das Letras Galegas:…………………...…………..…Páx. 23 Galegas:…………………...…………..…Páx. 3.3. Lois Pereiro:…………………………………………………….....…Páx. 244. Instrumentación necesaria:…………………………………. ……..……….Páx. 265. Temporalización:………………….…………………………………...…...Páx. 276. O Tendal das Letras………………………………………………………...Páx. 28 84
    • Museo Pazo de Tor1. INTRODUCIÓN O presente proxecto pretende ser un percorrido pola historia da lingua galega, así como unha conmemoración especial ao Día das Letras Galegas, facendo un percorrido por todos os escritores aos que lles foi dedicado este día e, en especial, ao homenaxeado no ano 2011: Lois Pereiro.2. OBXECTIVOS:• Dar a coñecer de forma resumida a historia da lingua galega.• Dar a coñecer a historia da conmemoración do Día das Letras Galegas.• Realizar un breve percorrido polos escritos dos autores homenaxeados no D das Letras Día Galegas dende o ano 1963.• Coñecer aqueles aspectos biográficos de Lois Pereiro que marcaron a súa obra literaria.• Coñecer a traxectoria e importancia literaria de Lois Pereiro.• Recitar pequenos fragmentos da poesía de Lois Pereiro. 3. EXPOSICIÓN 3.1. HISTORIA DA LINGUA GALEGA 85
    • Museo Pazo de Tor3.1.1. Orixe da lingua galega A lingua galega é unha lingua romance, produto da evolución do latín implantadopolos romanos no noroeste da Península Ibérica, pero por este territorio pasan tamén outrospobos que farán tamén as súas contribución á lingua galega; como é o caso de xermanos ou nos árabes. O documento literario máis antigo en lingua galega, dos coñecidos na actualidade, éa cantiga satírica "Ora faz osto senhor de Navarra" de Joam Soares de Pavia, escrita contrao ano 1200. Ora faz ost’o senhor de Navarra, pois en Proenç’est’el Proenç’est’el-Rei d’Aragon; non lh’an medo de pico nen de marrra Tarraçona, pero vezinhos son; nen an medo de lhis poer boçon e riir-s’an muit’Endurra e Darra; mais, se Deus traj’o senhor de Monçon ben mi cuid’eu que a cunca lhis varra. Se lh’o bon Rei varrê-la escudela que de Pamplona oístes nomear, mal ficará aquest’outr’en Todela, que al non á a que olhos alçar: ca verrá i o bon Rei sejornar e destruir atá burgo d’Estela: e veredes Navarros lazerar e o senhor que os todos caudela. Quand’el-Rei sal de Todela, estrëa Quand’el ele sa ost’e todo seu poder; ben sofren i de trabalh’e de pëa, ca van a furt’e tornan-s’en correr; guarda-s’el-Rei, comde de bon saber, guarda que o non filhe a luz en terra alhëa, 86
    • Museo Pazo de Tor e onde sal, i s’ar torn’a jazer ao jantar ou se on aa cëa. Mesmo desta época, comezos de século XIII, atópanse outros documentos nonliterarios como a Noticia de Torto(1211) e o Testamento de Alfonso II de Portugal (1214).3.1.2. A época de esplendor do galego. or Ata este momento, a lingua galega quedaba relegada ao uso oral, mentres que olatín era a lingua de prestixio utilizada na escrita. Sen embargo, o amplo uso do galego noámbito oral comeza a facer presión no ámbito escrito e a lingua galega c convértese así nalingua de prestixio da lírica e todos os poetas comezan a escribir en galego portugués no galego-século XIV. Destaca, de este modo, unha abundante produción lírica en galego galego-portugués:as cantigas de amigo, as cantigas de amor e as cantigas de escarnio e maldicir e as cantigas escarniode Santa María do rei de Castela Alfonso X O Sabio. Este esplendor da lírica galego galego-portuguesa esténdese ata o fin da Idade Media.3.1.3. Os Séculos Escuros Trala Idade Media comeza unha época de decadencia para a lingua ga galega que sealonga ata o século XVIII, coñecida como Séculos Escuros. Esta época ven marcada polapresenza dunha nobreza estranxeira que utiliza o castelán, pola ausencia dunha burguesíagalega que loite pola súa nación, pola perda de autonomía da Igrexa g galega e polo novoconcepto de Estado Nacional que reivindica a necesidade de normalización lingüísticacomo un factor de cohesión da nova estrutura política. Durante este período, que abrangue tres séculos, a lingua galega mantensetotalmente allea á produción escrita e as súas letras non coñecen movementos tanimportantes como o Renacemento ou o Barroco. De tal forma que esta época escura na 87
    • Museo Pazo de Tor literatura galega contrasta cos famosos Siglos de Oro da literatura española. Sen embargo, ao longo deste Séculos Escuros sobrevive a lírica popular (cantigas de berce, adiviñanzas, lendas, contos, etc.) que se transmitía oralmente e que chegou ata os nosos días.3.1.4. Dos Precursores ao Rexurdimento cursores No século XVIII destacan as figuras do Padre Frei Martín Sarmiento, que defende o uso do galego no Ensino, na Igrexa e na Administración, o Padre Feijoo que comeza unha labor lexicográfica en lingua galega e o Padre Sobreira que manterá a labor do Padre manterá Feijoo. Estes son os inicios do chamado Rexurdimento que ten lugar no século XIX e que fai referencia a un movemento que impulsou o renacemento da nosa cultura e da nosa lingua. Na primeira metade do século aparecen xa os primeiros escritos en lingua galega que serán escritos propagandísticos pero o punto de inflexión será o ano 1846, no que se produce unha revolta contra o poder central, coñecido como o levantamento de Solís, que tivo como consecuencias o fusilamento de un grupo de rebeldes que serán coñecidos como Os Mártires de Carral e a partir deste intre esperta xa unha conciencia lingüística. Posteriormente no ano 1853 publícase A gaita gallega de Xoán Manuel Pintos que constitúe o primeiro libro da literatura galega contemporánea. En 1861 celébranse os contemporánea. primeiros Xogos Frorais de Galicia onde só unha das composición premiadas estaba en galego A Galicia de Francisco Añón. No ano 1863 publícase Cantares Gallegos que é a primeira obra escrita integramente en galego por Rosalía de Castro e con ela inaugúrase o Rexurdimento pleno e 88
    • Museo Pazo de Tor a partir deste momento publícanse moitas obras en lingua galega e aparecen xornais tamén en galego e xa deica finais do século comezan a aparecer as primeiras gramáticas de lingua galega e en 1905 fúndase a Real Academia Galega. Xa na segunda década do século XX, aparecen as Irmandades da Fala, creadas para a defensa, dignificación e cultivo da lingua galega, que promoveron a elaboración d de dicionarios, gramáticas e outros estudos, ademais de reivindicar a presenza do galego na Administración e no Ensino. Neste momento aparece a revista Nós, da man de Vicente Risco, Otero Pedrayo e Florentino Cuevillas, que conforman o coñecido "Grupo Nós". Os membros de "Nós", cunha ampla formación intelectual, pretenden eliminar o lastre folclorista da cultura galega mediante a súa actualización, normalización e universalización, poñéndose en contacto e colaborando con autores estranxeiros. Deste xeito, a literatura galega entra en contacto cas correntes europeas e ten lugar unha importante produción artística en tódolos xéneros, con figuras como Manuel Antonio, Amado Carballo e o sempre recordado Castelao. En 1931 créase o Partido Galeguista, que consegue a aprobación do Estatuto de consegue Autonomía de Galicia, no que a lingua galega adquire por vez primeira o recoñecemento de "idioma oficial de Galicia". Sen embargo este logro non chegou a ter aplicación na práctica por mor do estoupido da Guerra Civil, que supuxo o principio da máis crúa etapa supuxo para as linguas minoritarias do Estado español.3.1.5. O galego na época franquista O franquismo provocou a desaparición do galego da escena pública, do ensino e de todas as actividades socioeconómicas. Moitos escritores galegos, que ata aquel momento galegos, 89
    • Museo Pazo de Tor foran os encargados de manter viva a lingua e a cultura galegas, víronse obrigados ao exilio e a produción galega emigrou con eles. Pouco a pouco, no ámbito cultural o galego comezou a manifestarse de novo e a creación da editorial Galaxia no ano 1950, promovida por Otero Pedrayo e Ramón Piñeiro, entre outros, será clave na recuperación do uso escrito da nosa lingua; xa que esta editorial publicará diferentes revistas como a de Economía de Galicia, Atlántida ou Grial. A partir dos anos 60 prodúcese un cambio económico e social e a censura os modérase, de forma que xa se permiten certas publicacións, amplíase o mundo editorial, conmemórase o Días das Letras Galegas, a Universidade crea a Cátedra de Lingua e Literatura Galegas e incluso se crean asociacións culturais en defensa do galego: O Facho, O Gaio, a Asociación Cultural de Vigo… Nesta época destacan autores como Carballo Calero, Álvaro Cunqueiro, Anxel Fole, Blanco Amor, Méndez Ferrín ou Carlos Casares.3.1.7. O galego na actualidade Ca instauración da democracia, Galicia convértese en Comunidade Autónoma, stauración tendo como linguas oficiais o galego e o castelán. De xeito paralelo instáurase tamén unha lexislación reguladora dos usos do idioma. O Instituto da Lingua Galega e a Real Academia Galega propoñen en 1982 as Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego, que acadan así o carácter de oficiais coa promulgación da Lei de Normalización Lingüística no ano 1983. 90
    • Museo Pazo de Tor A literatura galega contemporánea volve a brillar, tras anos de represión e a obras as de moitos autores galegos son traducidas a varios idiomas, como é o caso de Manuel Rivas ou Suso de Toro.3.2. HISTORIA DO DÍA DAS LETRAS GALEGAS Cada 17 de maio, dende 1963, celébrase o Día das Letras Galegas, día no que Galicia honra á súa lingua, aos seus escritores e ás súas letras. A iniciativa da aos conmemoración do Día das Letras Galegas nace de tres académicos: Manuel Gómez Román, Xesús Ferro Couselo e Francisco Fernández del Hierro, que o día 20 de marzo de 1963 propuxeron na Real Academia Galega declarar o 17 de maio de cada ano o Día das Letras Galegas para “recolle lo latexo material da actividade intelectual galega co motivo “recolle-lo de se celebrar o centenario da publicación dos Cantares Gallegos de Rosalía de Castro xa que estimaban que o libro de Rosalía foi a primeira obra maestra coa que contou a Rosalía literatura galega contemporánea e un fito decisivo na historia da renacencia cultural de Galicia”. Os académicos propuxeron ese día porque, non coñecendo o día exacto da publicación da obra de Rosalía, escolleron a data na que a autora llo dedicou a Fernán escolleron Caballero.3.3. LOIS PEREIRO Lois Pereiro, homenaxeado deste ano, nace en Monforte de Lemos en 1958, aínda que con tan só 17 anos marcha a Madrid para cursar estudos de Ciencias Políticas e Socioloxía, aínda que posteriormente, tras un breve período no que volve a Galicia para traballar na empresa familiar, regresa a Madrid para centrase no aprendizaxe de idiomas. 91
    • Museo Pazo de Tor Será precisamente na capital de España onde comece a súa traxectoria literaria, narevista experimental Loia, na que colabora xunto a outros galegos universitarios como imentalAntón Patiño, Manuel Rivas e seu propio irmán Xosé Manuel Pereiro. De regreso a Galicia, arredor dos anos 80, instálase na Coruña e comeza a colaborarna revista La Naval, Trilateral e Luzes de Galicia con outros contemporáneos e taménforma parte do Grupo de Amor e Desamor, con outros escritores como Pilar Pallarés,Manuel Rivas, Francisco Salinas, Fermín Bouza, etc.; que publicaron dúas antoloxíascolectivas co mesmo nome: De amor e desamor I (1984) e De amor e desamor II (1985).Posteriormente, no ano 1987, tamén foi incluído noutra antoloxía Después de lamodernidad, na que aparecían Pedro Casariego, Felipe Benítez ou Luis Alberto de Cuenca. , Finalmente, tras colaborar en diferentes revistas e en antoloxías colectivas, será en1992 cando publique a primeira das súas dúas únicas obras publicadas en vida: Poemas1981/1991. Tres anos máis tarde publica Poesía última de amor e enfermidade (1995). . Xa no ano 1996, o día 24 de maio, Lois Pereiro, enfermo de sida, falece na Coruñaa causa dunha insuficiencia hepática por un envelenamento de aceite de colzadesnaturalizado. Sen embargo, a súa poesía seguirá dando de que falar e en 1997 publícasea obra póstuma Poemas para unha Loia que recolle os primeiros poemas do escritor lemonfortino, moitos deles publicados na revista Loia, e o ensaio “Modesta proposición pararenunciar a facer xirar a rida hidráulica dunha cíclica historia universal da infamia”, dado acoñecer na revista Luzes de Galicia, onde tamén se publicaron oito capítulos da súa novelainconclusa Náufragos do Paradiso Paradiso. Durante moitos anos, reivindicouse a dedicación do Día das Letras Galegas a estepoeta monfortino e foi finalmente o 26 de xuño de 2010 cando a Real Academia Galega 92
    • Museo Pazo de Torpublicou a súa decisión de homenaxealo no ano 2011. A Academia apreciou na obra de ublicouLois Pereiro: “evidentes pegadas expresionistas, referencias á literatura xermánica e certasinfluencias da contracultura (…) unha imaxe e unha estética que fixeron del un au de autorculto. Cartografiou como ninguén o labirinto do mundo contemporáneo conciliando paratal fin o individualismo escéptico ca tradición demoledora do expresionismo europeo.” O seu amigo, Manuel Rivas, e membro da Real Academia Galega recoñeceu que:“dedicarlle a Lois Pereiro o Día das Letras Galegas 2011 foi unha decisión valente da edicarlleAcademia, porque é un autor de culto, pero en canto se difunda a súa obra será un autormoi popular” “é un mito contemporáneo. A súa obra é vangardista, universal e taméndramática, pero con moito alento. Lois Pereiro invoca aos bos espíritos, as marabillas, arebeldía e a xenerosidade”. Finalmente, como exemplo da súa crúa poesía, mostrase un parágrafo dun dos seuspoemas que se atopa como epitafio gravado en pedra na súa tumba de Santa Cristina doViso: “Cuspídeme enriba cando pasedes por diante do lugar onde eu repouse, enviándomeunha húmida mensaxe de vida e de furia necesaria” INSTRUMENTACIÓN NECESARIA 93
    • Museo Pazo de Tor Para levar a cabo este proxecto será necesario un instrumental mínimo que se describe a continuación: • Impresión e plastificación das fichas presentes nos anexos con motivo da súa exposición ao público. • 20 metro de cordel e 50 pinzas para colocar as fichas presentes nos anexos. • Ordenador con proxector e pantalla para reproducir o Power Point que se atopa nos anexos.4. TEMPORALIZACIÓN O presente proxecto levarase a cabo na Rede Museística Provincial de Lugo nas seguintes datas: • Día 15 de maio de 2011 no Museo Provincial do Mar (San Cibrao). • Día 17 de maio de 2011 no Museo Etnográfico San Paio de Narla (Friol). Museo • Día 21 de maio de 2011 no Pazo de Tor (Monforte de Lemos). A duración aproximada para a exposición oral do proxecto, acompañada da proxección do documento en Power Point, será de 30 minutos. Sen embargo contémplase propoñer outros 30 minutos para a lectura de poemas de Lois Pereiro e para a quenda de preguntas e debate sobre o tema. Finalmente tamén se propón a contemplación das fichas de cada un dos escritores que foron homenaxeados no Día das Letras Galegas. 94
    • Museo Pazo de TorO TENDAL DASLETRAS 95
    • Museo Pazo de TorLois Pereiro Homenaxeado Ano 2011 (Monforte de Lemos, 1958 Coruña, 1996) 1958-A Acróstico Somentes Intentaba conseguir Deixar na terra Algo de min que me sobrevivise Sabendo que debería ter sabido Impedirme a min mesmo Descubrir que só fun un interludio Atroz entre dous muros de silencio Só puiden evitar vivindo á sombra Inocularlle para sempre a quen amaba Doses letais do amor que envelenaba A súa alma cunha dor eterna Sustituíndo o desexo polo exilio Iniciei a viaxe sen retorno Deixándome levar sen resistencia ó fondo dunha interna Aniquilación chea de nostalxia. 96
    • Museo Pazo de TorUxío Novoneyra Homenaxeado Ano 2010 (Parada do Courel, 1930 – Santiago de Compostela, 1999) Terras outas e soias! Serras longas mouras! Eu son esta coor de soedá Ancares soñados co lonxe! Penas de Marco de Meio Mundo en ringuileira do Candedo ás Moás! Alto da Lucenza Formigueiros Montouto Pía Pía-Páxaro Tesos cumes do Courel! Pobos probes Ardidos de tristura mouros de queimados! Lor ruxindo polo val pecho! Ucedo e ucedo! Fontiñas outas penedos carrozos escuros fragas agros soutos e devesas! Labregos e pastoras que soio vistes istes tesos e máis estes vales! Aturula a curuxa e canta o cuco Medindo o tempo quedo que se para na cor e tornándose Contra un ven cravarse no sitio onde máis se sinte! Serra aberta (Os eidos 2) 97
    • Museo Pazo de Tor Ramón Piñeiro López Homenaxeado Ano 2009 (Armeá - Láncara (Lugo), 1915-1990) Lugo, 24-4-1950Meu querido amigo:Xa te podes imaxinar canta ledicia me produxo o fallo do “concurso de novela gallega”. Foiunha doble ledicia: po-lo trunfo lo persoal do amigo e po lo trunfo comun que así lle po-lo comun-podemos chamar- das letras galegas; despois do resoante trunfo académico de Oter teu Oterotrunfo literario veu a ser como un podente aturuxo que pregoa o rexurdir das letrasgalegas. E así foi como o entenden as xentes, pois moitos que non te conocenpersoalmente mostrábanse moi satisfeitos do resultado do concurso “por ser a única daspresentadas que estaba escrrita en galego”. Entre os que te conocen foi unánime a alegría, resentadasmesmamente como se foras d d-eiquí e viviras eiquí decote. Cartas de Ramón Piñeiro a Ricardo Carballo Calero 98
    • Museo Pazo de TorXosé María Álvarez Blázquez Homenaxeado Ano 2008 (Tui, 1915- Vigo,1985) Ise neno da rúa Non é certo que os nenos teñan fame Non pode ser. Ben o sabedes todo os que andades no mundo atafegados á percura do pan dos vosos fillos Ises outros que vedes pola rúa pedindo esmola, non teñen fame, non, porque daquela vos teríades morto de vergonza. E ben vos vexo andar nos vosos coches ou nos tranvías, a berrar de cousas estranas, -¡viva, beba, baba, buba¡- sen reparar naquil esfarrapado que coa moura mauciña está petando na porta de ferro. Por iso penso que non é verdade o que algún caviloso di dos nenos que andan así petando pola vida -¡Non, home, non¡ lle dixen a un de aqueles- ¡Non, non¡- A xente pasa leda......¡Fora boa que andivesen a rirse dos seus crimes¡ 99
    • Museo Pazo de TorMaría Mariño Homenaxeada Ano 2007 (Noia, 1918 – Courel, 1967) María Mariño De forte ollar, amiga, de frío que non se quenta, Amiga, que eres de todos e por ninguén esquencida. Soia co teu silencio na forza do teu poder, un por un de cada ser levas do fin ó comenzo, descansar a túa fonte. ................................................ E logo dalí cansiños, amigo, dinos pra onde? Deixa, amiga, ós nosos pes, fríos polo teu ver, algo do noso sentir, do són que tí fas fuxir amiga, por aquil nacer... 100
    • Museo Pazo de Tor Manuel Lugrís Homenaxeado Ano 2006 (Sada,1863 – 1940) Era Rosiña a rapaza máis feiticeira das Mariñas; digo a máis feiticeira, e penso que esteverbe non esprica dabondo a bonitura de tal meniña. Bástevos con que diga que era roxiña comoo ouro, de dente brancos cal xogas dun regato, ollos azús e cheos da melanconía máisarroubadora, e labres tan coorados cama a grana do seu refaixo. O seu peito era resio elevantado, e si ben se incrinaba un pouquiño ó andar, dáballe máis gracia que outra cousa. Era, enfin, unha desas rapazas que basta velas unha soa vez pra que inspiren un amor tenro, pra que inspirenleven tras si tódolos sentimentos dun corazón namorado. Preto do seu rueiro vivía Manuel, oafillado de Xuana, rapaz que ó rivés de Rosiña, era trigueño, de ollos mouros e gachos. O Penedo do Crime (frag.) 101
    • Museo Pazo de TorXesús Lorenzo Varela Vázquez Homenaxeado Ano Varela 2005(Fillo de emigrantes, nace en 1916 a bordo do barco “La Navarre” á entrada do porto da Habana (Cuba). Morre en Madrid en 1978) LUGO Na fonte de ferro, no coiro dos bois no espello do vento, da navalla e da frol. No recén da herba, no lobo e no can, nos ollos da meiga, na pedra do lar. No refaixo dela, na ponte do alén no andar das ovellas. no ar do mencer. No cabalo quente, no viño millor no que non se perde no meu corazón. Na noite senlleira, no liño tecido, na madeira tenra dos vellos castiros. Na vida, na morte, no amor e no ren, loubareite, Lugo de aceiro e de mel. 102
    • Museo Pazo de Tor Xaquín Lorenzo Fernández "Xocas" Homenaxeado Ano 2004 (Ourense, 1907 – 1989)A malla «(…) Hoxe desapareceu completamente por estas terras o antigo sistema de degrañar ocenteo por medio dos mallos, que foron substituídos por trilladoras mecánicas, o que fixo trocar oprocedemento de aproveitamento do gran, suprimindo algunhas angueiras agora innecesarias;unha de elas, precisamente a derradeira, é a que dá m motivo a estas notas. Polo mes de Santiago está xa a més en sazón e entón procédese á seitura. Unha vezsegado o centeo é atado en feixes e tense amoreado a carón da eira até o intre da malla. É este un dos traballos de tipo comunitario que aínda se conservan no noso campo, pois conservansgue na súa forma tradicional, pese á mecanización desta tarefa”.En “No esprito da més en Lobeira (Ourense)”. Cuadernos de Estudios Gallegos. 1973 103
    • Museo Pazo de TorAntón Avilés de Taramancos Homenaxeado Ano 2003 (Taramancos (Noia), 1935 -A Coruña, 1992) OBRA VIII Aquela chambra fina con bordados de delicada man! ¡Que ar tan xoven cinguía no teu peito! ¡Que nobreza campesiña e galana oferecía! Camiñabas na tarde paseniño, eras columna ergueita e soleada e o meu amor un cabirtiño novo que brincaba e que ria tolamente. Miña noiva de abril, rapaza nova recendo de fiuncho e ruda fresca decátaste da dor que me asolaga? Tiña o tou corazón como unha sella preferida, como un vello xardín onde deixaba a mais pequena risa a mais fonda Saudade e a mais alta grandeza do querer. E dime agora: ¿qué ramo de loureiro nesta fronte para cantar a tua chambra clara? 104
    • Museo Pazo de Tor Frei Martín Sarmiento Homenaxeado Ano 2002 (Vilafranca do Bierzo, 1695 – 1772) Coloquio de 24 Gallegos Rústicos No chan que en Morrazo chaman os galegos tamen San Cybran que chega hasta o ceo, que está no camiño que vay ao Ribeyro dendes Pontevedra a vila do reyno, a hum-ha legoiña, camiño dereyto, fay conta que sigues o rumbo surlesto se sube en relanzo por todo o vieyro sen muita fadiga nem muito tormento,Eladio Rodríguez González Homenaxeado Ano 2001 105
    • Museo Pazo de Tor(San Clodio (Leiro), 1864 – A Coruña, 1949) ORACIÓS CAMPESIÑAS Quixera que os meus versos cheirasen á terra húmida, …………………………………………. sonasen sempre a cántigas barudas; ……………………………………… tivesen oraciós de atardeceres ……………………………………… chegasen as concencias máis escuras e despertasen n’elas as voluntades murchas, e prendesen nas almas as arelas patrióticas máis xurdias, e rezasen á eito a pregaria eucarística e litúrxica do santo amor á todo canto é noso i-á todo canto en nós vive e perdura, pra que así nos sentísemos nas xornadas futurasmáis grandes e máis donos de nós mesmos, .............................................. 106
    • Museo Pazo de Tor Manuel Murguía Homenaxeado Ano 2000 (Frexel (Arteixo), 1833 – A Coruña, 1923) DISCURSO NOS XOGOS FRORAIS DE TUI ¡O noso idioma! O que falaron nosos pais e vamos esquecendo, o que falan os aldeáns enos achamos a ponto de n’entendelo; aquel en que cantaron reis e trovadores; o que, fillo maor dapátrea gallega, nola conservóu e conserva coma un don da providencia; o que aínda ten nosnosos labres as dozuras eternas e acentos que van ó corazón; o que agora oídes coma si fose unhimno relixioso; o hermoso, o nobre idioma que do outro lado dese río é léngoa oficial que serve amáis de vinte millóns de homes e ten unha literatura representada polos nomes gloriosos de literaturaCamoens e Vieira, de Garret e de Herculano; o gallego, en fin, que é o que nos dá dereito áenteira posesión da terra en que fomos nados, que nos de que, pois somos un pobo distinto,debemos selo; que nos pormete o porvir que procuramos, e nos dá a certeza de que ha de ser pormetefecundo en bens para nós todos. Nel, coma en vaso sagrado en que se axuntan todos osprefumes, achanse os principaes elementos da nosa nacionalidade, de novo negada, e, aíndamáis, escarnecida. Doulle o celta a súa dozura e a maor parte do seu vocabulario; o romano a.afirmóuno; ten do suevo as inflesións; do noso corazón, o acento afalagador; e os brandos sonos,e os sentimentos das razas célticas. Un tanto femeninos, é certo, pro que se tempran no valorheroico dos seus fillos. Léngoa distinta –di o aforismo político- acusa distinta nacionalidade.Digámolo nós tamén, se nos compre, con maor firmeza aínda, e poñamos de nós o que faga falla,para que sea para sempre esta léngoa en consonancia co noso esprito, e feita coma ningunha noso 107
    • Museo Pazo de Toroutra para a espresión dunha literatura tan oposta ó xenio da de Castilla como é esta que nóstemos. Roberto Blanco Torres Homenaxeado Ano 1999 (Santa María dos Baños, 1891 – Madrid, 1936)DIANTE DA NATUREZAPra Bernardino Varel Soilo os viles imbécilesPra Manoel Cabanillas as mágoas d’a fatigaO monte está sereo, N-as leiras que dan froito, asos penedos vixían; sóbor chan que xermina,a gándara está virxe o traballo fecundod’a profanazón ainda impón a lei da vida.Soilo as cibdás imbéciles Soilo as cibdás imbécilesIñoran a cousina. co pitismo dan grima.Na rasa Natureza O agro, o agro, é a musatodo rechouta e brilla: d’ardente meloníade cote ten o encanto en onde a frol d’a loitad’a meiga poesía. chea d’arume e limpa,Soilo os salóns imbéciles ergue seus cores roxosfan normas da mentira. a ô cume que aloumiña,Xunt’ô paisaxe ledo, falando ôs peitos nobres 108
    • Museo Pazo de Tora fonte deita a linia d’a redentora obriga.na qu’o sedento afoga Soilo as cibdás imbéciles traicionan a consina…n-alcohol vil s’esnaquizan. Meendinho, Homenaxeado Ano 1998 MEENDINHO Seiam’ eu na ermida de San Simón, e cercaronmi as ondas que grandes son. Eu atendendo meu amig’! E ver[r]a? Estando na ermida ant’ o altar cercaronmi as ondas grandes do mar. Eu atendendo o meu amig’! E ver[r]a? E cercaronmi as ondas, que grandes son; nen ei [i]barqueiro nen remador. Eu atendendo o meu amig’! E ver[r]a? E cercaronmi [as]ondas do alto mar; non ei [i]barqueiro nen sei remar. Eu atendendo o meu amig’! E ver[r]a? Non ei i barqueiro nen remador: morrerei [eu]fremosa no mar maior. Eu atendendo meu amig’! E ver[r]a? Nen ei [i]barqueiro nen sei remar, Morrerei eu fremosa no alto mar. 109
    • Museo Pazo de Tor Eu atendendo meu amig’! E ver[r]a?Martín Codax, Homenaxeado Ano 1998 Ondas do mar de Vigo, se vistes meu amigo, e, ai Deus, se verra cedo! Ondas do mar levado, se vistes meu amado, e, ai Deus, se verra cedo! Se vistes meu amigo, o por que eu sospiro, e, ai Deus, se verra cedo! Se vistes meu amado, o por que ei gran coidado, e, ai Deus, se verra cedo! 110
    • Museo Pazo de TorJohan de Cangas, Homenaxeado Ano 1998 En San Momed’, u sabedes que viste-lo meu amigo, oj’ ouver’ a seer migo; mia madre, fe que devedes, leixedesmio ir veer. O que vistes esse día andar por mi mui coitado chegoum’ ora seu mandado; madre, por Santa Maria, leixedesmio ir veer. Pois el foi d’ atal ventura que sofreu tan muito mal por mi, e ren non lhi val; mia madre, e por mesura, leixedesmio ir veer. Eu serei por el coitada pois el é por mi coitado se de Deus ajades grado, madre ben aventurada, leixedesmio ir veer. 111
    • Museo Pazo de Tor Ánxel Fole Homenaxeado Ano 1997 UN LADRÓN ANDABA POLA CASA Historia de Misterio Sempre soñaba isto o recaudador de contribución de alá de Pastoriza. Pastoriza ten sonade ter moi bo gando. Sempre o decía o don Casto Méndez, cando iba botar un vaso á tasca doBenedicto, que era tamén un bon zapateiro. Unha vez contóunos a don Cándido e máis a min quesempre soñaba que un ladrón entraba na súa casa cunha ganzúa.Máis ise ladrón soñado era tamén un asesino. Xa se sabe que os ladrós que andan de noite sonmoitas veces asesinos tamén. Van dispostos a matar a quen sea, porque non se lles descubra o sea,roubo. Don Casto era un home pequenote il, dus cincoenta anos e moi rebusto. Máis tiña unhavoz de neno que facía rir a moitos mal insinados. - Sempre soño con un ladrón que entra na miña casa pola noite. Sempre se me ache ó achegaleito. E sempre me bota as maos á gorxa para me afogar. Eu berro i a miña muller esperta. Esto me contóu unha vez en Vián, ceando na casa do cura don Cándido. Era po outono, po-lodespóis de San Froilán, e ceáramos perdices que o mesmo cura don Cándido c cazara coa súaescopeta do dazaseis. Era noite de lúa chea i eu collín o camiño de volta para Pacios. E fun pensando que a vozde neno de don Casto facía tempo que era un pouco rouca, coma si tivera un catarro á gorxa. Pasaron algúns anos i eu atopéime de casual en Santiago, cuns vellos amigos a quenes casualnon vira en vinte anos. Andabamos de vagar po la rúa da Calderería. Sería coma unha hora antes po-lado xantar. 112
    • Museo Pazo de Tor O Venancio, que sabía moitas historias disas que chaman do outro mundo, falaba daspremonicións. -Hai moitos casos en que se aduviña o porvir dunha maneira que chamaremos instintiva. oitos -Ista conversa era millor prá noite, coma cando paseabamos po Ista po-la Ferradura econtabamos disas historias de medo, ás que era tan afeizoado o gran clínico don Roberto NóvoaSantos. - Penso recordar que me dixeron que don Roberto cría que os cás oubeaban candosentían a morte dunha persoa, poucas horas antes de morrer. Pasamos por diante dunha casa estreitiña. No portal había unha mesa mortuoria. Non seicómo, acheguéime a vé-la esquela. “Don Casto Méndez, ex recaudador de contribuciones...” Era o la esquela.de Pastoriza. -Non sei o que daría – –dixen- por saber de que morréu ise don Casto, que eu coñecía.Naquil intre saía un cabaleiro do portal, cunha carteira debaixo do brazo. - Si tanto che interesa… O Venancio estivo inda un bon ratiño falando co cabaleiro da carteira. Despedíronse conmoita cerimonia - Ise don Casto morréu dun cáncer na gorxa. Mesmamente se valeiróu dunha hemorraxia.Fai tres días, aínda andaba de pé. Apenas se lle entendía xa o que falaba dende algún tempo. A frase de obriga é eiquí que “me quedei dunha peza”. (Ánxel Fole, Contos Da Neboa, Edicións Castrelos, 1973) Xesús Ferro Couselo Homenaxeado Ano 1996 113
    • Museo Pazo de Tor (Louro (Valga), 1906- Ourense, 1975) COMO E POR QUÉ OS ESCRIBANOS DEIXARON DE EMPREGAR O GALEGOO galego entón é a fala dos vasalos e dos señores, dos cregos e dos labregos, e óucese o mesmonos concellos que nas eirexas, misturado co latín nas prédicas e cerimonias. “E esto así dito eoutorgado ergueuse o dito chantre e tomou por las maos aos ditos Afonso Ougea e Tereixa oAlvares e en suas maos feceron logo palavras de casamento ambos e dous, segundo que mandaa nosa Santa Madre Iglesia, dizendo o dito Afoso Ougea que recebía a dita Tereixa Alvares porsua muller boaa e leal e a dita Tereixa Alvares dizendo que reçebía ao dito Afonso Ougea por seu ermarido boo e leal…” Ansí se fixo un casamento, nos comenzos do catrocentos, según as Notas deEstebo Pérez, chanceller do Cabidoo da Catedral de Ourense.Inda que o rei de Castela non se alcuña xa Emperador, como noutrora o imperante en León, ténse ipor tal de feito e de dereito e leva a honra mandar en reinos de costumes e falares diversos. Noseu famoso discurso pola primacía de asento no Concilio de Basileia o daián d Santiago don deAlonso de Cartagena, conselleiro do rei don Xohán II e logo bispo de Buros, antre as probas dapreeminencia do Rei de Castela sobor do da Ingalaterra, apón a de que aquil era rei de reinos condiversas língoas. Vemos por iso como endexamais recusa que lle falen os vasalos cada un na suafala.Namentras gobernan os endiantados, a conciencia de Reino de seu mantense viva. Pro aanarquía feudal –que en Galicia houbo feudalismo como en ningures trouxo o debilitamento das que ningures-vellas institucións xurídicas.De contado, cos Trastámaras, de fora veñen arreo bispos, alcaldes maores, correxidores, daiánsde Caidoos e hastra cregos, coengos e abades… (Do libro Homenaxe a Otero Pedrayo. VV.AA. Ed. Galaxia. Vigo, 1958 ) Rafael Dieste Homenaxeado Ano 1995 (Rianxo, 1899 - Santiago de Compostela, 1981) 114
    • Museo Pazo de Tor O GRANDOR DO MUNDO Tanto ouvira falar de Bôs Aires, das ruas longas e direitas que non se dan ademiradas nin Bôs-Aires,andadas, da prata relocinte e xenerosa con que alá premian o traballo, dos boletíns de moitasllanas e da xente sabida que os lé, dos longos trens que bruan pol a pampa infinda e de mil pol-acousas ledas, lanzales e rumosas, tanto ouvira falar, antrementres co a navalla barbeira –a mais co-alevián da vila- percorría as fazulas dos seus parroquianos de sempre, e ta tanto no seu maxínescarabellou o falado, que un día topouse de súpito co a circia vôntá d’ir a Bôs co-a Bôs-Aires. Dez anosalá, e voltaría rico de pecunia e lembranzas. Unha mañanciña saeu da vila cun baul pequerrecho. Cando chegou ao porto –endexamais vira unha cidade- sinteuse atordoado e pequechon’aquel reducio de escintilos e romores novos, e a rentes andivo de voltar. E hai quen di que dixomoi ademirado, moi anguriado e moi pol baixo: -¡Qué grande é o mundo! pol-oDez anos alá e voltou rico de pecunia e lembranza lembranzas.Chegou en tempo de invernía, cando andan os gatos a se pasearen pol pol-a casa moidesacougados, e as galiñas fan ringolas na sombra do alpendre, e as badaladas que chaman ânovena fan o serán esguío, espiritado. E cando estivo na casa e pasou o ledo barullo do recibimento, púxose a asubiar algo que barulloescomenzou en tango e rematou en vella cantiga, mentras os vidros da fiestra choromicabandiante dos seus ollos, estragoando a rua homilde. Algo moi vello e moi novo foi sortindo solermiñamente de non sabía que e esquencidas veasdo seu intro. E sinteuse asolagado ate a gorxa de dôce e rara anguria de morto reviviscido. Ecando pasaron uns picariños correndo e salmodiando aquelo, (“Chove – chove - na casa do probe,- na miña non chove”) marmulou co voce esnaquizada: co-a- ¡Qué grande é o mundo!. (A Fiestra Valdeira, Rafael Dieste, IGAEM, 1994) Luis Seoane Homenaxeado Ano 1994 (Buenos Aires , 1910- a Coruña, 1979) 115
    • Museo Pazo de Tor A FONTE (frag.) Semellaba o vello un vagamundo, unha braga ao meio da coxa máis curta a outra e de difrente coor, desguedellado e arrodeado de moscas, ollando cara a fonte. Un burato cun picho no muro, A fonte da rúa do Franco, con unha auga mellor que outras, que roidosa enchía as sellas cantando a auga e brincando. Ao agochárese as mozas amostraban as pernas, as coxas frescas como a auga da fonte. Eso é todo o que agardaba, encostado, desdenoso, no muro, aquel vello que semellaba un vagamundo.Eduardo Blanco Amor Homenaxeado Ano 1993 Blanco-Amor (Ourense, 1897- Vigo, 1979) A PESCA (frag.) Agarimantes cóxegas, moxenas 116
    • Museo Pazo de Tor no teimoso cristal bulinte espello dos vimios confidentes pola beira. Sobro de nós, dondo silenzo, o ceio. O peixe foi, seu pulo e bris de prata, un istante no tempo de ar e rede; dempois, nota e puñal, fendeu as augas, arrepío de luz na linfa verde. Como ispido na forza do seu arco, lanzal teu corpo, sen ferir a area, sortíuse con lediza de venablo para o cachón das augos balbordeiras. Eu témero de ti, cos teus alentos na aperta da fondura entebrecidos, funte buscar nos arcos medoñentos onde amolece o sol en mornos limos. Tremantes de tolicie, prata e riso o peixe e ti, nos verdes solagados, xa as guirlandas da morte en rodopío, foron a dar nas redes dos meus brazos.Fermín Bouza Brey Homenaxeado Ano 1992 Bouza-Brey (Ponteareas, 1901 Santiago de Compostela, 1973) 1901- RETORNO (frag.) 117
    • Museo Pazo de Tor "Mol rabanda do Mundo, sabrosa terra nai, que ventura manxarte como un lírico pan e chantarche a dentamia dos ollos na códea vidal, madura, recendente, vizosa, a latexar!… Somentes ti me sacias a fame perennal Regusto de alonxarme para logo voltar, e adormir no teu colo abranguendo o teu van, como un Miño quencido polo peito dos vals, coas augas quedas, quedas, sen presa polo mar. Salcóchate de estrelas, que é o teu doado sal, ollece de liñares a máis non verdexar. Afúmate de brétemas no caínzo do serán, que os sentidos precisan de ti, fogaza albar; de ti, suprema bica e propia caroal; de ti, en sazón e chea, ouh Galiza maná!Álvaro Cunqueiro Mora Homenaxeado Ano 1991 (Mondoñedo, 1911- Vigo, 1981) SOEDADES DA MIÑA BRANCA SEÑOR (frag.) Escóitasme tí, miña señor amada, cando do peito meu o trobo arde ou atrás de ti a sombra do meu soño loucamente a túa apreixa e bica ? Ouh doce o peso do teu corpo no meu maxín deitado Neste río do meu vagar sin fin 118
    • Museo Pazo de Tor qué incendiado navío non navegas na noite? -Por qué este corazón tanta frol murcha, por qué inda son eu de tanta verba a boca? Miña branca señor, corpo delgado: este bosque é do tempo da máis recente lúa, i ese malvís que tanto áer enfrauta cada día que amence renasce e asubía. Amante, no meu vaso aínda canta a sede. Esa lúa nevada, amor, que do teu corpo medra coa noite sober das cumes dos meus ollos. Deixa que rose, ao arrimo das cerdeiras, nas illas dos teus ollos a i i-alba rumorosa Adormece ao meu caró namentras quebra o día carón, baixo un teito de aluadas, tímidas cantadoras. -Ese sono que por dentro escorre e pouco a pouco amósase ao meu rostro ! fai falla, quezáis, un cabalo roxo ou unha aza mortal e fría para brincar fora desta língua de lume?Luis Pimentel Homenaxeado Ano 1990 Pimentel (Lugo, 1895-1958) SOLPORES DA MIÑA VILA Solpores da miña vila, longos, case eternos. (Os anos pasan rápidos; os días, lentos). a luz esbara polo meu piano lustroso ¿Qué música lle poñeremos? 119
    • Museo Pazo de Tor As maos, soñan. Solpor de prata sobor do ébano. Penso nos poetas mortos. Calma, calma... Tarde inmóvil, eterna. Quédase dulcemente ¿en que soedade, lonxe? Ceo, ceo, máis ben luz. Equilibrio diste gris tan tenro. No, non hai paisaxe nin carne nin sangue. Solpores da miña vila, longos, lentos, música. As maos, soñan. SOMBRA DO AIRE NA TERRACelso Emilio Ferreiro Homenaxeado Ano 1989 (Celanova -Ourense, 1912- Vigo,1979) LONGA NOITE DE PEDRA (frag.) O teito é de pedra. De pedra son os muros i as tebras. De pedra o chan i as reixas. 120
    • Museo Pazo de Tor As portas, as cadeas, o aire, as fenestras, as olladas, son de pedra. Os corazóns dos homes que ao lonxe espreitan, feitos están tamén de pedra. I eu, morrendo nesta longa noite de pedra.Ramón Otero Pedrayo Homenaxeado Ano 1988 (Ourense, 1888 – 1976) A CASA SOIA Nas queixumosas táboas Brosladas finalmente polo verme analista de insomnios e fantasmas repousou o mou pai no cadoleito, e inda a piedade de unha bágoa de ólio garda a lembranza gosalleira e triste pra o fillo sempre na querida coimbra, neno xiado de augural pavura pola friaxe glacial de aquela man quentor de Deus, forteza e recompensa. Sofren meus probes libres proba de soedade, noite e poeira, apreixan requintados pensadores 121
    • Museo Pazo de Tor os seus cristalográficos esquemas en procura da chama dos poetas aínda nos ermos bailadora lapa. E encentándome o peito os dentes do remorso, non sosteñen os ollos o reproche amargurado das páxinas sin ordre folleadas, onde se sinte o delorido pranto das escumas e torres das ideas batendo en xordas praias e roquedos de indiferente tempo acugulado. … Arestora un irónico paxaro peteira na gaiola do meu peito, non quero pescudar o cemiterio dos quebrados ensaios dos meus egos, os imprefeitos testos de cerámica deste meu barro, ás veces Kaolín puro dina lampada do locir eterno, outras trollo calcado polos casos dos armentíos mouros do pecado, ou tristeiros refrexos de outros ceus apreixados na lama. De este barro, feito e desfeito deica a man da Morte, a suprema escultura das facianas. Francisca Herrero Garrido Homenaxeado An 1987 Ano (A Coruña, 1869-1950) NÉVEDA (Introducción)."Querendo un gran poema cantar, dúbidas teño; que se falo galego non me entenden; e a cantarcastillán nan me comprendo. Así mesmo pregúntome, se en prosa hei de escribir ou ben en verso;e ríome soíña deste meu dubidar; que é un aletexo igual ó dun poliño que se debote, coidándoseatrapado no poleiro por un espanta paxaros de trapo movido polos ímpetus do vento. Ninguén ha espanta-paxarosde le-lo meu escrito nin naide ha de folla lo meu pensamento... abonda con deixar corre pruma; lo folla-lo corre-laabasta con cumpri-lo meu desexo. ¡Lectores... quen os vira, mulpocado! couberan nun puñiño ben lo ¡Lectores... 122
    • Museo Pazo de Torpequecho!... Deixade, pois, que escriba como canto: deixádeme que fale cos galegos, que sonirmáns da alma os que me escoitan, e non ha de asolagar nos meus defectos. E aqueles que nonentenden os meus falacios, e se sintan no propio Iar alleos, relembren que nasceron en Galicia; eusque eiquí atallecerán fillos e netos; que dormen nesta terra, aloumiñadas, as cinzas brancuxadasdos seus deudos” Aquilino Iglesia Alvariño Homenaxeado Ano 1986 (Abadín, 1909- Santiago de Compostela, 1961) (Aba HOMENAXE A RAMÓN CABANILLAS (frag.) Viñeran anos de carnada e alas de corvo, sombras desabogosas, chegaran as rulas, o vento cantaba nas lanzas e nas almeas, esa canción de ferro tan sabida. Os que irían ás rilleiras do olvido, cansos de andar arrastro polas viñas e pumaregas, viran chegar os señores da terra sobre os seus cabalos, e fixeron homenaxe ós poderosos cos seus corazóns máis tristes que a noite á sombra das súas fillas. E soñaron entón en terras anchas coma mares onde pousar o mel do seu corazón sin medida, e botaron negras naus á mar dos deuses, 123
    • Museo Pazo de Tor e sobre mares de cinza de orxos tristes, e sobre mares ledas de ribeiras sin conto, puxéronse de xonllos cos ollos entrabertos ós lonxes. E nunha doce fu fumareda viran esborrallarse as torres; unha polvareda de terra morta íbaas pouquiño a pouco soterrando Soñaran entón outra vez en erguer a cidá de arriba abaixo e abrir os camiños ás canciós, esperar neles aínda o mercador de panos e coiros finos de cerro e o de copas de aramio e lámparas de corno, e o que trae un corvo que fala e herbas de amor, e o que libra do medo o corazón servo e cativo. Doce deserto de sonos de area, que o vento leva e trae, Ciudades de ouro rebrilando no aire morno do serán. Doces ciudades asolagadas en sons que despertan ó mencer udades os labancos pelengrinos. Corazóns desfeitos como mares sin sosego navegan tristes cara ás terras de xentes de outra fala e xa pensan morrere sen ver o doce fume dos eidos nativos. Pero aquí está o poeta das aradas leves do sono, noso irmán o poeta das boas novas. Na ribeira onde se fon os barcos ledos dos sonos que non morren o seu canto arbora claras bandeiras no mencer.Antón Losada Diéguez Homenaxeado Ano 1985 (Boborás-Ourense, 1884 – Pontevedra, 1929) (Boborás Nós, Nº 71 (frag.) Probos rosas, saundosas esperando amañecer; loumiñadas, degaradas por medrar i arrencender. Tristes rosas amorosas, todo chega, i o fin chega cando a póla se dobrega e nan vos pode soster. 124
    • Museo Pazo de Tor Craros soños, frolecidos cobizando un ideal; aniñados, enchoiados nunha roseira lanzal. Tristes soños noitecidos, todo chega i o fin chega se dos soños soilo queda o imposibre no rosal. Armando Cotarelo Valledor Homenaxeado Ano 1984 (Veiga, 1879 – Madrid, 1956) HOSTIA (frag.)“¿Relembras?... Foi na doce Aquitaña. A raiosa primaveira enguirlandaba a campía e a serándeitaba tranquil coma un misteiro frolido. Despeado e polvorente cheguei ó teu sarego. Proscritosda terra nosa, decote perseguidos cal bestas montesías, chamamos onde vós. E aquela porta, aporta de túa nai, a úneca para nós aberta, foi para min a porta dos ceos. No atrio estabas ti, abeiroda “triquilla” arrodeada de pombas como Vénus, belida como Flora, graciosa como Aglae, comoHera sorrinte... ¡Ai! terrible como o amor. Teur ollos feiticeiros miraron garimosos o estrano ollospelerino de quen todos fuxían... ¡Gracias, ouh Prócula, aínda gracias, sempre gracias! 125
    • Museo Pazo de TorManuel Leiras Pulpeiro Homenaxeado Ano 1983 (Mondoñedo, 1854 – 1912) OBRAS COMPLETAS. POESÍAS (frag.) ¿Por qué o ceo máis limpo ao galego lle párce afumado? ¿Por qué a terra frolida que manda lle cheira a escamallo? ¿Por qué a iauga, hastra no ollo da fonte, pra el ten sempre tasto? ¿Por qué sinte que a sangue sorenta figura aburalo? ¿Por qué trema, dormente, e dacondo somella ter rautos? Porque está cos comenzos da febre que aos probos deixados fai perder a cabeza, i erguila, dar fungueirazos, cando pintan que poden gandilos os corvos que, a bandos, nunca faltan onde eles, famentos seu coiro buscando… ¡Ogallá que nin un se lles lisque, nin gordo, nin fraco!... 126
    • Museo Pazo de TorLuis Amado Carballo Homenaxeado Ano 1982 (Pontevedra, 1901 – 1927) PROEL (frag.) O xesto monacal da pedra benzoa o acougo da aldea… Axiónllanse os camiños abrazados ao cruceiro, nunha azul eternidade de pedra e ceo. A agonía do solpor conmove o planto da terra, e a paisaxe presígnase con santas cruces de pedra. A campaíña de prata do día, latexa un ángelus de epifanía. E o sol agoniante ven a encravarse na cruz, abrindo os marelos brazos como o salvador Xesús. 127
    • Museo Pazo de Tor Vicente Martínez Risco Homenaxeado Ano 1981 (Ourense, 1884 – 1963) LERIA (frag.)“Nas camiñatas longas polas vereas enlamadas do val, antre as muradellas dos eidos e á sombrados carballos, polos vieiros abertos da serra, batidas do vento, antre as uces e as carqueixas,polas estradas poeirentas baixo un sol de xusticia; nas pousas na porta de chouza e na portaladado pazo, ao pé do cruceiro ou debaixo dun cabaceiro, ao acollido da chuvia, xantando nos mesós,sentados nos longos bancos onde se sentan osarrieiros e os camiñantes; durmindo nas pousadas sda aldea, baixo o faiado de rexas trabes de castiñeiro; falando cos rapaces, cos vellos, coasmulleriñas, cos homes que andan no traballo; ollando os longos horizontes cinguidos de serrasazúes, sorbendo o ár fresco da mañá e o luar da noite, vai ún comungando coa terra, deixándoaentrar máis adentro na ialma, sintinto a suprema mística identidade coa gran Nai silenzosa, aotempo que a súa vida imensa nos inunda e adonámonos dun pouco da forza plástica criadora de forzatodas as cousas. A forza inmorredoira que ha dar forma fatura á ialma segreda e diviña deGalicia." 128
    • Museo Pazo de TorAlfonso X "O Sabio" Homenaxeado Ano 1980 Rei de Castela (Toledo, 1221 – Sevilla, 1284) CANTIGAS DE SANTA MARÍA (frag.) Da que Deus mamou leite do seu peito non é maravilla de sâar contreito. Desto fez Santa María miragre fremoso ena ssa eigrejan Lugo, grande piadoso. por hûa moller que avía tolleito o máis do seu corpe de mal encolleito: Da que Deus mamou leite do seu peito non é maravilla de sâar contreito. Que ámbalas súas mâos assí sencolleran que ben por cabo dos ombros todas se meteran. e os calcannares ben en seu dereito se meteron todos no corpo maltreito. Da que Deus mamou leite do seu peito nan é maravilla de sâar contreito. 129
    • Museo Pazo de TorManuel Antonio Pérez Homenaxeado Ano 1979 (Rianxo, 1900 – 1930) DE CATRO A CATRO (frag.) Fomos ficando sós o Mar o barco e máis nos. Roubáronnos o Sol. O paquebote esmultado que cosía con liñas de fume áxiles cadros sin marco. Ronbáronnos o vento. Aquel veleiro que se evadéu pola corda floxa do horizonte. Este océano desatracóu das costas e os ventos da Roseta ourentáronse ao esquenzo. As nosas soedades veñen de tan lonxe . como as horas do reloxe. Pero tamén sabemos a maniobra dos novíos que fondean a sotavento dunha singladura. No cuadrante estantío das estrelas ficóu parada esta hora: O cadavre do Mar fixo do barco un cadaleito. Fume da pipa Saudade Noite Silenzo Frío. E ficamos nós sós sin o Mar e sin o barco nós. 130
    • Museo Pazo de Tor Antonio López Ferreiro Homenaxeado Ano 1978 (Santiago de Compostela, 1837 – Vedra, 1910) O CASTELO DE PAMBRE (frag.) "A Sobrado algo xa o conocemos; agora paréceme posto en razón que taménenxerguemos algunhas palabras acerca do Vilar de Mella. Xa dixemos que esta fortaleza de dixemosVasco Fernández estaba situada onde se xuntan dous rigueiros que van ao Iso, antre asparroquias de Mella e Sendelle. Compúñase dunha torre cadrada de tres pisos cas súascorrespondentes almeas e con dous corpos de casa a ela pegados, un polo lado do Norte e outro pegados,polo do Solano. Este estaba en tres grandes salóns a continuación un do outro e o último entestaba catorre. O outro corpo de casa soilo tiña un salón, que tamén comunicaba como os outros cosegundo piso da torre. Todo ao redor había unha forte muralla tamén almeada, e arrimadas a elaestaban as caballerizas, o graneiro, a leñeira, a palleira e outras dependencias da casa. Douscubos redondos defendían a porta da muralla que estaba encontra a torre, e ademáis axudaban ater man do aparello e arteficio da ponte levadiza. Os dous regos, de que falamos, pasaban ao pe rda muralla e ao mesmo tempo que servían de foso, facían máis vistoso e animado o paisaxe. O moblaxe da casa consistía en grandes catres cerrados con cortinas, xa de seda, xa delan, esparcidos por tódolas habitacións; en huchas non pequenas entalladas por tres doscostados; en tal cal almario, en mesas de pes moi repinicados cos seus correspondentes bancos etaboletes, e en caixóns, baules, canapés e outras cousas polo estilo” 131
    • Museo Pazo de Tor Antón Vilar Ponte Homenaxeado Ano 1977 (Viveiro, 1881- A Coruña 1936) PENSAMENTO E SEMENTEIRA (frag.) "Eu xa fai tempo que ando a dicir que axiña non haberá na Galiza máis que unha sóaristocracia - aristocracia de pensamento, non de sangue -, aristocracia ou aristarquía, si vos ,parece millor, a do galeguismo; a que leva por bandeira e por escudo o "orgullo orixinal"simbolizado no emprego da lingua materna, que é o supremo froito de diferenciación da linguamaterna, que é o supremo froito de diferenciación da raza á que perteñecemos. O galego culto froitoque hoxe se esprese en galego, por ese só feito demostra levar na ialma un nidio sentimento delibertade; un nobre afán de asolagar a súa intelixencia nas augas vivas do traballo enxebre co finde lles dar o tempero perciso para que poidan fecundar mortas terras, cheias de lixos deescravitude, trocándoas en viveiros de vizosa democracia. A medida que o galeguismo vai encentando concencias novas e póndoas a xeito coasrelidades da terra, é doado decatarse de que outras moitas cousas que parecían grandes cousascamiñan cara ó deserto por ocas i estériles, inda que fagan tanto ruído coma o tambor valeiro daparábola de Tolstoi. Eu penso que as únicas saetas que van sempre rectas a furar o bran branco do futuro sonaquelas que se lanzan valéndose do arco da nosa lingua, xa ,que só entón mostrámonosorixinaes". 132
    • Museo Pazo de TorRamón Cabanillas Enríquez Homenaxeado Ano 1976 (Fefiñáns-Cambados, 1876 – 1959) NA MORTE DE CASTELAO ¡Irmán Daniel! Na praia de Rianxo caían como bágoas as estrelas, espallaban teus aies derradeiros bruantes ventos das andinas serras, e ondas galgantes, en cramor, chegadas da pratense ribeira, contaban no areeiro que te foras da sereidade pola plan vereda... o camiño que nunca se desanda, o vieiro sin fin... Na noite pecha entréi pinal adiante, medoñento, a ialma dun feitizo prisioneira. Fungaban os ramallos un responso, brilaba a frouma verdecente acesa, en velorio de honra ó teu relembro. Ergueitas cara ó ceo as ponlas, era cada pino un cruceiro, labra xenial da túa man maiestra, e aquel forte e lanzal, que tempos idos escoitou a túa prácida conversa co sabidor e xurdio Profundador de voces milagreiras, inquiréu delorido, en desespero: ¿De qué morte morréu a nosa prenda? Atravesóume o peito un dór punxente e esguío de saieta e díxenlle a verdade crú, tinguindo cunha pinga de sangue cada verba: ¡ Morreu do mul dos bós e xenerosos ! ¡Morréu de amor á Terra! 133
    • Museo Pazo de Tor Xoan Manuel Pintos Villar Homenaxeado Ano 1975 (Pontevedra, 1811- Vigo, 1876)A GAITA GALEGA TOCADA POLO GAITEIRO (frag.) Ou Galicia, Galicia boi de palla canta lástima ten de tí o Gaiteiro! O aguillón que che meten é de aceiro e con él muita forza te asoballa. No lombo teu zorrega, bate e malla fasta o máis nomicreque ferrancheiro e calesquer podenco forasteiro te vafa de vergonza sin migalla! Agarima alleeira eses ingratos ou víboras que postas ao teu peito co ferrete che rompen mil buratos! Si o sangre teu refugas do teu leito malas novas madrasta de insensatos dos fillos teus ao amor nan tés direito. 134
    • Museo Pazo de TorXoan Vicente Viqueira Cortón Homenaxeado Ano 1974 (Madrid, 1886 - Bergondo (A Coruña), 1924) DA GÁNDARA ERMA E TRISTE ¿Da gándara erma e triste, piñeiro bravo, non ouces do mar o mar molto tan solitario? ¿Non sintes te chamar á vida pra un vivir sempre máis alto? Piñeiro antigo, vello e engruñado, ergue as sempre verdecentes ponlas que ao vento traman cal tramaron as daqués que, rexos e amorosos, aquí cantaron. Eu son como un carballo solitario, rexo e podente, que ten reminiscencias milenarias, alta a cabeleira verdecente. E cando cheguen os ventos da invernía ou as brisas do vran, as cordas da miña arpa cal as ponlas, á vida cantarán. ENSAYOS Y POESÍAS 135
    • Museo Pazo de TorManuel Lago González Homenaxeado Ano 1973 (Tui, 1865, Santiago de Compostela, 1925) Tui, HOMAXE O ARCEBISPO MANOEL LAGO GONZÁLEZ (frag.) Aquí dentro da cárcere vives sereno e tranquilo como viven os páxaros ceibos nas prumas do niño. Polas reixas de ferro contempras o ceo infinito onde brilan as luces do día tecendo sorrisos. Ves os montes cubertos de nubes y-os campos froridos, y-o pasar arredor da cadea parentes y-amigos. E non sintes o peito magoado y-o rostro alcendido; que te miras no fondo da y-alma y-atópaste limpo. Anque teñas o corpo aquí preso non tés meu amigo con cadeas atada esa y-alma que é filla de Cristo. Libertade do corpo non vale que o corpo é cativo. Cántos hay que son libres do corpo e presos do esprito! 136
    • Museo Pazo de TorValentín Lamas Carvajal Homenaxeado Ano 1972 (Ourense, 1849 – 1906) A ALDEA (frag.) No medio dun souto, ao pé dunha serra, na cume dun monte, no fondo dun val, coas chouzas de seixos telladas de colmo, están as aldeas, o mundo rural. ... Alí como os corpos, o espritu esmorece, sin outros alentos que a superstición; os mortos as bruxas, os trasno as meigas, trasnos, seus dioses penates, seus númenes son. Fanáticos, chámanlle á cencia herexía ao xenio loucura, grandeza ao poder, valor á osadía, ao medo pacencia, á usura comercio, vergonza ao non ter. ... Alí, os caciques engordan e chegan a ricos sin teren nin rentas nin bés, namentras o triste maestro de escola, un ánema en pena de fraco parés. ... Alí non pensedes hachar agarimo si apóstoles sodes de algún ideal, a inmovre rutina secóu os celebros, i a cega iñorancia xunguíunos ao mal. ... ¡Ai míseros, probes, coitados labregos que están nas aldeas rabeando de bós... escravos que levan o nome de libres, que viven no inferno rezándolle a Dios! 137
    • Museo Pazo de TorGonzalo López Abente Homenaxeado Ano 1971 (Muxía, 1878 – 1963) CENTILEOS NAS ONDAS (frag.) Lostregueante choviscar de estrelas No escuro seo dunha noite en calma; Labarada de auceiros e de arelas A arder na seca gándara da ialma. Anceios meus de lles ronbare aos mares Rondas de escuma, pérolas nacradas, Rebrilos de ronseles estelares Nos albos colos das mariñas fadas. Ladrón, a vixiar nas penedías, Nas pardas lombas dos adustos cabos, No fervente balbor das ardentías, Nas mouras furnas nos rochedos bravos. No brancore dos seixos dos coídos, No morno abrigo das arnelas fondas... Só puiden apañar estes louridos Centileos nas ondas. 138
    • Museo Pazo de TorMarcial Valladares Núñez Homenaxeado Ano 1970 (Vilancosta-Berres (A Estrada), 1821 - 1903) (Vilancosta MAXINA OU A FILLA ESPÚREA (frag.) "Corría o ano mil oitocentos sesenta e seis: era unha mañán de maio; empezaba aesclarecer, e ladrando os cans nas eiras, daban a xente que pasaba polas congostras; cantabanxa o millangarrido, a bubela e o cuco nas carballeiras, o merlo e o reiseñor nos salgueirales, opaspallás entre os centeos, e os xílgaros e carrinciños, os chincheiros e siríns desfacíanse nos chincheiroseidos mirando cada un pra o seu amor, que alí os oviños no níxaro empolaba, e adozando todosen concerto vario, traballos preludio de maternidá. Era o día vintesete, día da romería no PicoSagro, e subindo a aquela altura de dous mil cento trinta e oi-to pes sobre o nivel do mar, altura toonde, según lendas e tradicións do País, habitaron antigos mouros, e dis que algún habita aínda;onde en novecentos catorce fundóu o bispo don Sisnando menesterio de Benitos;onde en miloitocentos trinta e un o arzobispo compostelano Frei Rafa el Veles mandóu poñer, e en primeiro ntosde novembre daquel ano púxose no curuto mismo unha gran crus de pau pra que os pasaxeiros aadoraran, feita astelas por un raio o sábado de Ramos de mil oitocentos trinta e seis; rubindo por trintaaquel monte de carronchiñas frolidas, queiroas e recentes tomelos, acudían de moitos lados, pordiferentes carreiros, devotos que iban a visitar o Santo San Sebastián, algúns asta con ofrendas;todos a rezarlle, a oirlle misas na súa solitaria ermita, único que hoxe se ve alí, pausado como súaunha pombiña blanca ó pé da cresta". 139
    • Museo Pazo de TorAntonio Noriega Varela Homenaxeado Ano 1969 (Mondoñedo, 1869 - Chavín de Viveiro, 1947) D´O ERMO (frag.) iNin rosiñas brancas, nin claveles roxos! Eu venero as froliñas dos toxos. Dos toxales as ténues froliñas, que sorríen, a medo, entrespiñas. Entrespiñas que o Ceyo agasalla con diamante-las noites quorballa. ¡Oh do yermo preciado tesouro! as froliñas dos toxos son douro. Douro vello son, mai, as froliñas dos bravos toxales, ¡das devocións miñas!... 140
    • Museo Pazo de Tor Florentino López Cuevillas Homenaxeado Ano 1968 (Ourense, 1886 – 1958) PROSAS GALEGAS (frag.) "¡Probiños os ríos! Os máis pequenos morreron xa. As fervenzas dos outros calaron casúa leda cantiga, e os muiñeiros esqueceron as noites afrodíticas dos muíños. De vagar, de vagar,soio escoan por entre as pedras das presas fíos de auga, tan miudos, tan febles, que semellan asbagoas dun neno. ¿Onde foi, ouh ríos, a vosa forza de viaxeiros arriscados? Tristeiros, mudos, a arriscados?vosa iauga encora nas chás e fede por que, falla de azos pra camiñar, morreu ca soedade do alén. E aínda os grandes ríos da nosa terra: O Miño, O Sil, o Ulla, qué debecidos, qué probes!De cada día, o voso leito afúndese máis, como si andivérades a abrir a vosa propia sepultura. como E tí, gabacha fonte do lugar, amiga das mozas e dos parrafeos, e tí, fontiña homildosa dagándara, consolo de pogoreiros, casa frorida da moura encantada, ¿ Qué sentides ao ollarestiñadas as vosas augas? ¿Qué vai ser da moura encantada, cando a fontiña da gándara sexasoio unha cotra regañada?" 141
    • Museo Pazo de TorManuel Curros Enríquez Homenaxeado Ano 1967 (Celanova (Ourense), 1851 La Habana, 1908) 1851- AIRES DA MIÑA TERRA (frag.) Como a miniña tola que sai por ves primeira con dengue e muradana prá festa do lugar; así, xentil i aposta, vai vindo a Primaveira, grinaldas de craveles vertendo ó seu pasar. Os álbores espidos De fruto e de ramaxe, cubertos xa de folla comenzan a dar fror; i á sombra agachapado do prácido follaxe, mentras que o gando garda, fai chifros o pastor. Xa de amarelo e branco se pintan os outeiros, xa nacen nas silveiras as froles de San Xoan; xa crecen nos valados as hedras i os loureiros; xa ten carroucho o millo, xa as vides gromos dan. Ai, estación florida, gallarda primaveira, quén pra botarche copras tivera o que non ten!… Co corazón ferido, sin lira garruleira, ¿Quén te cantóu, hermosa? ¿ Quén te cantóu ?... ¡Ninguén!. 142
    • Museo Pazo de TorFrancisco Añón Paz Homenaxeado Ano 1966 (Boel (Outes), 1812 – Madrid, 1878) ¡Ai!, esperta, adorada Galicia dese sono en que estás debruzada; do teu rico porvir a alborada polo ceo enxergándose vai. Xa cantando os teus fillos te chaman, e cos brazos en cruz se espreguizan… ¡Malpocados! o que eles cobizan é un bico dos labios da nai. Dese chan venturoso arrincado pola man do meu negro destino, astra mesmo soñando maxino eses campos risoños cruzar. E correr polas hortas e prados onde leda pasou miña infancia, respirando a suave fragancia de xazmín, caravel, azahar. Coido ver esa rías serenas, escumando, con barcos veleiros, e cantares oir feiticeiros, que en ningures tan dóces oín. Inda creo senti-las lavercas, que peneiran nos aires cantando, cando o sol vai as nubes pintando de amarelo, de lume e carmín. ... Eu soñei ver no cume do Pindo, adornados de mirto e loureiros, escritores, poetas, guerreiros, que sorrindo se daban a man. Eran eses os fillos mais caros que da pátria aumentaron a gloria; os seus nomes nos fastos da historia con diamantes grabados serán. 143
    • Museo Pazo de Tor Eduardo Pondal Homenaxeado Ano 1965 (Ponteceso, 1835 – A Coruña, 1917) HIMNO GALEGO ¿Qué din os rumorosos a nosa voz entenden, na costa verdecente, e con arroubo atenden ó raio transparente O noso rouco son, do plácido luar? mais só os ignorantes, ¿Qué din as altas copas e féridos e duros,de escuro arume arpado imbéciles e escuros co seu ben compasado non nos entenden, non. monótono fungar? Os tempos son chegados-"Do teu verdor cinguido "Do dos bardos das idades, e de benignos astros que as vosas vaguedadesconfín dos verdes castros cumprido fin terán; e valeroso chan pois onde quer xigantenon des a esquecemento a nosa voz pregoada inxuria o rudo encono; a redención da boa esperta do teu sono, nación de Breogán. Fogar de Breogán. Os bos e xenerosos QUEIXUMES DOS PINOS UEIXUMES 144
    • Museo Pazo de Tor Castelao Homenaxeado Ano 1964 (Rianxo, 1886 - Buenos Aires, 1950) SEMPRE EN GALIZA (frag.) "Galicia é a mellor esquina do solar hispánico, cabo do mundo antigo e avanzada deEuropa nomar inmenso da libertade. A arquitectura barroca do noso chan, labrada en pedragranítica, está sempre coberta por un manto de zugoso verdor. Os montes son redondos comopeitos de muller e as serras son como lombos de boi cebado. Os vales son ledos e farturentos. Omar tolea de carraxe cando nono deixan penetrar na terra; pero cando entra, quédase adormecidono leito das rías. Galiza é unha unidade territorial armónica, de formas e coor, perfeitamentediferenciada do resto da Hespaña. A patria é a Terra. A Terra que nos dou o ser e que nosrecollerá na morte como semente de novas criaturas. A Terra que cria frores nos campos onde ráatopamos sombra fresca no vran e quentura garimosa no inverno; onde sofremos as inquedanzasdas sementeiras e gozamos a ledicia das colleitas; onde o vendaval brúa nas pon ponlas dos carballose funga nas cordas dos barcos; onde esboufan as ondas do mar nos cons da ribeira e ruxen nosareaes; onde por primeira vez ollamos a choiva, a brétema, o sol, o luar, o "arco da vella" e a noiteestrelecida. ¡Como lle queremos á Terra! Eu de min sei decirvos que si dispóis de morto tivese quevoarmáis ala das estrelas visibles, para ir a un ceo tan lonxano da Terra, que nunca máis poderavela,de boa gana renunciaría á inmortalidade para rematar a miña vida debaixo dunha laxe econvertirme en herbas ventureiras. Certo que a Terra que amomos tanto aínda é un "val de bágoas"; pero nós, os galegos,superaremos a predicción relixiosa e trocarémola en paradiso ". 145
    • Museo Pazo de TorRosalía de Castro Homenaxeado Ano 1963 (Santiago de Compostela, 1837 - Padrón, 1885) UNHA VEZ TIVEN UN CRAVO Unha vez tiven un cravo cravado no corazón i eu non me acordo xa si era aquel cravo de ouro, de ferro ou de amor. Sóio sei que me fixo un mul tan fondo, que tanto me atormentou, que eu día e noite sin cesar choraba cal choróu Madalena na Pasión. Señor, que todo o podedes -pedinlle unha vez a Dios-, daime valor para arrincar dun golpe cravo de tal condición. E deumo Dios, e arrinqueimo, Mais…¿Quen pensara?… Despóis xa non sentín máis tormentos nin soupen qué era delor; soupen só que non sei qué me faltaba en donde o cravo faltóu e seica…seica tiven soidades de aquela pena…¡Bon Dios! Este barro mortal que envolve o esprito, ¡quén o entendera, Señor…! 146
    • Museo Pazo de Tor FOLLAS NOVAS13. BIBLIOGRAFÍA• Calveiro, Marcos; (2011): Lois Pereiro, náufrago do paraíso: biografía e antoloxía Ed. antoloxía; Xerais; Vigo.• Domínguez Cuña, Abraham; (2011): Lois Pereiro: Letras galegas 2011.• Sánchez Puga, Xosé; (2005): De Rosalía a Lorenzo Varela: escolma do Día das Letras Galegas, 1963-2005. WEBGRAFÍA• http://www.museolugo.org/• http://encarnalagogonzalez.blogspot.com/• http://www.diadasletrasgalegas.com/• http://loispereiro.blogaliza.org/ 147
    • Museo Pazo de Tor 148
    • Museo Pazo de TorÍNDICE-INTRODUCCIÓN..................................................................................................... 3 INTRODUCCIÓN.....................................................................................................-O ATLAS DA MEMORIA DOS MUSEOS.............................................................. 5 O-VALORACIÓN PERSOAL ..................................................................................... 15 VALORACIÓN-ANEXO FOTOGRÁFICO....................................................................................... 16 ANEXO FOTOGRÁFICO.......................................................................................-BIBLIOGRAFÍA....................................................................................................... 22 BIBLIOGRAFÍA....................................................................................................... 149
    • Museo Pazo de Tor1. INTRODUCCIÓNA Rede Museística Provincial de Lugo é o lugar onde realicei o meu período de prá prácticas, oprimeiro que me gustaría resaltar desta experiencia foi a oportunidade de poder realizar un tipo deprácticas diferentes, onde se nos deu a oportunidade de entrar en contacto con unha parte dasinstitucións públicas que por norma xeral en moitas ocasións non tes a posibilidade de coñecerdunha forma tan directa, como é poder ver un modo de xestión cultural que traballa en prol daaccesibilidade e inclusión das persoas. A través das diferentes visitas que realizamos os tres museospertencentes a Rede, asi como poder escoitar e comprobar o que nos ensinou Encarna Lago e por de,último poder ser parte da engranaxe deste modelo de xestión o planificar unha actividade coa miñacompañeira Adriana Prieto e podela levar a cabo, xa que foi unhas das experiencia máis experienciasgratificantes do meu período de prácticas. A nosa tutora, Encarna Lago planificounos as nosasprácticas en dous bloques, un teórico no que se nos explicaba o funcionamento da Rede MuseísticaProvincial por medio de visitas os diferentes museos que a forman, e un segundo bloque prácticoonde a nosa función consistía en planificar, diseñar e poñer en práctica unha actividade que serealizase nos tres museos da rede, e que en outro apartado das memorias expoño máisdetalladamente. A continuación gustaríame falar da Rede Museística Provincial, para que constecon maior claridade cada un dos museos que tiven a oportunidade de visitar,A rede Museística Provincial, foi constituída oficialmente no mes de xuño do ano 2006, e aglutinaos catro Museos actualmente dependentes da Deputación Provincial de Lugo: o Museo Provincialde Lugo, o Museo-Fortaleza de San Paio de Narla, o Museo Pazo de Tor e o Museo do Mar. Fortaleza Museo-PazoA Rede Museística Provincial pretende unificar criterios e obxectivos, incentivar a colabora colaboración,optimizar os recursos, mellorar a comunicación e, de acordo coa definición do ICOM (ComitéInternacional de Museos), adicarse á conservación, restauración e catalogación. A creación destetipo de Rede responde á necesidade de mellorar a coordinación dos catro museos e potenciar oaproveitamento dos recursos técnicos e humanos. Búscase xestionar unitariamente o conxunto daRede para que cada un dos museos integrados cumpra adecuadamente as súas funcións e poidapresentar de cara ás respectivas comarcas e conxunto da provincia, unha completa e variada ofertacultural.A nosa experiencia centrouse no Museo Fortaleza de San Paio de Narla, o Museo Museo-Fortaleza Museo-Pazo de Tor e oMuseo do Mar. A primeira visita que realizamos foi a do Museo do Mar o 29 de Xaneiro, oprimeiro contacto non puido ser mellor, tivemos a oportunidade de ver en persoa todo o que a oXerente da Rede nos explicara con anterioridade, o factor humano como elemento clave dofuncionamento do museo. Asistindo a unha obra de teatro, que exemplificou ante nos como menospode ser máis. O nosa experiencia continuaría no Museo Fortaleza de San Paio de Narla, o día 11 Museo-Fortalezade Febreiro, onde a través dunha visita guiada se nos foi mostrando cada parte do museo, asi comoas actividades que realizan, por último o 19 de Marzo a parte teórica remataba no Museo Marzo Museo-Pazo deTor, o broche para este bloque veu marcado por unha reunión de mulleres artistas onde se deucomezo a unha serie de reunións que a partir de ese día se iniciou, participamos nese foroescoitando a cada unha das protagonistas que nos contaba a súa experiencia; a intención destareunión era reunilas e pasarlles o relevo para que se seguirán dando no tempo non so con palabrassenón tamén con actividades plantexalas por elas, neste día asistimos a intención de conve convertir unhainstitución pública como soporte e foro das persoas, neste caso concreto de mulleres artistas,evidentemente o mesmo tempo ese día tamén puidemos realizar a visita o Pazo Pazo-Museo así como acada unhas das súas dependencias e pezas. A partir de aquí deu comezo a parte práctica, pensar,diseñar e planificar a nosa actividade, na que traballei coa miña compañeira Adriana PrietoFernández e que leva por nome “O Atlas da Memoria dos Museos”, para máis tarde levala a cabo,en cada un destes lugares, no se seguinte apartado expoño en que consistiu. 150
    • Museo Pazo de Tor2. ATLAS DA MEMORIA DOS MUSEOS2.1.INTRODUCIÓNO museo é unha institución ó servizo da sociedade, que selecciona, adquire, conserva, comunica e,sobre todo expón, con fins de acrecentamento do saber, de salvagarda e de desenvolvemento dopatrimonio. Así o especifica o Consello Internacional de Museos (ICOM),un organismo profesionale independente, considerado como a tribuna máxima da profesión museística, que deu as pautaspara definir e normativizar os museos do mundo.Dende 1977, a proposta do ICOM, o 18 de maio museoscelébrase en todo o mundo o Día Internacional do Museo. O evento confórmase como unhaxornada de portas abertas, na que é habitual a organización de visitas guiadas, conferencias,concertos, talleres e outras actividades que serven para renovar os votos que unen aos museos coa ressociedade. Cada ano o ICOM propón un lema, xeralmente inspirado polas tendencias deactualidade, que sirve de argumento motor da celebración en todo o mundo. No presente ano olema é “Museos e memoria”.2.2 ¿QUE É A MEMORIA?A memoria descríbese como a capacidade ou o poder mental que permite reter e recordar, medianteprocesos asociativos inconscientes, sensacións, impresións, ideas e conceptos previamenteexperimentados, así como toda a información que se aprendeu conscientemente. A memoria no seu sísentido de facultade de reprodución dos xestos aprendidos é un dos pilares da existencia humana,remítenos paralela ou simultaneamente á capacidade de recordar, ao conxunto de rec recordos e ó lugarou os lugares onde estes quedan asentados.A memoria e a importancia da conservación son temas que deben centrar as nosas investigación eproxectos. Un pobo sen memoria está condenado ao esquecemento, entendido como a falta de todo,xa que sen ela non sería factible a conservación de coñecementos para transmitir formas de cultura. eAo non poder facelo non teríamos identidade e non poderiamos recoñecernos como parte de un 151
    • Museo Pazo de Tortodo e, finalmente, non poderiamos relacionarnos co mundo que nos rodea. A memoria colectiva é rodea.tan decisiva para a vida social como o é a memoria individual para cada un de nós. A memoria éfráxil, inestable e insegura pero é a facultade humana que constitúe o maior tesouro do home epermite establecer pontes co pasado e seguir nutrindo a nosa vida, estamos ante unha calidade que seguirtodos exercitamos. O coñecemento e a valoración da memoria e do patrimonio cultural permitenpolo tanto coñecer o noso pasado, as nosas raíces e facernos partícipes de un desenvolvementocomún. A conservación, recuperación, fortalecemento e difusión da memoria e do patrimonio servación,cultural posibilitan estender e ampliar as nosas fronteiras ata beneficios comúns, manter aberto acanle de comunicación entre o noso pasado e o noso futuro.O patrimonio transmite sensacións teñamos ou non unha formación previa en relación ao mesmo, teunhas sensacións que se van almacenando pouco a pouco na nosa memoria, e a elas recorremoscando se nos fala dun elemento concreto. Un modo moi eficaz de exercitar a memoria consiste entraballar cos diferentes estímulos (visual, auditivo, olfativo...) para potenciala, o obxectivo é o derecordar, que consiste en traer á memoria algunha cousa; será a través de eses recordos polos calescrearase unha imaxe dos museos nova, a memoria que cada un dos participantes das actividades tendeles e que deste xeito aflorará dun xeito menos habitual ó que estamos acostumados ó traballarindividualmente cada sentido para o fin conformar o Atlas da memoria de cada museo. Os museosofrecen posibilidades excepcionais dende o prisma da educación e da comunicación, e esta esactividade permitirá que os participantes asuman o verdadeiro papel que teñen en relación ó museo,é dicir, o de protagonistas e receptores da propia memoria do museo.É fácil imaxinar ós museos como unha gran piscina de información accesible a toda persoa sinteresada no coñecemento ou a investigación, así como esperar que poidamos atopar obxectos einformación que nos aporten profundidade, significado e relevancia para a comprensión de un unhasociedade, pero un obxecto unicamente é significativo cando pertence a unha rede de significadosmás ampla que el mesmo. O museo concentra múltiples experiencias por descubrir, e, parapercibilas só hai que estar alerta, ter o espírito sensible, o corazón aberto e a mente clara corazón 152
    • Museo Pazo de Tor 153
    • Museo Pazo de Tor2.3 O ATLAS DA MEMORIA DOS MUSEOSPara conmemorar o ano de Museos y Memoria, pensamos nun total de cinco actividades que baixoo título de O Atlas da Memoria dos Museos, axudaran a crear unha atmosfera de achega dosrapaces ó mundo dos museos. As visitas aos museos dende o punto de vista educativo non debenenfocarse unicamente como reforzo dos coñecementos curriculares senón, tamén, coma un espazoonde disfrutar cunha práctica cultural colectiva, tratando de compartir impresións e reflexións; así, compartirmediante a potenciación dos seus sentidos, buscamos que entre todos os participantes poida levarsea cabo a recollida dunha serie de informacións, que formarán a memoria de cada museo.2.4. OBXECTIVOS XERAIS- Demostrar que os bens culturais de contido material, son á súa vez continentes de valores rinmateriais. Esta é a característica que lles da a súa esencia e os diferenza de calquera outracategoría de bens.-Explicar que o ser humano é a suma de todos os seus momentos, o produto de todas as súas Explicar momentos,experiencias, polo que é necesario pararse a reflexionar sobre esta cuestión.-Acadar que os participantes interioriceaprendizaxes significativas a partires do descubrimento Acadarpersoal.-Difundir a visión humanista do museo a tr Difundir través de actividades interactivas.-Potenciar o poder evocador, xerador de sentimentos e de recordos individuais e colectivos dos Potenciarparticipantes nos tres museos.-Promover a conservación do patrimonio cultural. Promover-Axudar á interrelación persoal entre os partic Axudar participantes das actividades.-Proporcionar unha nova mirada en relación ao museo e responder á pregunta: ¿Qué nos di o Proporcionarmuseo?- Conseguir que os participantes disfruten coas actividades realizadas. 154
    • Museo Pazo de Tor2.5. CRONOGRAMA2.6. ACTIVIDADES1. MEMORIA VISUAL Nesta actividade traballaremos a partir de imaxes de obxectos representativos de cada un dos tres museos. A presenza de un obxecto cargado de valor simbólico (que representa recordos persoais ou colectivos para unha persoa ou unha determinada cultura) realza o coñecemento dende a memoria e a historia. za Os participantes terán que reinterpretar unha parte da imaxe através de cores, debuxos ou palabras, deste xeito eles terán a responsabilidade de completar esaimaxe que nós lles facilitamos mediante as sensacións que a propia imaxe e o contexto lles suxire. sensaciónsOBXECTIVO ESPECÍFICO: Con esta actividade pretendemos obter novas lecturas da memoria domuseo a partir das imaxes e da extracción dos seus significados 155
    • Museo Pazo de Tor2. MEMORIA DO TACTO Nesta actividade empregaremos diversos obxectos representativos de cada museo. Polo común, nos museos non podemos tocar as pezas en exhibición, e en ocasións isto fainos sentir “paralizados” debido á necesidade intrínseca de cerciorarnos de que é verdade aquilo que pensamos ou sabemos, e polo tanto desexamos constatar que certo obxecto existe, que é real porque o estamos a tocar . Os participantes analizarán a través deste sentido as diferentes calidades que os obxectos posúen: rugosidade, suavidade, aspereza, dureza,temperatura…todas a as sensacións que a través do tacto se poidan obter. Esta actividade non só a…todaspretende ser un achegamento diferente ás pezas, senón tamén obter unha análise diferente dasmesmas.Os participantes terán que ter os ollos vendados, non saberán que pezas van a tocar. Nunha pezasprimeira parte da actividade, soamente deberán cunha soa palabra explicar o primeiro que llestransmite o obxecto a partires do tacto.Na segunda parte da actividade, xogaremos ó “Obxecto cego”, todos os participantes salvo unquitaranse as vendas e mediante unha palabra cada un irán definindo un só obxecto que o nseparticipante cos ollos vendados terá que adiviñar.OBXECTIVO ESPECÍFICO: Explotar as posibilidades que proporciona o emprego do tacto comomedio de aprendizaxe.3. MEMORIA AUDITIVA Nesta actividade serán diferentes sons os que leven ós participantes a configurar diferentes relatos comúns en relación a cada museo. A idea é que a partir dunha gravación sonora diferente en cada museo, que nos levará a un contexto diferente, as monitoras pautarán a historia a partires dunha primeira frase que eles deberán continuar. OBXECTIVO ESPECÍFICO: Potenciar a memoria de cada un mediante o poder evocador dos sons, para deste xeito crear a través del e da imaxinación, relatos de novas realidades dentro do propio museo situando a este como unelemento capaz de espertar a imaxinación dos rapaces/zas.4. MEMORIA OLFATIVA Nesta actividade a idea principal é a de percibir diferentes clase de olores e poder clasificalos como agradables ou desagradables, familiares ou estraños, evocadores ou indiferentes… xa que as mensaxes olfativas inflúen de forma importante no desenvolvemento de determinados sentimentos e reaccións físicas. 156
    • Museo Pazo de TorNo Museo do Mar, mediante a previa selección de elementos relacionados con mundo do mar relacionados(area, auga, conchas…) estudaremos as diferentes reaccións dos rapaces ante os diferentes olores,análise que faremos tamén en San Paio de Narla e no Pazo de Tor modificando a metodoloxíadependendo da realidade do propio museo.OBXECTIVO ESPECÍFICO: Empregar a potencialidade que ten o sentido do olfato.5. O XOGO DA MEMORIAComo actividade final, plantexamos a realización dun xogo de mesa que será diferente en cadamuseo. Consistirá na elaboración dun taboleiro que recolla vinte pezas representativas da sala do vintemuseo onde se vaian a realizar as actividades, deste xeito queremos a través do lecer estimularunha nova relación dos rapaces coas pezas para que sexan postas en valor e axudar ó seu“redescubrimento”, xa que os xogos suxerirán unha serie de preguntas en relación a diferentes suxeriránpezas.OBXECTIVO ESPECÍFICO: Finalizar as actividades dun xeito lúdico mediante un xogo de mesaque recolle imaxes representativas da sala onde se realizaron as actividades previas.2.7. SUXEITOS DESTINATARIOS ESTINATARIOSCando deseñamos a nosa proposta, nun primeiro momento dirixímola cara un público concreto,rapaces e rapazas cunha idade comprendida entre os oito e os quince anos. A continuacióndetallaremos a idade do público que en cada un dos museos participou nas actividades: participouMuseo do Mar: Contamos coa participación dun grupo de uns oito rapaces e rapazas cunha idadecomprendida entre os nove e dezaseis anos.Museo- Fortaleza de San Paio de Narla: Nesta ocasión puidemos contar coa participación dungrupo de rapazas cunha idade comprendida entre os trece e quince anos.Museo- Pazo de Tor: Nesta ocasión contamos coa presenza de nenos comprendidos entre os sete eos quince anos, algúns deles procedían da Asociación Raiolas, asociación integrada por pais e nais ,de persoas con autismos e trastornos xeneralizados do desenvolvemento.2.8. CONTEXTO DE ACTUACIÓNA nosa programación didáctica está inserta na programación preparada pola Rede MuseísticaProvincial de Lugo en relación ó Día Internacional dos Museos e o seu lema “ Museos e Memoria”.En relación a esta festividade cada un dos museos preparou unha serie de actividades en diferentesdías. O noso Atlas da Memoria realizouse os días 17 18 e 21 de Maio, a continuación detallaremos 17-18os diferentes días e horarios en cada un dos museos: Museo do Mar: Realizamos a actividade o día17 ás 17.00 h. Ese día conmemorábase o Día das Letras Galegas, polo que durante toda a xornada, conmemorábaseno Museo do Mar houbo unha exposición “O Tendal das Letras” que honraba a todos os escritoreshomenaxeados dende 1963 ata a actualidade. Ás 12:00 h. deu comezo unha conferencia eproxección en relación á figura do homenaxeado este ano, Lois Pereiro realizada por Silvia Aldariz,e ás 13:00 h. realizouse unha video proxección e mesa de debate en relación ó tema da emigración video-proxeccióngalega e venezolana, da man de Joxelyn Ruiz Museo Fortaleza de San Paio de Narla: Realizamos Museo-a nosa actividade o día 18 (Día Internacional dos Museos), ás 11:00 h. Ese día tamén houbodurante todo o día a exposición “O Tendal das Letras” e a conferencia sobre a figura de Lois 157
    • Museo Pazo de TorPereiro ás 13:00 h., do mesmo xeito, volveuse a realizar a videoproxección e mesa de debate en realizarrelación ó tema da emigración galega e venezolana ás 17:00 h. Ese mesmo día, ás 20:00 h. tivolugar unha Conferencia-exposición “Memoria da formación da estrutura militar, destrución, exposicióntransformacións e rehabilitación do edificio do Museo de San Paio de Narla”, por José Ramón ciónSoraluce Blond e José Ángel Santos Ferro.Museo-Pazo de Tor: A nosa actividade foi levada a cabo no Pazo ás 17:00 h; ademais, ese día, Pazodurante toda a xornada, tamén estivo exposto “O Tendal das Letras” e a conferencia sobre a figura dasde Lois Pereiro produciuse ás 13:00 h. As 16:30h chegaron os nenos da Asociación Raiolas queestiveron toda a tarde no museo, e ás 18:00 levouse a cabo a video proxección e mesa de debate en video-proxecciónrelación o tema: Memorias de mulleres de aquí e de acolá. s2.9. RECURSOS DISPOÑIBLESPara levar a cabo a realización da nosa proposta didáctica foron necesarios os seguintes recursos:-MEMORIA VISUAL: para a realización desta sección, empregamos imaxes de pezas MEMORIArepresentativas de cada un dos museos, faltábanlles a metade, espazo destinado para que ocompletaran os participantes; polo que fixeron falta ademais cores, rotuladores…-MEMORIA DO TACTO: para levar a cabo esta parte, empregamos diferentes obxectos en cada MEMORIAmuseo, por exemplo, no Museo do Mar empregamos unha bitácora, un oído de balea, unha ostra, emplo,un farol de barco..en San Paio de Narla, unha cunca, unha xerra, unha prancha antiga, unha galiñade xoguete; e no Pazo de Tor, uns colares antigos, un abanico, un xoieiro…tamén precisamos devendas para poder tapar os ollos dos participantes e poñelos en situación.-MEMORIA AUDITIVA: para esta actividade empregamos como soporte técnico un ordenador MEMORIAque nos permitiu poñer de fondo os diferentes sons en formato mp3, que creaban a atmosferaadecuada para poder crear as diferentes historias.-MEMORIA OLFATIVA: nesta parte, empregamos diversas caixiñas que gardaban no seu interior MEMORIAdiversos elementos, diferentes en cada museo, por exemplo, no Museo do Mar, contiñan auga domar, area, diversas conchas…en San Paio de Narla, millo, terra, herbas diferentes; e no Pazo de iversasTor, contiñan madeira, café, un pano con perfume de muller…-O XOGO DA MEMORIA: como remate das actividades, preparamos tres taboleiros, que se Ocorresponden con cada un dos museos. Na súa elaboración foi necesario contar con imaxes depezas relacionadas con cada unha das salas onde se ía a realizar as actividades, e para levalo acabo, precisamos de fichas de cores e un dado xigante.Para levar a cabo o conxunto das actividades, previamente, colocamos en cada museo unha mesa e actividades,diversas cadeiras para os rapaces e rapazas. Antes de comezar, tiñamos unhas pegatinas, para quecada un deles escribise o seu nome e así puidésemos coñecer mellor ós participantes.Do mesmo xeito, tamén foi necesario contar cunha cámara dixital para poder documentar todo éno proceso. De seguido detallamos o lugar onde levamos a cabo as actividades en cada museo: Odía 17, no Museo do Mar, dispuxemos da Sala de Carpintería de Ribeira para levar a cabo asactividades. O día 18, no Museo Fortaleza de San Paio de Narla, fixemos as actividades na Cociña. Museo-FortalezaO día 21, no Museo-Pazo de Tor, o emprazamento do Atlas da Memoria dos Museos Pazofoi no Salón do Mediodía.2.10. CUSTO ECONÓMICO DO PROGRAMANeste apartado temos que subliñar en primeiro lugar que a Rede Museística Provincial de Lugo xa os 158
    • Museo Pazo de Torcontaba cunha serie de recursos que abarataron o custe da nosa actividade, detallamos acontinuación cales foron os elementos cos que xa contaba o museo:-fotos representativas dos fondos dos tres museos os-ceras, rotuladores e bolígrafos ceras,-vendas negras-ordenador-cámara de fotos-dado xigante e fichas de cores dado-mesa e cadeiras-pegatinasO único gasto necesario foi o relacionado cos tres taboleiros para o Xogo da Memoria, imprimilosa cor nun formato din-A3 e logo plastificalos, o custo total disto alcanzou os 12, 95 €, tamén A3precisamos a impresión das fichas destinadas á actividade da Memoria do Tacto, sendo o custo de Memoria4, 20 €.2.11. AVALIACIÓN DA ACTIVIDADE DIDÁCTICA “O ATLAS DA MEMORIA DOSMUSEOS”A nosa experiencia durante a realización do Atlas da Memoria dos Museos, deunos a posibilidade,unha vez rematada a actividade, de poder facer balance dos acertos e dos erros. Unha das primeiras facercuestións que é necesario abordar é a que trata sobre a planificación, neste sentido, temos que dicir,que tan importante é a calidade da actividade como o coñecemento que se debe de ter acerca dolugar onde se vai a levar a cabo, en relación con isto, diremos que foi moi importante haber tido arxa un contacto previo coa realidade de cada un dos tres museos, este dato, foi fundamental paracoñecer o público ó que nos iamos a enfrontar, xa que un dos primeiros datos que posuíamos era alabor con institutos, rapaces da zona, diversas fundacións, etc. que levaban a cabo dende a RedeMuseística. Unha vez coñecido o público, o seguinte paso foi o de familiarizarnos cos fondos dosque dispoñía cada museo e a súa realidade específica para partir deles e comezar a configuracióndas actividades; o mesmo tempo, hai que sumar á cuestión da planificación o factor da adaptaciónás diferentes circunstancias, xa que o contexto é moi diferente comparado cunha instituc institución situadanun ámbito urbano, como pode ser o caso do Museo Provincial de Lugo. Por iso, sabiamos dendeun primeiro momento que un aspecto clave que tiña que definir a nosa proposta era a de ser algovivo e aberto, que dependería do público que se acercara, por poñer un exemplo, o caso do acercara,desenvolvemento das actividades do Museo do Mar, onde traballamos con rapaces de nove anos ede dezaseis, polo que o noso obxectivo foi en todo momento crear unhas actividades adaptables,versátiles…sen que por ese motivo fosen menos atractivas.É preciso subliñar que as nosas prácticas na Rede Museística, non seguiron a típica dinámica detraballar nunha entidade por un pequeno período de tempo, xa que mediante o traballo deelaboración e posta en práctica da nosa actividade didáctica non so aprendemos sobre como actividadetraballar senón que tamén aprendemos a ter en conta o factor humano que é parte de cada unha dasinstitucións, e o mesmo tempo coñecer as nosas propias capacidades.Como conclusión resaltamos a boa acollida, así como a participación activa que tiveron os rapaces comoe rapazas que foron parte do Atlas da Memoria dos Museos. Do mesmo xeito temos que facerunha mención especial á axuda e á implicación que o persoal de cada un dos tres museos nosprestou para levar adiante e facer realidade esta actividade. 159
    • Museo Pazo de Tor3. VALORACIÓN PERSOALA miña experiencia nas prácticas deume a oportunidade como xa dixen na introducción de podervivir unhas prácticas diferentes ás que coñecía. Unhas prácticas onde se me ensinou a importanciado factor humano como motor da cultura e da xestión de calqueira institución. ctorComo a máxima de que menos é máis e certa, onde traballar en prol dun modelo cultural queabogue pola inclusión social e a accesibilidade é posible. Ademáis de todo isto, déronme aposibilidade de poder formar parte desta engranaxe, desta rede o darme a oportunidade de levar a sibilidadepráctica unha actividade diseñada coa miña compañeira Adriana Prieto. Nesta valoración non podoesquecerme da aprendizaxe adquerida onde conceptos como flexibilidade ou adaptación son flexibilidadeindispensables, todo o aprendido o longo deste tempo lévame a conclusión do factor humano comopeza indispensable a hora de plantexar calquer proxecto cultural, así como a importancia dotraballo en equipo como outro dos aspectos mái importantes. máisO modelo de traballo en rede que plantexa estes tres museos, así como todo o traballo que eneles se leva a cabo, fixeron que aprendera cousas de min que non sabía que as tiña, o dicir istoestoume referindo, a que durante os anos da facultade mentres estudiaba Historia do Arte, nunca facultadepensei que podería traballar nun campo como a didáctica, pero despois destas prácticas nonsoamente sei que podo, senón que ademais podo dicir que me gustou e que disfrutei. Ainda que nunprimeiro momento me angustiara a idea de ter que pensar unha actividade, por medo a non ser ustiaracapaz, por medo tamén a que non se me ocorrera nada, o resultado final non soamente mostroumeque son capaz, senón que tamén mostroume un campo laboral no que xamáis había pensado.Como conclusión teño que dicir que realizar as prácticas na Rede Museística Provincial foi unhaexperiencia moi gratificante, onde non soamente aprendín cousas, senón que tamén coñecínmodelos novos de xestión, e unha xente maravillosa da que me levo moitas cou cousas que sei que meaxudaran a hora de traballar nun futuro. Non podo terminar a miña valoración sen agradecer aEncarna Lago todo o aprendido, así como a todo o persoal de cada un dos tres museos que coñecín,e que me axudaron en todo o que precisaba en ca momento. cada 160
    • Museo Pazo de Tor 161
    • Museo Pazo de Tor 162
    • Museo Pazo de Tor 163
    • Museo Pazo de Tor 164
    • Museo Pazo de Tor 165
    • Museo Pazo de Tor 166
    • Museo Pazo de TorBIBLIOGRAFÍA-Area, Manuel y Parcerisa, Arthur. Materiales y Recursos Didácticos en Contextos Area,Comunitarios. Ed. Graó. Barcelona, 2010 .-De los Reyes Leoz, José Luis. Del Patrimonio Cultural al Museo Infantil. Departamento de DeDidácticas Específicas. Universidad Autónoma de Madrid (Revista Tarbiya)-Montenegro Valenzuela, Jacinto. Material Didáctico para un adecuado aprovechamiento Montenegroen las visitas a museos. Facultad de Educación. Universidad de Zaragoza (Revista Tarbiya) .-Moral Ledesma, Beatriz. Reflexiones sobre la Capacidad Didáctica de los Museos y losObjetos. Farapi, S.L. , Consultora de Antropología Aplicada. San Sebastián .-Morgado Bernal, Ignacio. Psicobiología del aprendizaje y la memoria. CIC (Cuadernos d memoria. deInformación y Comunicación) 2005, 10www.encarnalagogonzalez.blogspot.comwww.histodidactica.eswww.museolugo.orgwww.museodomar.blogspot.comwww.museosanpaio.blogspot.comwww.pazodetor.blogspot.com 167
    • Museo Pazo de Tor 168
    • Museo Pazo de Tor 169
    • Museo Pazo de Tor INTRODUCCIÓN El Máster en Servicios culturales tiene la intención de preparar al profesional parael análisis y gestión de diferentes actividades y programas culturales, por lo cual laoportunidad de realizar las prácticas en la Rede Museística de Lugo fu la idónea para fueejercer los conocimientos previamente adquiridos en el Máster. Las prácticas realizadas en la Rede Museística Provincial de Lugo se desarrollaronen los museos que conforman dicha Rede Museística: Museo Etnográfico San Paio deNarla, Pazo de Tor y Museo Provincial del Mar. La gerente de la Rede Museística, DoñaEncarna Lago, fue la persona encargada de coordinar las prácticas, quien ofreció unainducción teórica y una inducción práctica. Posterior a la inducción práctica se designó laplanificación de una actividad cultural para ser llevada a cabo en los tres museos ya ificaciónconocidos. El hacer factible la ejecución de una actividad cultural de mi propia invención medio la oportunidad de experimentar un trabajo realista y funcional, del mismo mmodo en quepude enriquecerme de las vivencias y de las personas con sus conocimientos y experienciasREDE MUSEÍSTICA PROVINCIAL DE LUGO La gestión de la Rede Museística Provincial de Lugo fue constituida oficialmenteen Junio del 2006, la cual interrelaciona los cuatro museos dependientes de la Diputaciónde Lugo: Museo Provincial de Lugo, Museo Etnográfico Fortaleza San Paio de Narla, Pazo Etnográfico-Fortalezade Tor y Museo Provincial del Mar. La Diputación es la que tiene personalidad jurídica,por lo tanto gestiona y administra directamente los museos. La Rede Museística se onacoordina actualmente desde el Museo Provincial de Lugo, ubicado en el casco histórico deLugo. Los objetivos de la Rede Museística son: Unificar criterios, incentivar lacolaboración y participación, optimizar los recursos humanos y económicos, mejorar la ipación,comunicación, incrementar el ámbito geográfico de actuación, poner en marcha lasactividades conjuntas y hacer posible el lema “Museo para todos, entre todos”, el cualpretende lograr la inclusión de colectivos con riesgo de exclusión social. usión En cuanto a este último objetivo se ha llevado a cabo un intensivo programa deinclusión a personas con alguna discapacidad. La Rede Museística tiene más de 10 añostrabajando para hacer accesible sus museos a personas con capacidad limitada, que a pesar museosde los avances globales de la museología y los avances tecnológicos, estas personas hanquedado olvidadas. De este modo en el año 2008 se crea finalmente el Departamento deCapacidades Diferentes y Discapacidades, adscrito a la gerencia de la Red. Ese mismo año Discapacidades,se inician las obras de reestructuración en los museos de acuerdo alos criterios deaccesibilidad. 170
    • Museo Pazo de Tor En 1932 se crea el Museo Provincial de acuerdo a la Diputación de Lugo. En 1957el museo se traslada al antiguo convento de San Francisco siendo reestructurado pero daconservando algunas áreas originales, en 1962 el Museo Provincial de Lugo fue declaradobien de interés cultural. El Museo Provincial de Lugo es el único museo de la red queposee conservación, restauración y catalogación. ión, El Museo Etnográfico San Paio de Narla es una fortaleza ubicada a 28 km al Oestede Lugo que data del siglo XIV, que sirvió de castronela al asentamiento de San Paio. LaFortaleza fue adquirida por la Diputación en 1939, tras salvarla de su último propietariocuya intención era demolerla y aprovechar la piedra. A comienzo de los años 80 se haceuna renovación de pisos y techos, instalación eléctrica y otras mejoras para hacer de lafortaleza un museo. En 1983 se trasladan materiales de etnografía del Museo Provincial deLugo a la Fortaleza San Paio de Narla el cual abre sus puertas ese mismo año como MuseoEtnográfico y de Historia. El Pazo de Tor está ubicado en el valle de Lemos, en la parroquia San Juan de Tor,que pertenece al concello de Monforte de Lemos. Es un hermoso edificio construido a enecefinales del siglo XVIII. A pesar de las reparaciones realizadas tras quedar afectada por elincendio de las tropas napoleónicas, conserva con mucha sobriedad su estilo neoclásico.Cuando la Diputación Provincial de Lugo recibe al Pazo como una donación, realiza unaserie de mejoras para su posterior musealización en Julio del 2006. El Museo del Mar nace en 1969 gracias a Francisco Rivera Casás, quien eramaestro de la Escuela Nacional y de la Escuela de Orientación Marítima y Pesquera de San NacionalCiprian. Don Francisco coleccionaba objetos marinos, y junto con sus 34 alumnos nace lainiciativa de crear un museo en el aula de la Escuela Nacional, tomando como base lacolección marina del maestro. Es así como en el año 69 la Diputación Provincial de Lugocrea el Museo del Mar. De 1994 al 2004 el museo es gestionado por la asociación devecinos “Cruz dá venda de San Ciprián”. En ese período abre todos los días al público,contando con cuatro salas de exposición. Finalmente en el 2004 pasa a formar parte de laRede de Museos de la Diputación de Lugo como Museo Provincial del Mar. Hay quedestacar que el Museo del Mar de San Ciprián es el más antiguo de toda Galicia y el únicomuseo gallego que nace por iniciativa de un grupo de alumnos y su maestro, y en el quehan participado activamente en su funcionamiento los vecinos de la zona. Actualmentecuenta con varios programas de actividades para niños, jóvenes y familias con talleres,jornadas temáticas y actividades lúdico recreacionales con el fin de de incentivar la ticas lúdico-recreacionalescreatividad, la experimentación y el trabajo cooperativo en grupo. Otros programas contemplados en el Museo del Mar son: Actividades escolares,programa investiga, de conservación, de publicaciones, de creadores, de cooperación, de decine, de conciertos, de teatro, de rede de diálogos, de efemérides, proyecto internacionales,entre otros. 171
    • Museo Pazo de Tor 172
    • Museo Pazo de Tor VISITAS A LOS MUSEOS DE LA REDE MUSEÍSTICA PROVINCIAL DE LUGOVisita guiada al Museo Etnográfico-Fortaleza San Paio de Narla: Fortaleza El viernes 4 de febrero nos encontramos en el Museo Provincial de Lugo, en laoficina de coordinación de la Rede Museística, en donde Doña Encarna realizó unainducción teórica y nos dio material de lectura para conocer con más detalles los proyectos conocery programas que se han llevado a cabo en la Rede, así como la nueva perspectiva del nuevoconcepto de musealización. Posteriormente nos dirigimos a la Fortaleza San Paio de Narla, en donde nosrecibió Doña Paquita, quien nos hizo de guía en esta fortaleza, y quien mejor que ella, que enademás de ser una doña muy amena, siente una conexión muy especial con este museo, yaque desde su infancia conocía de este legado histórico gracias a su padre que ha cuidadopor muchos años esta fortaleza. En cada espacio de la fortaleza se exponen diferentes sobjetos que recrean la vida de los gallegos desde el siglo XV, tanto de los plebeyos comode los nobles. Cada objeto, cada detalle tiene una historia que al conocerla queda grabada en lamemoria para siempre. Aprendí que la piedra está allí, se puede ver y tocar, pero ésta sólorecobra valor cuando conocemos su pasado, sus relatos, cuando recreamos hace cientos deaños atrás la grandiosa historia de la cual el único vestigio que tenemo es precisamente tenemosesos elementos que podemos ver y tocar, y que esposible gracias a la sensibilidad deconservación.Visita al Pazo de Tor: Encuentro de mujeres artistas gallegas: El Pazo de Tor es un sitio hermoso, desde sus grandes jardines y la prodig prodigiosa vistapanorámica de sus balcones, hasta sus grandes salones que te evocan a la opulenta vida delos propietarios del Pazo en su época. En la entrada del Pazo se desplegó la exposición de ilustraciones “Mis ojos y tusmanos” a través de la ONG llamada Implicadas no desenvolvemento. Las temática era delgénero y la pobreza de la mujer en la India, que plasma la cooperación de las voluntariasde Implicadas por manos de las ilustradoras. El evento comenzó con un performance de laartista alemana Petra Hofmann, quien quería demostrar ciertas teorías de aprendizaje en mann,niños a través de su actuación burlesca. Posteriormente entramos a conocer el palacio,anonadados por la grandeza de sus salas y sus pasillos, llegamos hasta el salón donde serealizaría el encuentro de mujeres artistas gallegas. La reunión fue amenizada por Doña uentroEncarna, haciendo que los debates tomaran curso. Numerosas mujeres gallegas y de otraspartes del mundo involucradas o relacionadas en el mundo del arte participaron, debatieron 173
    • Museo Pazo de Tory opinaron acerca del papel de la mujer en el arte a través de la historia. Fue muy roninteresante conocer las diferentes posiciones y perspectivas de mujeres de diferentesedades y estilos, quienes argumentaban con firmeza sus puntos de vista. Los encuentrossociales de esta naturaleza son muy importantes ya que nos permite tener espacios de esdiálogo e interacción que hace posible la inclusión de todas las personas en la sociedaddesde diferentes ámbitos.Visita al Museo Provincial del Mar: La visita al Museo Provincial del Mar se hizo con el motivo del enfoque de lamujer en el patrimonio cultural, el cual consistió en una reunión de mujeres para hablar dela memoria de la mujer en el mundo del mar. En el grupo dominaba en número por mujeresde la tercera edad, quienes compartieron anécdotas y experiencias de vida en su juventud ,como noviazgos, matrimonio, familia, esposos que se ausentaban por meses para trabajaren mar adentro, trabajos que realizaban como mujeres, vida social, etc. Posteriormente se llevó a cabo un evento para niños, pero disfrutable para todas lasedades: La revista oral A voz dos carraos, editada por el Museo Provincial del Mar con carraos,periodicidad trimestral. En esta oportunidad los cuenta cuentos nos deleitaron con unahistoria llamada Nanas de la cebolla, un poema de Miguel Hernández. El público disfrutóde una hora y media de la historia entre voces personificadas, música, imágenes,vestuarios, canciones e interactividad con los niños. 174
    • Museo Pazo de Tor DESARROLLO DE LA PROPUESTAPROGRAMA: El programa consiste en una muestra fotográfica de mujeres de Galicia y mujeres rogramade Venezuela en el contexto social y laboral, y algunas en el ámbito de inmigrante, en elperiodo de siglo XX. Se exponen 70 fotografías originales en blanco y negro en formatodigital, a través de una herramienta audiovisual proyectada desde el ordenador. La ital,exposición fotográfica se acompaña, posteriormente, con unas actividades de interacción. 175
    • Museo Pazo de Tor Para llevar a cabo este trabajo realicé una previa investigación bibliográficafundamentada en la materia “Procesos migratorios e identidad sociocultural” impartida enel Máster de Servicios Culturales. Consulté material fotográfico e histórico en el Archivode Emigración Gallega, perteneciente al Consello de la Cultura Gallega ubicado en la ,ciudad de Santiago de Compostela. Al mismo tiempo, gracias a la colaboración delfotógrafo lucense Carlos Valcárcel, se recopiló algunas fotos de su preciada colecciónfotográfica alusivas a la mujer. Así mismo tuve acceso a las fotografías digitalizadas de lamujer venezolana en el siglo XX a través del centro de artes “CELARG”, en Caracas, elcual cuenta con una exposición fotográfica del mismo tema, material proporcio proporcionado yresguardado en el Archivo Histórico de Miraflores, en Caracas.Destinatarios: La exposición fotográfica y la actividad didáctica se llevaron a cabo en los museosde la Red Museística de Lugo, y está dirigido a las familias, en especial a las abue y abuelasabuelos, las nietas y nietos, hijas e hijos en conjunto, con la finalidad de revivir la historia através de las imágenes expuestas. La integración de varias generaciones, como lo sonabuelas, hijas y nietas harán una experiencia subjetiva y cercana de lo que ha sido y es lamujer en la sociedad a través de las diferentes épocas, colocando las vivencias en modoyuxtapuesto, dentro del contexto histórico y cultural.Difusión de la programación: La invitación a esta muestra fotográfica se realizó a través de las redes sociales,como el Blog de Encarna Lago, y la página web de la Red Museística. También se utilizótrípticos y material impreso que se colocó en los mismos museos. La exposición sepublicita como parte de las actividades programáticas de la Red Museística. 176
    • Museo Pazo de Tor JUSTIFICACION Por el día internacional del museo 2011, según la resolución de la AsambleaGeneral del ICOMOS, el lema de este año es “Museo y memorias”. Por consiguientesurgió la motivación de realizar una exposición de memorias, en las que hago referenciadirectamente a la fotografía. Los museos conservan colecciones de objetos que son fundamentales para lamemoria de una sociedad. La fotografía es ese elemento del pasado, esa memoria plasmadaen un papel, ese momento capturado en segundos que nos recrea toda una vivencia. capturado Tales objetos son a su vez patrimonio cultural. La fotografía antigua, por sertangible, es frágil y necesita un cuidado y una conservación especial. Eso hace que laconvierta en un material de valor especial, ya que, aunque gracias a la digitalización, lasfotografías puedes eternizarse, el material tangible y original recobra un valor inmenso. El Día Internacional de los Museos 2011 será la ocasión de descubrir y redescubrirla memoria individual y colectiva, y que mejor manera de hacerlo que con una hermosaexposición fotográfica alusiva a la mujer en la historia. OBJETIVO DEL PROGRAMA:• Analizar a la mujer de Galicia y de Venezuela a través de la fotografía antigua. OBJETIVOS ESPECÍFICOS:• Reflexionar y debatir sobre el rol de la mujer dentro de la sociedad del siglo XXy la sociedad actual.• Resaltar las semejanzas ante las diferencias entre las mujeres, omitiendonacionalidad y condición.• Reflexionar y debatir sobre las mujeres en situación de inmigrante/emigrante através de la historia.• Plasmar los sentimientos y emociones que transmite una determinada fotografía.• Comprender el significado histórico, artístico y etnográfico de la fotografía.• Descifrar una situación, contexto, historia o suceso a través de una imagen. contexto, 177
    • Museo Pazo de Tor PRESENTACIÓN DEL PROGRAMA:La mujer gallega en el siglo XX: La mujer gallega que emigraba vivía en lo rural, trabajaba en campo y la casa, asícomo la gallega de los pueblos de la costa, trabajaba el tejido de redes y la venta depescado. Una vez en el exterior, no sólo asumía las tradicionales responsabilidades encuanto a la familia, si no también tuvo que afrontar la nueva sociedad en la que vivía. En elsiglo XX se esperaba que la mujer se quedara en casa trabajando en el hogar, cuidando delos hijos, que fueran decentes, que obedecieran al marido y al padre, que mantuvieran latradición en la lengua, las comidas, las vestimentas, etc., en el seno del hogar, así como lacomunicación entre mujeres de su misma procedencia. 178
    • Museo Pazo de TorLa mujer venezolana en el siglo XX: La mujer de Venezuela se ha caracterizado por su afabilidad e ímpetu de lucha. Labúsqueda de una ciudadanía por parte de éstas mujeres se remonta en los años deindependencia del país, dónde las mujeres luchaban entre ideales a la par de los hombres. ís, Durante todo el siglo XX la mujer venezolana no solo luchó por la igualdad y lademocracia, si no que fue construyendo espacios e instituciones desde las cuales hicieronescuchar su voz en defensa de sus derechos y manifestó solidaridad hacia otras mujeres yhacia la humanidad en general. 179
    • Museo Pazo de Tor ACTIVIDAD PRÁCTICA: “MEMORIA DE MUJERES DE AQUÍ Y DE ALLÁ” EN LA REDE MUSEÍSTICAActividad 1: Esta actividad didáctica consiste en repartir a los visitantes tarjetones de dos coloresdiferentes. Se pide que en el tarjetón de un color se describa con una o dos palabras a lamujer gallega, y en el de otro color que se describa a la mujer venezolana. Finalmente se juntarán todos los tarjetones de un color, y aparte los tarjetones del tarjetonesotro color. De esta manera analizaremos percepciones, opiniones, sensaciones ysentimientos en base a la exposición de fotografías, para así dar una conclusión final de loque engloba la palabra “mujer”.Para esta actividad práctica podemos plantearnos las siguientes preguntas: ra¿Qué roles desempeñan la mujer en la actualidad?¿Cómo era la mujer emigrante en el siglo XX?¿Cómo es la mujer emigrante en la actualidad?¿A qué retos sociales se enfrenta la mujer emigrante?¿Qué imagen tiene la mujer venezolana en la sociedad gallega?¿Qué diferencias vemos entre las mujeres del campo, del mar y de laciudad?¿A qué retos sociales se enfrenta la mujer hoy día? Con estas actividades será más visible la analogía entre mujeres de estas dos entrenaciones, pretendiendo resaltar las similitudes como ser humano y como mujer.Actividad 2: Otra actividad que complementa la anterior consiste en repartir una de lasfotografías de la exposición, impresa, a cada persona y pedirles que describan en un foliolos sentimientos que se transmiten en la fotografía, así como en contexto, los personajes ylas actividades que están realizando.Para esta actividad práctica podemos plantearnos las siguientes preguntas:¿Qué sentimientos te transmite la fotografía?¿Cómo se muestran las mujeres?¿Qué emociones expresan?¿Qué trabajos realizan?¿Cómo eran las familias? 180
    • Museo Pazo de Tor ACTIVIDAD PRÁCTICA EN EL MUSEO PROVINCIAL DEL MAR El día 17 de Mayo asistieron un grupo de niñas asiduas al Museo del mar, gracias ala publicidad suministrada por Doña Encarna. Aprovechando la visita de este agitadogrupo, se realizaron primeramente las actividades de mis compañeras de prácticas, ya quese enfocaban más hacia el público infantil. Posteriormente, ya reunido un publico de reunidodiferentes edades, se llevó a cabo la muestra fotográfica. Se expuso a través de unproyector conectado al ordenador. El público se mostró cautivado por cada fotografíaexpuesta. Al finalizar la exposición, se explicaron las ideas relacionadas a la memoria y la relacionadasfotografía para la comprensión de los objetivos de este trabajo. Luego fueron llevadas acabo las actividades interactivas programadas relacionadas a esta actividad.ACTIVIDAD PRÁCTICA EN EL MUSEO ETNOGRÁFICO FORTALEZA SAN PAIO DE NARLA El día 18 de Mayo en San Paio de Narla se hallaban los chicos de un instituto quevisitaba al museo por un espectáculo teatral de niñas que se presentaba en la mañana. Así, 181
    • Museo Pazo de Toraprovechamos su presencia para llevar a cabo las diferentes actividades. Las fotografíasexpuestas fueron del agrado de todos los presentes, pero cautivó más a los adultos. Las actividades programadas se llevaron a cabo. La actividad que más gustó fue lanúmero 2, la cual consiste en describir por escrito los sentimientos y emociones que sentimientostransmite una foto. Los niños se animaron, aunque se les dio más orientación de cómoplasmar sus impresiones personales con respecto a la fotografía, y los adultos presentes lohicieron esmeradamente. Todos los que realizaron la actividad tomaron su tiempo para actividadinspirarse y pensar un rato. Finalmente, cada persona leyó lo que había escrito, con lafinalidad de que compartieran sus expresiones y reflexiones. Fue una actividad emotiva,donde se evidenciaron sentimientos y expresiones. La exposición fotográfica en digital ha resultado práctica, y económica, encomparación con la impresión en papel. Sin embargo, la finalidad de este programa es quese lleve a cabo en un futuro como una exposición temporal en los museos. Que lasfotografías sean impresas en un tamaño aproximado de 30 x 15 cm y expuestas en una sala, íaspara que el público pueda apreciarlas y disfrutarlas por un tiempo determinado. A mi gustopersonal, las exposiciones fotográficas me encantan, y reconozco que llegan mucho alpúblico. Por lo tanto afirmo que esta exposición fotográfica ha llegado a cada espectador, yse han cumplido los objetivos. CONCLUSIONES A través de este trabajo práctico y de investigación se amplía mi perspectiva comoprofesional del ámbito cultural, así como a nivel personal y humano. Ser mujer nos da lagracia de ser un humano versátil y fuerte ante los hechos de la vida. Efectivamente las actividades llevadas a cabo demostraron que la fotografía seconvierte en memoria histórica, y que podemos recordar, evocar o recrear una historia que recordar,existió. La fotografía se convierte en esa evidencia real de un pasado. Las imágenespermanecen en nuestra mente por mucho tiempo; por eso a través de una imagen podemosmemorizar y recordar nuestro pasado. Las prácticas de Máster fueron particulares e interesantes. Debido al poco tiempo ticasdisponible para las prácticas profesionales, el tiempo que se empleó en la gerencia de laRede Museística fue limitado, sin embargo pudimos apreciar el desarrollo de variasactividades prácticas que se llevaron a cabo en los Museos. Esto nos permitió tener una esidea de cómo realizar nuestra propia actividad. Si bien cada experiencia como estudiante de Máster es personal, los profesores yprofesoras, compañeros y compañeras, y demás personas que conocí a través de la personasUniversidad también forman parte de esa experiencia de vida. Aún así creo firmemente de 182
    • Museo Pazo de Torque cada experiencia personal también dependerá de uno mismo, pues en cualquiercircunstancia nuestra actitud ante los acontecimientos será fundamental. BIBLIOGRAFÍAMONTERO, Pilar. (2009): “Mulleres, fotografía e emigración” en Estudios migratorios:Revista gallega de análisis de las migraciones, vol. 2, n.2.VARELA, Luisa. (2006): “La lucha de las mujeres en Venezuela: Movimiento social ofeminismo emergente”. Ministerio del Poder Popular para la Mujer y la igualdad deGénero, Caracas.RECURSOS ELECTRÓNICOShttp://www.museolugo.org/http://www.wix.com/redemuseistica/memoria2010http://esomi.es/www.ugt.es/Revista_Union/numero210.www.ugt.es/Revista_Union/numero210http://av.celarg.org.ve/LaMujer/PortalLaMujer.htmhttp://conhisremi.iuttol.edu.ve.http://conhisremi.iuttol.edu.ve5.14. Programa de conferenciasConferenciaXornadas de Reflexión Ante a Crisis: os museos teñen a palabra. 29 denovembro, 13 e 14 de decembro“Museo na crisis unha visión crítica dende a Rede Museística, museos sostibles”por Encarna Lago 183
    • Museo Pazo de Tor6. PROGRAMA DE CONSERVACIÓN .Restauración plano-informe cun debuxo da muralla e da Praza do Campo Castelo informede Lugo do S. XVIII7. PROGRAMA DE COLECCIÓNS LECCIÓNSTraballos de catalogación e inventario no Arquivo Biblioteca de TorTraballos de inventario topográfico no Pazo.8. PROGRAMA DE PERSOALXerencia: Encarna Lago GonzálezComunicación e Xestión Cultural da Rede Museística: Antonio Reigosa Museística:CarreirasEncargada do Pazo: Angelita RivadaVixiancia: María GonzálezVixiancia: Manolo GonzálezLimpeza: NoeliaArquivo e biblioteca: Juan I. Márquez Barros9. PROGRAMA ECÓNOMICO10. PUBLICACIÓNS • Publicación na Revista Dixital ICOM CE DIGITAL 02 do artigo: Museo de Lugo: Programa Institucional Inclusivo de la Red Museística Provincial, “Peleamos por lo posible, luchamos por lo invisible” http://issuu.com/icom- -ce_librovirtual/docs/icomcedigital02 • Publicación nas Actas 16 Jornadas DEAC no apartado de Compartir en Jornadas intranet. Proyectos de redes sociales o artigo: 184
    • Museo Pazo de Tor“FOLLAS NOVAS, NOVAS FOLLAS” Construyendo una Red Museísticainclusiva. Experiencia didáctica en redes redes.http://www.ivam.es/catalogopdf/0578/ 185