Juan lópez suárez xan de forcados galicia

1,890 views
1,771 views

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
1,890
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
5
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Juan lópez suárez xan de forcados galicia

  1. 1. o ... t= ~ serie / DOCUMENTOS ~= r.. Xosé Ramón Fandiño o Dr. López Suárez (O Saviñao, 1884; = oMadrid, 1970) abandonou o ambiente da consulta S ~médica e prestixio científico e transformouse en ~Xan de Forcados, un home de acción á procura ,~ <I.l o JUAN LÓPEZ SUÁRE Z OU do progreso de Galicia. Esa transformación non se il<debeu, como no caso do doutor Jekyll e Mr. Hyde,a un caso de desdobramento de personalidade, se­ "XAN DE FORCADOS" nón que ambas actividades se sustentan no idearioda Institución Libre de Enseñanza, da Residencia HOME DE CIENCIA E IMPULSOR DAS de Estudiantes e da Junta de Ampliación de Estu­ MELLORAS CULTURAIS EN GALICIA dios, o movemento científico e educativo co quese relacionou ao incorporarse á Universidade de Coa colaboración de Ricardo GurriaránMadrid para estudiar os últimos anos da carreira deMedicina. Xa era Xan de Forcados cando Cruz Ga­llástegui, director da Misión Biolóxica, lle dedicou 00unha das súas publicacións (Cómo se debe hacer Ola selección del maíz, Lugo, Ronsel, 1924), confir­ Qmando que a el "se debe la creación de la MisiónBiológica de Galicia". Un galeguista práctico, en < Uopinión de Bal y Gay, un home de ciencia e un im­ ~pulsor das melloras culturais de Galicia, como lle Ogustaba definilo a Filgueira Valverde, que tan ben ~coñecía o entusiasmo de Xan de Forcados pola Mi­ ~sión Biolóxica e a súa outra faceta de mecenas por­ Q (J)que He doou unha colección de ourivería popularao Museo de Pontevedra. "Dar cultura ao pobo", f2 Zproclamaba a Institución Libre de Enseñanza, <: < ~como único remedio de tantos males xa daquelapresentidos. ~ ~ U O - Q ~ Q) 1 84~ ~ EOlelOP DO eA&TRO ~~ DA FUNDACiÓN SARGAD€I9.P ~J 00 ~ €OleIOP DO eA~TRO
  2. 2. 4 Z+ Xosé Ramón FandiñoJUAN LÓPEZ SUÁREZ OU "XAN DE FORCADOS" HOME DE CIENCIA E IMPULSOR DAS MELLORAS CULTURAIS EN GALICIA Coa colaboración de Ricardo Gurriarán (@)
  3. 3. ~ E:DleIof DO eA~TRo~ Sada . A Coruña© Ediciós do Cll5tTO© Xosé Ramón Fandiño VeigaCubertl1: x. VizosoISBN: 84-8485-131 -1Depósito Legnl: e - 2.582 - 2003 JUAN LÓPEZ SUÁREZ OU "XAN DE FORCADOS", Gnífic:as do Castro!Moret, S. L.o Costro. Sudo.. A CoruñD.. 2003 HOME DE CIENCIA E IMPULSOR DAS MELLO RAS CULTURAIS EN GALlCIA Limiar Este traballo é debedar sobre todo e, en primeiro lugar, dese "veña... adiante" de Isaac Díaz Pardo, incansable home de acción, director, entre outras moitas cousas, do Instituto Galego da Infor­ mación, onde se realizou este traballo. En moi grande medida, de Ricardo Gurriarán pola adrrúración contaxiosa na que sitúa a dimensión de Xan de Forcados.Ten en avanzado período de redacción a súa tese de doutoramento na que estudia o estado da investigación en Galicia no primeiro tercio do S. XX, que é o momento de máximo esplendor da Junta de Amplia­ ,i ción de Estudios, institución da que López Suárez foi bolseiro e ! I logo destacado dirixente. Intercambiamos información e documen­ tos, pero non é esa a débeda maior con el contraída, senón a disposición permanente a facer todo o que estivese na súa man para rescatar do esquecemento a este médico nacido no Saviñao, que abandonou unha brillante carreira de investigador e médico para dedicarse a promover e mellarar as condicións do campo en Galicia I e apoiar numerosas iniciativas científicas ou culturais. Non é de estrañar, sen embargo, a admiración de Ricardo Gurriarán poi a figura de López Suárez, moi unido á súa familia. Xosé Gurriarán Gurriarán, tío avó de Ricardo e médico en Valdeorras, foi compa­ ñeiro de López Suárez nos cursos de doutoramento na Facultade de Medicina de Madrid. Anos máis tarde, en 1928, Gonzalo Gurriarán, 5
  4. 4. paí de Ricardo, alumno interno da Residencia de Estudiantes de impulsar infinidade de iniciativas entre as que destacan a creación Madrid, obtivo, por mediación de López Suárez, unha bolsa de dous da Misión Biolóxica de Galieia (1921) e da Comisión de Estudios anos para estudios en Estrasburgo, que se dilalou ata espe­ de Galícia (1928), as campañas cullurais e de melloras das condicións cializarse en A Ricardo Gurriarán, por tanto, só me queda de vida do campcsiñado galego, sobre todo na súa lerra do Saviñao lembrarlle que estas de Xan de Poreados non eran augas para para a que construíu escolas, camilios, estradas e granxas agrícolas. navegar sen compaña e que nel alopci compañeiro de travesía, No seu testamento deixou disposto que con cargo aos seus se barqueiro e remador. crease unlla ese ola de Biolmcia nas súas fmeas de Alxeríz, Rendal Seguíndo cos agmdecementos leño que manifeslar o contraído e Lamaquebrada na que se impartisen cursiños breves de Ciencias co Museo de Pontevedra, especialmente co seu director, Xosé Naturais e Xenética a cregos e mestres para que desde as súas Carlos Valle, quc tan cordial, amigable e eficazmcnte coma sempre, parroquias e ese olas contribuísen á mellora rural e social dos veci­ me facilitau a consulta do fondo documental que sobre Xan de líos. Porcados posúe esta institución. Valle Pérez coida con esmero o Abandonou o ambiente da consult.a médica e prestixio científico legado López SUárez, que organizau Pilgueira Valvcrde, autor dos no que se convcrtera o Dr. López Suárcz e transfonnouse en Xan trabal los máis importantes sobre López Suárez, os publicados en Adral e na Grall Enciclopedia Gallega. de Forcados, un home de acción á procura do progreso de Galicia. Esa transformación non se debeu, como no caso do doutor Jekyll A Xosé Manuel Rodríguez Martínez, Pepe Mariño e Antonio Rodríguez, republicanos de oUlrora en Escairón, foí aos prímeiros e Mr. Hyde, a un caso de desdobramcnto de personalidade, senón que Hes oín falar da figura con memoria de Suárez, de que ambas actividades se sustentan no ideario da Institución Líbre Porcados, de Arxeriz, de Larnaquebrada. Xosé Manuel levounos a Enseñanza, da Residencia de Estudiantes e da Junta de Amplia­ Martiño e a min a pcrcorrer a escaironense de cíón de Estudios, o movemento científico e educativo co que se don Juan e petou en non sei cantas portas para conseguir a o81r!ic!a rclacionou no incorporarse á Universidade de Madrid para estudiar de nacemento, a defunción e o testamento de don Juan, que os últimos anos da carreira de Medicina. Xa era Xan de Poreados reproducimos integramente ao final desta biografía. cando Cruz Gallástegui, director da Misión Biolóxica, !le dedicou Xaime Pandiño fomeceu os anexos documentais libro cos unha das súas publicacíóns (Cómo se debe hacer la selección delartigos que sobre Xan de Forcados publicaron os xomais galegos Lugo, 1924j, confirmando que a el "se debe laexistentes nos fondos hcmerográficos da Biblioteca da Universida­ creación de la Misión Biológica de Galicia". Un galeguista prácti­de de Santiago, e tamén pola súa axuda como traductor das cartas co, en opinión de Bal y Gay, un horne de ciencia e un impulsor dasda Rockefeller Poundation. Angelines Pilgueira, secretaria da Fun­ mellaras culturais de como !le defmilo a Fílgueíradacíón Castillejo e Hellrique Sampil, presidente do Círculo Saviñao, Valverde, que tan ben coñecía o entusiasmo de Xan de Poreadosemiqueceron o Apéndice gráfico con fotos propias ou da familia Misión BiolóxÍCa e a sún outra faceta de mecenas !leCastillejo. unha colección de ourivcría popular ao Museo de Pontevedra. Unha a de don Juan López composta os "Dar cultura ao pobo", proclamaba a Institución comoelementos máis imprescindibles do seu periplo vital. Cando tiña remedio de tantos males xa daquela presentídos.consolidada a súa preparación como patólogo nos mellores hospitais Sirvan estas liñas introductorias para dar paso aos catro capítu­e institutos científicos de Alemaña e Estados Unidos decidiu mudar los nos que se divide este libro: Juan López Suárez, "Xan deo rumbo súas ínquedanzas e dcdicousc a Facer Galicia, a Forcados", home de ciencia e impulsor das melloras culturais6 7
  5. 5. en Galicia, unha biografía necesariamente incompleta dada aescaseza de testemuños que pennitan afondar en aspectos importan­tes da súa vida. )los tres restantes, baixo o epígrafe Apéndice.aportamos gran pane da documentación que manexamos: Anexo l.Artigos de López Suárez, unha escolma de escritos de don Juan,uns inéditos no Fondo López Suárez do Museo de Pontevedra, I. BIOGRAFÍAoulros publicados en xornais e revistas, pero sobre todo o artigoDon Cruz Gal/ástegui, modelo de hombre sabio, bueno y eficiente, Juan López Suárez, médico, home de ciencia, guieiro da me llorapublicado nun número especial que a Revisto de Economía de cultural de Galicia e promotor e impulsor de transcendentais inicia­Galicio lle dedicou a Gallástegui en 1962 no que López Suárez nos tivas para o progreso de Galicia, naceu na luguesa aldea de Forcados 1,conta a súa íntima relación e cooperación con Gallástegui desde oprimeiro contacto que tiveron na finca de Lamaquebrada, en 1915, parroquia de Vilacaíz e concello de O Saviñao, o 5 de marzo deao regresar don Cruz de facer os seus estudios de agricultura en 1884. Seu pai, Xenaro, natural de Vilacaíz, e súa nai, Xoaquina,A1emaña; as visitas, xuntos, ao prf. Morgan, da Columbia University, natural de San Xoán de Veiga (Chantada), formaban un matrimonioe ao prf. Bast, da Universidade de Harvard, os mellores xenetistas con catro fillos -José Antonio, Juan, María Josefina e Juliodo mundo naquel momento, e a carta de abril de 1920 na que Paulino- e tiñan unha posición de labradores acomodados. EraSantiago Ramón y Cajal, presidente da Junta de Ampliación de aquela de Forcados a principios de século unha terra agrícola eEstudios lle notificaba a creación da Misión Biolóxica de Galicia, gandeira cuberta por unha paisaxe vexetal de carballeiras e soutoscon Gallástegui de director e un comité directivo formado polo con abundantes mace iras, nogueiras e cerdeiras. Nunca se esqueceupresidente da Real Sociedade Económica de Arngos do País de López Suárez do seu eido natal, como demostran estes morriñentosSantiago, Rof Codina e López Suárez. Anexo. n. Laudatios, verSOS que desde Nova York lle enviou ao seu curmán Paulinoevocacións de López Suárez feítas por Juan R. Somoza, Victoria Suárez:Armesto, Trapero Pardo, Ben-Cho-Sey, Luís Moure Mouriño,Antonio Vilaseca, Antón Fraguas, Daniel Rodríguez, Filgueira E a aqueles regueiriños,Valverde, Paz Andrade, Sánchez Catón, Bal y Gay. E Anexo m. e a aquel es prados,Correspondencia, cartas a José Castillejo e a Gonzalo de la Espa­ dilles ti que non podeda, directivos da Junta de Ampliación de Estudios, desde A1emaña, vivir sin elesLondres, Estados Unidos, dándolle conta da súa condición de bolseiro Xan de Forcadosen institutos e universidades estranxeiras, canas de Vicente Riscoe Castelao relacionadas coas súas bolsas de estudios en A1emaña e Superados os estudios de bacharelato no CoJexio dos EscolapiosBretaña, e unhas reflexións que sobre educación, agricultura e de Monforte en x uño de 1900 coa cualificación de aprobado nOurbanismo lle fai López Suárez a Franco nunha carta que lle envíaen 1964 agradecéndolle a concesión da Gran Cruz do Mérito Civil. I Nesta aldea lltópase a casn de Venrura. ande nnceu Juan Lópcz Suárez e na que ",iviu Xosé Ramón Fandiño Veiga ata a súa mane seu innán Xulio, segundo infonna Daniel Rodríguez Rodrfguez, "Tres personalidndes de Soviñao", Lucensia, Lugo. 1992. Instituto Galego de lnfonnación, xullo 2003 98
  6. 6. primeiro exame e de sobresaliente no segundo e expedido o título compostelán, mentres que se eran os conservadores os que gober­nO mes de outubro do mesmo ano, López Suárez iniciou a carreira naban, do rectorado encargábase Francisco Romero Blanco, ambosde Medicina na Universidade de Santiago, na que cursou os cinco catedráticos da Facultade de Medicina. Nos tempos en que Lópezprimeiros anos tendo como compañeiro de estudios ao eximio Suárez residiu nela, Compostela era unha cidade duns 25.000 ha­Roberto Nóvoa Santos e a Rodríguez Cadarso . Cursou os dous bitantes, menestreis e obreiros no seu núcleo urbano, con abundanteúltimos en Madrid, onde se licenciou en 1907 e se graduou de poboación ocupada en tarefas agrícolas nos barrios. As zonasdoutor en 1913­ residenciais nas que habitaban as clases máis acomodadas eran as A Universidade de Santiago nos anos que estudio u nela López rúas Nova e do Vilar e máis o Toural, onde se atopaban os comer­Suárez, segundo a maioría dos autores, pasaba por un marasmo cios máis luxosos e se facían, sobre todo en inverno, os elegantesintelectual moi notorio. Alternábanse nO rectorado Francisco Ro­ paseos da sociedade compostelá. Outras actividades comerciaismero Blanco e Maximino Teixeiro segundo o ritmo do quendismo concentrábanse arredor da antiga praza do Campo e de San Bieito,politico imposto en Madrid. Se gobernaban os liberais, Maxirnino Preguntoiro, Caldeirería, Orfas, Acibechería e Casas Reais. A po­Teíxeiro, declarado partidario de Montero Ríos, diríxía o rectorado boación artesá e operaria distribuíase polos barrios de San Lourenzo, Sar e no Carniño Novo, que lindaba co municipio de Conxo, 2 Licenciouse en Medicina en Santiago en 1907 con premio extr.lordinruio. Ampliou incorporado a Santiago en 1925.estudios en Estrasburgo. Clledrático de Pmoloxía Xer.t.l nas universidades de Santiago e En canto á Facultade de Medicina na que realizou os seusMDdrid. En 19 J 6 publicou en daus lomos Pat%g{a Gel/eral, unha obra de referencia nestaespecialidade médica. estudios, estaba instalada no Colexio de Fonseca , onde se impartia 1 Licenciouse con premio eJ;lr.lordinaño na Facultade de Medicinil da Univcl1iidade de a docencia teórica, mentres que as prácticas realizábanas no Hos­Santiago e dOUlorouse na de Madrid en 1908. Catedrático de Anatomía e desde 1930 Rector pital Clínico, incluído como elemento autónomo dependente dada UniversidDde de Santiago á que se dedicou en carpo e alma. Á súa iniciativo. débese acreación do Institulo de EslUdios Portugueses e ti Residencio de Estudiantes, inspirado. nas Facultade, no Gran Hospital. Nos ámbitos nos que en Santiago seideas do. Institución Libre de Enseñanza. desenvol vía a medicina, tanto a docencia como a práctica profesio­ 4 No expediente académico do Unjversidode de Sanliago consLa que López Suárezaprobou todas os disciplinas nos exames ordinarios con Aprobndo na maioría das mmerías nal, estaban moi enraizados aínda coa que se dera en chamar Escolae de Notable en Técnica Annlómica, Fisioloxía Humano. Analomfa PatolóJ;icn. Patoloxía Médica Compostelá, con nomes tan ilustres comO Varela de Mon­Cinínica, Patoloxfa Médica, Obstetricia e Xinecoloxfa. Anlllomfa Topográfica e Medicina tes, Maximino Teixeiro, Sánchez Freireo e Martinez de la Riva".Operatoria. j Francisco Romero Blnnconncernen Tó11arol (Lousame) en 1838. Estudiou no Seminnnoe na FaculLade de Medicina en Santiago, da que foi catedrático de Anatomía Descriptiva. FoiRector do Universidade en tres ocasións e representouna como senador. Institución Libre de Enseñanz.n do que (oi decilno en DereÍlo e segundo Rector. Licenciárase 6 Maximino TeiJ;eiro foi con Luís Rodríguez Seoane e Xerardo Jeremías DeYesa afronte no Universidade de Santiago da que foi cmedrático de Disciplina Eclesi.é.stica entre 1861 emOnleirista no Universidade de Santiago. Nacera en Monforte en 1827 e, xunto a Rodriguez 1864. B Figura ilustre da medicina compostelá do século XIX e considerado fundador da EscolnSeoare e Varela de 1.0. Iglesia, foi un finne defensor do positivismo na medicmil e bioloxía.Licenciouse e doulorouse en Sanliago e nesta Universidade foi catedrático de Anatomfa, Médicn Composlelá. Catedrático de Fisioloxía e Hixiene, de Medicina Clínica e Medicinaprimeiro, e despois de Pa[oloxía Xeral e Pnloloda Médicn. Foi Rector de 1893 a 1896 e de Legal e TOJ;icoloxfa dil Facultnde de Medicina de Santiago, da que foi decano. 1898 a 1900 e Senador en varios ocasi6ns. 9 Véxase nota 6. , Político liberal (Santiago, 1832) moi influínte na segunda meLade do século XIX. Foi 10 üuedrático de Medicina da Universidade de Santiago (oi o cirunián máis (amoso nasdepmado en 1869 pola provincia de PonLevedra, que se converteu na súa base de operacións, ultimas décadas do S. XIX en Galicia e fundador do manicomio de Conxo.aínda que o seu poder se articule en Madrid. Catedrático de Dereito Canónico, subsecretario 11 Catedrático desde 1886 de Obstelricill e Xinecoloxía e decano desde 1911 da Facultndee ministro de Gracia e Xustiza e de Fomento, presidente do Academia Matritense de de Medicina do Universidade de Sanliago. Na súa cátedra. sendo aUJ;iliar Varela. Radio,Xurlsprudencia e t.eJ;islaci6n, decano do Colexio de Avogados de Madrid, fundador da realizouse a primeira operaci ón de cesárea en Galicia.10 1
  7. 7. Algúns deles superaron a ponle que unía os dous séculos ou deixa­ Junta de Ampliación de Estudios, marchou a Alemaña para inves­ron discípulos que mamiveron a sona da Escola durante o primeiro tigar na fisioloxía e patoloxía do aparato dixestivo e nutrición notercio do século XX, como é o caso de Barcia Caballero", Gil Instituto de Química Fisiolóxica da Universidade de Estrasburgo eCasares", Puente Castro", Fernando Alsina", Antonio Martínez de no Institulo de Patoloxía de Berlín. Investigou a diabetes con AUenla Riva·, Ballar Cortés", Varela de la Iglesia", etc. A Escola e Van Slyke e a mucosa gástrica cos fisiólogos químicos HoffmeislerMédica Compostelá, lamén chamada Fonte Limpa á que acudían e Spiro, e os asuntos do herdo xenético con Loeb, e os do cultivoa beber enfermos de moi ampla e variada procedencia , de tecidos con Carrel. Froito principal de todo este traballo decaracterizábase pola sagacidade clínica, a eficacia terapéutica e a estudio e investigación foi a súa tese de doutoramento presentadasolidariedade integral coa persoa que sofre. a principios de 1913 baixo o título de A relacióll elltre o traballo Rematada a carreira, López Suárez traballou un ano como mé­ da mucosa gástrica e a reaccióll da orilla, publicada ese mesmodico nas minas de Peñarroya" e regresou a Madrid para exercer ano na revista Biochemische Zeitschrift (T. 56, caderno 3). Taméncomo asistente, entre 1908 a 1911, na clínica do patólogo Dr. Ma­ pasou dous meses en Munich realizando traballos de quimica cuan­dinaveitia20 , e o seu axudante particular. En 1911, pensionado pola titativa no laboratorio dos doutores Vender e Hobein e visitou clínicas e laboratorios en Heidelberg, Francfort, Berlín, Londres e Cambrigde. 11 Discípulo de Romero BlllJlco. desde 1891 foi catedrático da Analomíll do. Univer.¡idade Desde Alemaña, López Suárez envía diversos infonnes á Juntade Santiago da que foi tamén vicerrector. Ademais duo magnífico profesor foi director doHospital de San Roque e do rnW1icomjo de Conll.o e cualificado escritor. de Ampliación de Estudios noS que verte as súas opinións sobre o Il Cntedrálico de Pedialria en Sanliago en 1897 da que po.sou :i de Pntoloxía médicQ en funcionamento do sistema de becas e a actitude dos becados". Tal1901 . Tr.lbnllou sobre todo en Tisioloda e Cardioloxfa, malerio.s nas que ncndou un lugar na vez pola súa influencia e poIa cada vez máis íntima relación conmemoria da investigaci6n cientfñca internacional. l Licenciado e doutomdo en Medicina pola Universidade de Santiago. ande nacero en José Castillejo, consegue que os seus curmáns Dimas e Paulino1833, XOS!! Puente Castro ncadou grande presluio como cirurxián e introduciu o bisturi Suárez se trasladen a Estrasburgo a ampliar os seu s estudios",elét:trico en Galicin. Exerceu a sua aClividade no Hospital de Santiago e no Sanatorio de SanAgusún, rundado por el, e roi proresor auxiliar da Facultade de Medicina tutelados pola rede da Junta de Ampliación de Estudios, e que o seu l Encargado de cáledra de Patoloda Cinlnica durante longos anos. Este reputado irmán Xulio se traslade a estudiar Agricultura preto de Stuttgartcirurxián nacido en Santiago en 1881 rundou, con Antonio MarlÍnez de la Riva, o S¡UUlIorio (Landwirtschaftliche Hochschule de Hohenheim)", que foi ondede San Lourenz.o. 1& Encargado de cátedra de Obstetricia e Xinecoloda. Creou en Sl1111.iago, onde naceu en coñeceu a Cruz Gallástegui, que sería o director da Misión Biolóxica1882, Wl iCrvicio municipal gnnuílo de malemidade, a Gota de Le;te, e dedicoulle grande de Galicia.atención á Escola de Comadroas. Con Fernando Alsina eSUl.bleceu o Sanalorio de SanLaurenzo. Concluído O seu período de formación científica en Alemaña, en 17 Ciruniún e director do Gran HospiUl.l de Santiago, pioneiro na aplicación das mws 1915 López Suárez presentouse a unhas oposicións a cátedra demodemns lécnicilS oper.ltorias. Con Varela Radío rundou o primeiro sanatorio cirUrxico deGalicia. En 1928 roille imposUl. a Grnn Cruz de Beneficencia. 11 C4J.ledrático de Fisioloda do Universidade de Snnliago. Gran pedagogo que manti vomoitu relación cos fundadores e colaborudores da lnslirución Libre de Easeñanz.n. Mom:u en ~1 Vid. Anexo m. CorrespondenciaSantiago en 1922. l2 Dimas fi~o estudios de Física e Química Experimentais en Estrasburgo dur.mle un 19 Sociedade Minerra e Metalúrxica, empresa francesa creada en 1881 para a exploLDción semestre. Dunlllte o ver.in fixo prácticas de laboratorio de química en Fr.mkfun. ande taméndos xacemeOlOs de chumbo de Peñruroya (Córdoba). fuo oulro semestre de Física Quúnica e Bolñnica. 2l Xulio López Suárez estivo pensionadopolaJunta de Ampliación de Estudios. segundo 1:1 Juan Madiueveitia ( 1861·1938), pillÓlogo, gas!rOtenLerólogo e cirurxidn no Gran Hospilale proresor do Facultade de Medicino de Madrid. consUl. na Memoria dos anos 1912 y 1913. 1312
  8. 8. Patoloxía Xeral da Universidade de Salamanca e non gañala ácido que denominou mucoitínico, diferente do que se atopa en produciulle unha profundísima decepción e mesmo unha reacción cartílagos e tendóns. Este traballo foi publicado no Journal of de frustración e insatisfacción ("Recientemente hice las oposicio­ Biological CiJemistry (vol. XXV, núm. 3, xullo 1916). Tamén nes de Patología General de Salamanca, sufriendo la consiguiente visitou o Woods Hole, Massachusets, a Universidade de Harvard e desilusión al comprobar los vergonzosos medios que desgraciada­ trabal10u con investigadores xa con sagrados como Alexis Carrel mente siguen siendo todavía lo más eficaz en tales casos. Tuve un (Nobel en 1912), o xaponés Nagouchi, Jacques Loeb", e máis o momento de duda pensando si debeña renunciar para siempre al ruso Lewwindo Levene, co que continuo u os traballos que encetara intento de obtener una cátedra, pero el cambio de impresiones con en Estrasburgo sobre a mucosa gástrica. No Rockefeller foi moi ben respetables maestros, y la posibilidad de que en algún caso el acollido: "La acogida que me dispensó este genial biólogo puedo tribunal pueda tener garantías de independencia y competencia me calificarla de paternal. Me enteró de sus trabajos y se me ofreció animan a no desistir de hacer las primeras de Patología General o incondicionalmente para cuanto yo necesite y me dio tan sanos yde Fisiología que puedan realizarse en estas condiciones ...""). valiosísimos consejos sobre mis estudios que he quedado verdade­Tales condicións non se deberon dar ou non lle interesou máis esa ramente prendado de él"", e chegou a formar parte do Comité posibilidad e porque López Suárez non se volveu presentar a Executivo da Sección de Química. AH publicou o resultado das súasoposicións a cátedra. investigacións no Journal 01 Biological Chemistry e, ademais do Para tratar de superar a insatisfacción producida polo fracaso na traballo científico, facía de representante e introductor da Junta deoposición andou pola súa aldea nativa, onde se atopou con Cruz Ampliación de Estudios nos EEutP . López Suárez, ademais deGallástegui, que alí chegara invitado polo seu irmán Xulio, que se mandar desde o seu lugar de bolseiro exhaustivos informes do seucoñeceran e intimaran en Stungart, onde foran compañeiros de traballo e do nivel de investigación dos centros nos que traballaba,estudios de Agricultura. Entre os tres idearon poñer en marcha un carteábase con Xosé Castillejo, secretario da Junta de Ampliaciónproxecto de granxa experimental nas súas fmcas e unha escola de Estudios, a quen lle recomendou a Cruz Gallástegui e incluso aagrícola nocturna para mozos, que estaba a pleno rendemento en dous curmáns seu s e ao seu irmán Xulio. Anos máis tarde, López1916, e á que acudían 20 alumnos, filios de 1abregos, a aprenderen Suárez terminaría casando coa súa irmá Mariana. Castillejo, cate­nocións de agricultura, economía agraria e cultura xeral. drático de Dereito vinculado á Institución Libre de Enseñanza En 1916, unha nOva pensión permitiulle incorporarse tres anos nacido en Ciudad Real o 30 de outubro de 1877, foi profesor deao Rockefeller Institute for Medical Research de Nova York, na Francisco Fernández del Riego, que así o recorda nas súas memo-sección de química biolóxica, co doutor P.A. Levene. Primeiramenteemprendeu unha investigación para identificar o ácido condro­ XI J¡jeques Loeb, biólogo norteamericano de orixe aJemuno (1859-1924). Traballou gran­sulfúrico da mucina gástrica, para o que tivo a sorte de descubrir, de parte da .súa vida no instilUlo Rockefeller de Nova York e (oi un dos prineipnis derensoresaos dous meses de traballo, que o azucre que entra na súa consti­ da idea de que os procesos bioJóxicos están eslreitamenle ligados /lOS renómenos físicotución é glucosamina, e que, por tanto, representa un novo tipo de químicos. :!6 Carta de López. Suárez a Castillejo de 7 de agosto de 1916. Inserta no Anexo m. Correspondencia. IJ "Esloy extrnordinariamente agradecido a cuanto Vd . hace y muy satisfecho del influjo l~ Arquivo da Residencia de Estudiantes. Fondo JAE. expediente: López Suárez, 1915. que Vd . ejerce sobre los muchachos que llegan pnra orientarlos y colocarlos" (Cana de JoséVid . Anexo ill. Correspondencia. CasLillej o a Juan Lópel Suárel de 27 de novembro de 1916. Anexo m. Correspondencia).14 15
  9. 9. rias: "Era titular da cátedra de dereito Romano don Xosé Castillejo, que lles comurúcaba que de volta de Alemaña e EEUU, en horariosegredario tamén, por entón, da Xunta de Ampliación de Estudios. de oito a dez da mañá, abría consulta privada na madrileña rúa deVivía coa súa muller inglesa, nun chalet de Chamartín. Chegaba en Fernández de la Hoz, 58, de aparato dixestivo e nutrición , na quebicicleta á Universidade, uns minutos antes de comezar a aula . prometía realizar sempre un estudio e tratamento o máis coi dados oSorprendíame O seu saber histórico-x urídico, e engaiolábanme as e científico posible. Para os que precisasen tratamento nunha clíni­súas excepcionais dotes pedagóxicas. Chamábame a atención a ca, recomendaba o ingreso na Nursing Home, casa de saúde inglesarenartería de Castillejo, da que facía gala polo común nos seu s instalada en Madrid. E entre 1924 a 1929 traballou no Laboratorioen sinos. Así mesmo dos seus gabáns: Un levián, de coor negra, que de Patoloxía Xeral da Urúversidade de Madrid, onde compartiuvestía no verán; outro groso, esverdeado e acampanado, nos días de ensinanzas e tratamento dos enfermos de aparato dixestivo e nutri­inverno. Non teño mentes de ollalo a corpo, desposeído deses ción con Roberto Nóvoa Santos, que en 1927 gañara a cátedra desobretodos. De ordinario traía consigo, na bicicleta, un exemplar do Patoloxía Xeral da Universidade de Madrid á que se incorporou enDigesto, ou algún tomo de Mommsen e de Serafini. Durante o curso xaneiro de 1928.non deixei nunca de asistir ás clases que impartía este singular e Tamén desempeñou algún ca outro cargo de tipo oficial. Así, endouto profesor; fóra, claro está, dos períodos de folgas estudiantís 1928 formou parte dunha comisión encargada de estudiar asque tanto se prodigaron naquela etapa"". condicións da vivenda rural polo que o Ministerio de Transportes De volta do seu periplo formativo polos Estados Urúdos, entre o enviou de viaxe polo Norte de Europa. En 1932 era funcionario1922 e 1923 López Suárez dirixiu o Laboratorio de Bioquírrúca da do Patronato Nacional de Turismo e encargouse de controlar asJAE29, encadrado dentro dos laboratorios da Facultade de Farmacia inspeccións hixiérúcas dos ferrocarrís, deixando diversos folletosde Madrid que dirixía o compostelán Xosé Rodríguez Carracido]O. sobre estes asuntos que ofrecemos no Anexo 1_ Artigos de LópezEn abril de 1923, inscrito como ruembro do Colexio de Médicos de Suárez_Madrid, envioulle unha circular aos compañeiros de profesión na Guerra civil la Francisco Femández del Riego. O rfo do rempo. Unha hisloria l¡vido, Edicións do Desde que chegou a Madrid, López Suárez estivo en pennanenteCastro. 1990, pllJl. 32. 19 "Bajo llJ dirección de don Juno López Su~z se lUcieron en él, durante el curso de 1922 contacto coa República ou coas institucións que ela promovera e alío 1923, úuico en que funcionó, una serie de ejercicios de anáJisis CUaJillllivos y cuanliuuivos, pasou enteira a guerra civil. O seu cuñado José Castillejol comen­y de preparndos fisiológil:os. dirigidos a servir de base a los estudios médicos y biológicos,y especialmente 0.1 conocimient o de los alimentos y de los procesos de nutrición. Además, taba así a súa situación na capital madrileña en abril de 1937 : "Yoel doclor Lópcz Suárez realizó, en co!abOr.lción con el profesor Gallego. una invesLigación tengo todavía a mi hermana y a mi cuñado en Madrid [Mariana edirigida Il conseguir modificaciones estruclUrales de Ins imágenes histológicas, después de la Juan), ella horrorizada después de ocho meses en medio de unaextrncdón sistemática de los distintos lipoides que entrnn en la composición de los tejidosanimales, especialmente del nervioso. Dur.ulle estos experimemos no se logró un resultado batalla incesante. Él sereno y haciendo mucho bien"". Castillejo,defmiLivo. pero se consiguió vencer algunas dificultades técnicas y se obtuvieron algunosresultados que animon o proseguirlos". (Junta para la Ampliación dc Estudios e Invesrigacio­ II Os fonIsimos víncu los de López Su:í!ez COil InsLitución Libre de Enseñanza e coa JunLllnes Científicas. Memoria correspondiente a los crtrsos 1922-3 y 19Z3 4. Madrid. 1925 ,páx.264). de Ampliaci6n de Estudios Con..alecéronse cando don Junn casou con Mariano, innti de José Castillejo, secretario da JunLll de Ampliaci6n de Estudios. lO Natuml de Santiago, onde se licenciou en F<lm13da, Rodríguez Carracido Coi catedrá­ l~ Véxase Anexo m. Correspondencia.tico de Qufmic3 Orgánica e Biolóxica na Un iversid.:ide de Madrid da que LIlmén Coi Rector. 1716
  10. 10. persoa de talante republicano e liberal, foi detido en agosto de 1936. de liberal e republicano, na maioría dos casos era insuficiente; aAa saír ileso, foi Emest de Caux, corresponden te de The Tim es de simpatía, e incluso o apoio prestado á República, tampouco eraLondres, que n o agachou na súa casa e, ao día seguinte, foi López bastante, aseguraba Alberto Jiménez Fraud", director da InstituciónSuárez quen o acompañou ata Alicante en tren para que alí tomase Libre de Enseñanza, ande tratara de protexer a "institucionistas"o avión cara ao exilio en Londres" . Don Juan casara con Mariana como Ortega y Gasser", América Castro" ou Castillejo, que eranCastillejo nos primeiros anos da década de 1920 e comprou unha buscados no Madrid bélico por militantes de esquerda.gran fmca no Olivar de Chamartín que distribuíu en parcelas nas É moi coñecido o episodio que narra como López Suárez lleque irían construíndo as súas vivendas moitos membros da Institu­ salvou a biblioteca a D. Ramón Menéndez Pidal en plena guerración Libre de Enseñanza ou da Junta de Ampliación de Estudios civil. Don Juan residía en Madrid, na súa casa do Zarzal dos Pinarescomo Xustino e Patricio Azcárate", Cándido e Ignacio Bolívar", de Chamartín. Un día presentáronse uns milicianos na casa deMenéndez Pidal", Gómez Moreno l7 , Dárnaso Alonso", e o seu D. Ramón e os criados avisaron de forma inmediata a López Suárezcuñado José Castillejo, etc. De todas formas, como apunta Ri­ que acudiu con toda rapidez e con ánimo de impresionalos e decardo Gurriarán", a situación de López Suárez durante a guerra asustalos. Díxolles en ton desafiante que aquela era a biblioteca dedebeu de ser moi incómoda, sobre todo nos primeiros momentos, Menéndez Pidal. Os milicianos confundiron ao eminente filólogoxa que aínda manténdose fiel á República, sostiña posturas ambi­ con Menéndez Pela yo" e retiráronse respectuosamente farfallandoguas ou pouco claras fronte á represión aos non leais. A condición polo baixo: "¡Ah! Esta es la famosa biblioteca de Menéndez Pelayo". n David Cnstillejo, Los jmelectllais refonnadores de España 111: FOlolidad y porvenir(19/3-1937), páx. 208-209. }.I Patricio Azcárote. üvogado de ideas liberais e depuUldo. é autor de Velado.J sobre lafilosoJTa moderna (1853) e Exposición hislórico·cr(rica de los sisremasfilosóficos modernosy verdaderos principios de la ciencia (1861). Fundador e director da Biblio/eca Filosófica .publicou trnducci6ns de Plalón. Arislóteles e Leibniz. l Ignacio Salivar (Madrid, 1850: M trico, 1944), catedrático de Enlomolo~ía dn Uni·versidade de Madrid e presidente da Junta de Ampliación de Estudios. En 1939 e,;iliouse enMéxico. J6 Nacido na Coruña en 1869 roi catedrático de FiloloxSa Comparada na Universidooede Madrtid e presidente da Real Academia Española desde 1925. É autor, entre ourras 40 Carta de Alberto Jiménez Fraud a Antón Pastor datada en Londres o 20 de febreiro demoiúsimns oblilS, do Manuol de Gramática Hisrórica española e dn definitiva edición de El 1937.Cantar de MIo Cid. Tamén participou nas creación da JWlta de Amplinción de Esrudios (1907) 41 Filósofo (1833-1955) e catedrático de Melafisica da Universichldede Madrid. En 1923e do Centro de Esrudios Hi stóricos (1910). fundou a Revisla de Occidente, ca.n1e de enU"Uda en España de ideas filosóficas europeas. n Catedrático de Arqueotoxía árabe na Universidade de Madrid e un dos princtpais sobre todo alemanas.historiadores da ene española, sobre todo palas súas aportacións ea campo da arte medieval. 42 Traballou con Menéndez Pidal c con Gincr de los Rios. En 1915 obtivo a cáledrcl deFoi tamén director do Instiruto de Valencin de don Juan. HislOria da Lingua dn Universidade de Madrid. Despois de 1939 diclou cursos en universi­ JI Filólogo, catedrático e presidente da Real Academia Española. Membro da JunIU de dades estra.nxeiras ata que se estableceu en EEUU como profesor da Universidade de Ampliación de Estudios naceu en Madrid en 1898 aíndn que moi relacionado con Ribadeo. Princeton. O seu libra máis ambicioso é Espolio en su hisloria (1948), reeditado en 1954 co Autor de Los hijos de la ira, que o consagrou como un dos valores da súa ,l¡eroción, e de oblilS título de La realidad histórico de Españo.como Poemas pI/ros, Poemillasde la ciudad, Oscura noticia, La lengua poético de GÓngora ... ü Erudito. catedrático e director da Biblioteca Nacional . A súa obra, bandeira intelectual 19 Ricardo Gumanin, A investigacidn en Galicia no primeiro tercio do século XX: dos movementos conservadores. é amplísima e abrangue todos os campos da cultura espa~ Formación e destinos . Tese de douloramento, en elaboración. ñola. A súa obra mais coñecida tal vez se,l¡a Historio de los hererodoxosespañoles (1880-1882).18 19
  11. 11. , Estamos, pois, diante dun proxecto de clara inspiración americana no que se conta co patrocinio dunha Fundación para a que He servía de modelo a RockefeUer. Baseados neste proxecto, fóronse poñen­ do en marcha moitas das realización s polas que López Suárez loitou resoltamente: Misión Biolóxica de Galicia e Comisión de Estudios II. FACER GALICIA de Galicia, etc. López Suárez pasaba parte do ano en Galicia, pois adquirira no Saviñao a finca de Lamaquebrada, onde fixou a súa residencia que 11 alternaba coa madrileña de Chamartin. En Galicia ou en Madrid era "ome de ciencia e guieiro da mellora cultural de Galicia un fervedoiro de iniciativas: escavacións no Saviñao, mellora das condicións de vida da poboación rural, creación de industrias no A idea de incidir na recuperación de Galicia venlle a López agro, defensa das murallas de Lugo e do entorno do Colexio doSuárez desde antes da etapa americana. Ao regreso de EEUU traía Cardeal de Monforte, estudio e aplicación da xenética á meUora dosa idea preconcibida de que o desenvolvemento de Galicia pasaba cultivos e do gando en Galicia, bolsas de estudios a Guerra Cam­por favorecer a investigación sobre a agricultura e saír do marasmo pos", Luís Monteagudo" e Rodríguez Nieves", cursiños de música,e atraso económico e cultural. Para tal fm ideou a creación dun canto e baile dirixidos polo mestre Benedicto. Tamén subvencionouInstituto Galaico" con sede en Santiago e delegacións nas princi­ cursiños e excursións artísticas aos seminarios de Santiago e Lugopais cidades galegas. Para poñer en marcha este proxecto púxose en e o ensino da música no Seminario e na Escola de Maxisterio decontacto con diversas institucións oficiais e con Ángel Urzáiz", Lugo, custeou os planos de poboacións de Chantada, Escairón,patrón da Fundación Figueroa" que Ue aportou setenta mil pesos. Ferreira de Pantón e Taboada. Foi o valedor ante a Junta de Am­ pliación de Estudios para a creación da Comisión de Estudios en Galicia, recoJlida do Cancioneiro musical ou catalogación de Pa­ 4" "Un grnn gallego y una gro.n idea", en E/Orzón, lo.ID-1920. Vid. Anexo O Laudaflos. zos, cursiños de formación de cregos e profesores, doazóns a Museos. d Ángel Urzáiz y Cuesta (1856-1926), ovogado, xomalista e político. Militou nas filasdo partido Iibernl e, como lIl1. roi depulado polo disuilO de Vigo duranle corenla anos, Sempre en sintonía coa súa muUer, dona Mariana Castillejo".Desbancou ao conservador Xosé Eldunyen que oSlentD.rtl a represenlación deste disbitoduranle vimecinco anos. Impulsor do progreso ~a cidade, polo seu labor en pro do importaci6nde materias primas para 11 industria conserveira e as obras do porto de Vigo m~ceu o cargo tomar estado. XIl seu de ellSadn.s ou relixioso.s. O segundo refírese ao pago de estudios dosde presidenle honornr1o do. Cá.marn de Comen:io. Fundeu o xornlllLA Voz de Vigo (1908­ seus parent.es orfos.1909), portavoz do progruma Iiberol dn cidade. Fonnou parte dos sucesivos gobemos libcrais .n Estudiante de Teoloxítl na Universidade de Roma e director dunha fase do e~plornei6ncomo subsecretwio de Gobernoci6n en l887 e mmis!Io de Facendll con SllgD.SUl, Montero arqueolóxka dacaledral de Sanutlgo na que foi cóengo. Foi tamén bispo de Cuencn, secretarioRíos e Romanones. En 1923 Dbandonou o posto de deputado por Vigo 010 ser designado polo xeral do bispado español e membro consultor do Concilio VatieiUlo lI.Rei senador con carácter vitalicio. Na Revista de España mamivo unha langa colabor1l.ci6n 1 Lus Monte.agudo (A Corufta, 1919) foi bolseiro persoal de López Suáret. graeins 00sobre política esuanxeira.. Publicou varios discursos e un volume titulado Fiscalización que 1evou o cubo os seus estudios sobre metaluntia galega e a definición dos seus elementosparlamentaria (Madrid. 1919), onde se reeoUen as máis importantes das súas intervencións miís cnracterísticos. Vé~ase Anexo m. Correspondencia.nas Cortes. ( 9 Natural de Escair6n (1933). Bo1seiro persoo.l de López Suarez. Estudiou Medicina en ..s Os testamentarios do arcebispo Manuel Ventura Figueroa fonnalizmon o constituci6n Santiago e especializouse en NeW1>loda-Psiquiatríll e Electroeneelograffll en Alem.ma .da Fundación por escriturn de 28 de novembro de 1784. Sinalaron p.3.r.i ela a suma de seis ~ Xosé Ramón Fandiilo, Entrevista o D. Anronio FragUllS, en A Follo, revista damill6ns mnta e sele mil reás e deUlsele marabedfs, que equivalían é. cuana pru1e da bertbn1.8 plalafonna veciñal do Sllviñao, nO 5, 1992: "Como esuve n aH moilo lempo. con D. JuWl edo nn:ebispo. Dous eran os ob:Jtecl¡vos desUl Fundación: 11 dotación de p¡m:ntus orfas pllr.l coa sell.ora ... ¡Que fino er1l. aqueta señor1l.! ¡Que fina er1l.!"20 21
  12. 12. Coa súa decisión irrevocable de abandonar a Medicina perdeuse campo de fútbol. En Fión, regalo u parte do cemiterio e construíu o que puido ser un excelente bioquímico, solidamente formado, a Escala e a casa dos mes tres. López S uárez era, en todo, unha pero foi minguando a súa actividade profesional, incluso antes da personalidade de conviccións moi firmes. Unha das súas fortes guerra civil para dedicarse integramente aos intereses de Galicia. obsesións, segundo relata Daniel Rodríguez era a hixiene: "Mien­ Bal y Gay apunta que ao pensar só en Galicia, López Suárez ansiaba tras los gallegos convivieran con los animales, no se afeitaran ni sempre algo serio, mellorador e engrandecedor. "Una postura digna lavaran los dientes todos los días, no se limpiaran las uñas e hicieran de ser imitada y una conducta digna de ser seguida"". una dieta más equilibrada y sobria no podrían ser considerados Foi tras unha viaxe ca enxeñeiro Ramón Blanco" por Europa como pueblo culto. Me relató con horror que en una zona del cando decidiu entregarse de cheo aos intereses de Galicia e crear Saviñao se daba a los niños una rebanada de pan con aguardiente a Misión Biolóxica de Galicia. Dedicouse en carpo e alma ao para desayunar"". Tamén D. Antonio Fraguas relata que cando servicio dos intereses galegos, preferentemente ao desenvolvemen­ estivo en Lamaquebrada nas escavacións da anta de Abuíme, don to do proceso agrícola, económico e cultural de Galicia, pois como Juan quería mandalo a Alemaña, pero advertíao de que "Tiene Vd. adoitaba dicir "son metade médico e metade agricultor". Asegura que afeitarse todos los días. Acostúmbrese Vd.". "Eu afeitábame un Filgueira Val verde que ao falar dos problemas do campo en Galicia día si e outro non e vía as estrelas". Tiene Vd. que afeitarse todos é imposible prescindir do que represento u o "Plan López Suárez". los días"". Nos seus escritos, notas ou apelacións ás autoridades do Estado, En Monforte defendeu a integridade da praza do Campo da aparece todo un ideario de reforma e mellora das estructuras sociais Compañía e o parque de Santo Domingo cando se enterou de que de Galicia53 • querían construír un ambulatorio e un cuartel da Garda Civil, que Convencido de que un dos grandes inconvenientes da poboación estragaría a ágora amplísima que se abre ante a fachada do Colexio.rural galega era a incomunicación, impulsou a execución de novas Fixo todo tipo de xestións e mesmo ofreceu unha finca da súavías e reparación das antigas, en moitos casos pagando os gastos e propiedade, que o Instituto Nacional de Previsión rexeitou en 1965.organizando o traballo. Máis de 100 quilómetros de camiños veciñais Aa recibir a negativa do INP vende u a finca por 1.750.000 ptas.e estradas na provincia de Lugo, entre as que destacan as de fronte ao 1.100.000 polo que lIa vendía ao Instituto, deixando claroMonforte a Escairón, de Escairón a Currelos, de Escairón a Ferreira, que non quedaba satisfeito coa operación "por cuanto era el mejorde Fión á Cava, a Forcados ... No seu concello natal, el mesmo emplazamiento del Ambulatorio, y tener yo bien probado mi interéssufragou diversas mellaras como a Devesa, o Grupo Escolar e o por este pueblo, con mis donaciones de solares para el Instituto de Higiene, Casa Cuartel de la Guardia Civil, Parque de Santo Domin­ go, Parque de la Estación y otros beneficios. Todo lo cual tiene un 1Jesús Bal y Gay e Rosila Gnrda Ascot,. NI/es/ros Trabajos y Nuestros Dios, Fundación Banco Exterior. Madrid, 1990. valor de 6.000.000 ptas."". Monforte terminou recoñecéndolle tan­ SI O agrónomo Ramón Blanco foi un nclivo e permanenle colaborndor de GaJlás1egui na tos favores e a Comisión Municipal Permanente, en sesión celebradaMisión Biol6xica, o que lIe permitiu obler unha axuda para ampliar estudios nll. Estación deXcnélica de SvalOf (Suecia). Sen embargo, a súa dedicación principal estivo en relación coaaliment.nción animal. con especial alención 30 bovino. Fai tamén propagandisla das vantaxes S4. Daniel Rodr1guez Rodríguez.., Tres pe~on3lidades de Saviñao", UJcensio, 1992.dos prJdos anificiais, convencido de que lan impol1ante como a mellorn xenética ero procurar JJ Xosé Ramón FllIldiilo, Entrf!Iisto a D , Amo"io Fraguas, en A Folto, revista daunha alimentación axeitada paro manler n especie mellornda e evitar a sua degradación. platarorma veciñnl do Saviñao, nI! 5, 1992. 1 Vid . Anexo l. Artigus de López SUlÍrez. Sto Véxase Anexo UI. Correspondencia.22 23
  13. 13. o 13 de maio de 1970, a proposta do Alcalde-Presidente, don Lugo radicaba na necesidade de producir sementes pratenses Guillermo Fernández Otero, acordou que a Travesa de Viveiro melloradas en Galicia, pero as súas xestións non callaron, sobre pasase a chamarse Avenida e Parque Dr. López Suárez". todo pola escasa colaboración que lIe prestou a Deputación de En Lugo, nun momento no que perigaba a integridade da Mu­ Lugo, como el denunciou reiteradamente". No caso da Estación ralla, impulsou os trámites para que a Academia de Belas Artes de Vitícola-Enolóxica de Ourense, en 1929 o proxecto estaba moi San Fernando declarase Monumento Nacional a Muralla romana maduro e a ubicación en Ourense era a escollida por seren o eixo que circunda, a cidade. Amparándose nesta disposición de 23 de das comarcas vinícolas situadas nas ribeiras do Miño e o Sil. abril de 1921, en dúas ocasións evitou a súa demolición. Xestionada pola Junta de Ampliación Estudios, contaba coa prome­ Tense afirmado que a base do patrimonio de López Suárez se sa de subvencións das Deputacións galegas e do Ministerio de sustentaba na adoúnistración da Casa de Alba en Galicia. De todas Economía, e xa se levara a cabo a selección de persoal. Todo estaba formas , din os que o coñeceron, que non fixo nunca alarde de a punto, pero a caída de Primo de Rivera impediu que comezase a riqueza e que a súa economía sempre estivo hipotecada pola ansia funcionar en I93()6. Durante a República, don Juan reiniciou as de mecenado cultural e de obras de progresoS8. En Arxeriz fundou xestións e, unha vez logradas a concesión ministerial e o orzamento unha industria láctea da que foi pioneiro en Galicia e na que iniciou extraordinario da Deputación, a Lei de Resrriccións de 1935 freou aos seus sobriños Xosé, Antonio, Manuel e Castor Rodríguez Ló­ de novo todos os trámites, que se retomaron cando a Fronte Popular pez, creadores máis tarde das marcas lácteas de Larsa en Chantada gañou as eleccións, pero a rebelión militar de 1936 coutou defmi­ e Vigo e de Arxeriz en Robra (Outeiro de Rei)". Tamén cultivou tivamente o proxecto, que contemplaba un depósito central en en Arxeriz millo híbrido, o famoso dentón, ou ca/ullcha de cellleoque se comercializou nos anos 40-60; e tamén introduciu o porcoYork para renovar a cabana da comarca. Consideraba as granxas tAl VéxilSe Anexo 111. Correspondencia.prácticas como alg9 fundamental para que os agricultores aprendesen 6 Teniendo GaJicia una importante riqueza viti-vinfcoln en las riberas del Miño y Sil,a cultivar mellor as terras e a coidar mellor O gando, o que tamén vDJles de MaRfarle y Verín, gr.lI1 parte de lo provincia de Pomevedm, y aún coma.tOlS de la de Coruña, como la Ulla y Betnnzos, no exiSle en esta región una sola entidad oficial oaxudarfa a resolver o sangrante problema dos camiños e da viven da privada, especializada en esLa materia, n quien no poder consultar ningún problema de videsrural. E todo isto, na súa opinión, non era cuestión de moito diñeiro, o vinos, lo que explica 10 verdadera ;uuuqufa, y falla de orientaci6n conven.iente quesenón de bo sentido. actualmente reina en este cultivo, Por lo expuesto es de toda necesidad una estación viLícolll.-enológica en Ocense, par.:!. Tamén traballou na perspectiva de materializar diversos Galicia y el Bierzo, comlllCa la úlLima que agrícolomente corresponde a esta región, organi~centros e granxas agrícolas, como o de Praticultura de Lugo ou a zada Il semejanza de la Misión Biológica de Galicia, con un Patronato que la rija y nmpnre, y esLa Dipulación solicita de este Ministerio su creación, ofreciendo por su pane el local yEstación Vitícola-Enolóxica de Ourense. O interese do centro de terrenos necesruios par.:!. su inslDbción, Parece seguro que si el Patronnto y personallécnico del Centro cuya ocación soücitamos tiene acierto no tardará en lograr la cooperación y asistencia moral y económica de entidades oficiales y particulares, principalmente la de los cosecheros que pondcin siempre sus fmcas 1 Vid. Anexo m. Correspondencia. a disposición del Director de lal Centro que merezca confianza y respeto, Y es de esperar ,. Véxase 11 transcrici6n literal do seu testamento 30 fmo.l desle mtsmo capítulo. también un pronto encauzamiento técnico-científico-econ6mico de todo el problemo. viti· jJ López Suárcz comprouJle An:eriz, como outros: Lantos bens, á casa de Alba. 1..ogo vinfcola en la región, que hoy mismo sufre una tremenda crisis de precios, ripidamenteregaJoullo 110 seu sobriño Xosé Rodriguez López, filio da súa irmá Xoscfina, que Uo doou subsanable con uno. consciente regulación de ofertas", Fondo López Suá.rez. Museo de30 seu sobrino Xosé Solo Rodríguez, o actual dono. Pontevedm..24 25
  14. 14. [:¡II , Ourense e outros catro en Monforte, Valdeorras, O Ribeiro e O como Ortega, América Castro ou Castillejo eran buscados no MadridI Bierzo". bélico polos militantes de esquerda. Onde López Suárez realizou con máis interese o seu labor de Sen ser adepto nin manifestar nunca simpatía polo novo réxime, impulsión e execución de obras e melloras de interese público foi mantivo boas relacións coa Administración, da que recibiu diversos en Escairón. Xuntou e puxo de acordo aos diversos propietarios apoios para as súas propostas, afnda que na súa actividade de para que lle vendesen cadansúa parcela que, unha vez unidas, !le promotor de iniciativas non sempre concitaba o beneplácito das autoridades políticas, como manifesta nunha nota manuscrita do ofreceu ao Concello para poñer ao servicio de toda a veciñanza ano 1943 gardada no Museo de Pontevedra: "Puede decirse que unha fennosÍsima fraga de carballos coñecida pala Devesa Muni­ desde hace treinta años vengo consagrando al progreso e interés cipal. Coa mesma finalidade de mellarar os servicios do Concello, público el noventa por cien de mi actividad y trabajo. A pesar de en Escairón comprou os terreas nos que na actualidade se asenlan todo esto sigo encontrando enonne resistencia a mi labor en las o cuartel da Garda Civil e o Grupo Escolar. Fixo, así mesmo, entidades oficiales, especialmente la Diputación de Lugo", de la importantes doazóns aos concellos do Saviñao, Monforte e Friol, e que recibo un trato de verda¡:lera desconsideración"". Na Corres ­ neste último contribuíu a crear unha Granxa Agrícola da Caixa de pondencia aportamos unha carta da Casa Civil do Xefe do Estado, Aforros da Coruña para ensinanza da comarca. Na parroquia de de 13 de xaneiro de 1948, na que se !le comunica que !le entregaron Fión adquiriu propiedades en Lamaquebrada, Rendal e Arxeriz. No a Franco as catro "interesantes notas para S.E. y que ha agradeci­ pazo de Lamaquebrada reuniu unha colección de mobles artesáns, do"". O propio Franco concedeulle a Orde do Mérito Civil en 1964. manuscritos e libros, depositados moitos deles no convento de Ademais de regalarlle unha portada de pedra, moi posiblemente Santa Clara de Monforte e en diversas dependencias municipais. A procedente da igrexa románica de San Miguel de Eiré", López Monforte tamén lle doou o Parque de Santo Domingo, o da Esta­ Suárez, con motivo da distinción, escribiulle unha carta a Franco na ción, o solar do Instituto de Hixiene e do cuartel da Garda que lle toca varios puntos·. Comeza recoñecendo os progresos de Civil. España nos 25 anos do seu goberno, sobre todo no relativo ao Como dinarnizador social e cultural, López Suárez era funda­ mentalmente un home de acción, moi dinámico. Sábese del que 6l En 1943 era presidente da Depulación de Lugo Xosé Gayoso Castro, que tamau I posuía unha personalidade rexa, decidida, fume nas decisións e a posesión en 1941 subsrirurndo a Xosé Pardo y Pardo Monlenegro. Permaneceu no cugo ola 1949, ano no que accedeu Anlonio Rosón. veces bastante abrupto con todo o que entorpecese as súas inicia­ 604 Museo de Pontcvedra. Fondo López. Suárez.. tivas. Durante a República, cabe pensar que fose adepto a ela, afnda t.! Vid. Anexo m. Correspondencia. que só fose polo ambiente da Institución e da Junta no que se movía. 66 En Eiré debeu de ter diverSllS propiedades. seguramente que por compra, como se deduce duo corto insertado polo }tomal El Progreso na súo edición de 3.10. 1972: "Como Durante a guerra, a súa situación, por ambigua, debeu de ser algo habíamos informado a nuestroS leclores, el doctor Lópe~ Suárez. (q.e.p.d.), gran benefactor incómoda. Téñase en canta que relevantes personaxes da República de nuestra ciudad, había donado al Ayuntamiento de Monforte Wla ponada de gran volar histórico místico, enclavada en una de sus propiedades en Eiré. "Lu portada en cuestión había sido destinada para una obra pública de nuestro Ayunta­ miento, pero sin especificar donde. .. Ahora podemos asegurar que esta ponada será trasladada y po!Jeriormenle instol ada en 0.1 Lourenz.o Femández Prieto, Labregos con Ciencia . Estado, sociedade e innovación el conjunto monumental de San Vicente del Pino". tecnoJ6xica na agricultura galega, 1850-1939, Edici6ns Xerais de Galicia, 1992. 61 VéXa5C Anexo m. Correspondencia. ,[ 26 27 1: 1 :
  15. 15. fomento industrial e ao principio de autoridade. A continuación MISIÓN BIOLÓXICA DE GALlCIAdesacredita ao Ministerio de Educación por fomentar a multiplica­ A creación da Misión Biolóxica de Galicia está ligada a dúasción de señoritismo no alumnado e a pouca preparación do personalidades, o médico e mecenas López Suárez e o enxeñeiroprofesorado, tanto no ensino medio como no superior. Tamén agrónomo Cruz Gallástegui Unamuno, e a dúas institución s, a Juntaexpresa claramente a súa opinión sobre o pouco éxito da política de para Ampliación de Estudios de Madrid e a Sociedade Económicaagricultura, hixiene e obras públicas, sobre todo no referente a de Amigos do País de Santiago. Nos orzamentos da Junta do cursocamiños e melloras urbanas. 1920-21 ao consignarse unha partida para a "extensión a provincias Toda unha mostra do carácter serio de López Suárez que non dos servicios de carácter científico e educativo", López Suárezdesaproveita a máis mínima ocasión, nin unha carta a Franco, para percibiu a oportunidade de crear en Santiago un centro de bioloxíamostrar a súa fervorosa fasquía de servicio ao ben público. Sempre aplicada á agricultura, baixo a dirección de Gallástegui. Para iso,con rotundidade nas formas, por iso don Juan valoraba as persoas xestionou que a Sociedade de Amigos do País ofrecese á Juntapola súa capacidade de emprender algo renovador. Tiña unha gran­ cooperación para a creación dun laboratorio de investigación nade formación científica e sensibilidade para certas artes plásticas. Escola de Veterinaria de Santiago. A proposta foi aceptada e enMovíase mellor entre os ideais científico-positivistas de principios abril de 1921 naceu a Misión Biolóxica de Galicia, con Gallásteguido século XX ca nas teorías filosóficas do seu tempo. Un borne de director, un axudante de laboratorio e un comité directivo for­sempre en acción, sempre aseado, con zocos e polainas en pleno mado por Rafael Areses", Xosé Rivero de Aguilar70 , Rof Codina"verán, ao que os seus coetáneos, sen datos con que poder demostralo, e López Suárez. Máis tarde, logo do traslado a Pontevedra,relacionaban coa masonería". incorporáronse Daniel de la Sota11 , Losada Diéguez1J , López Ortiz" Un exemplo da obsesión que tiña L6pez Suárez por romper o e Miguel Odriozola" .illamento con Europa proxectábao na teima dos idiomas. Así orecolle David Castillejo ao recordarnos que o seu tío, Juan López !19 Enxeñeiro xefe do Disuito Forestal de Pontevedm e autor de diversos trabnJlos sobreSuárez, le dixera que en 1900 non había máis que sete españois que repoboación de montes e ríos e dunha Historia de un herbario (ponlevedra, 1948), realizada polo aulor para a Escola de Enxeñeiros de Montes. Autor do deseño da Casa Forestal dosoubesen falar alemán. Imbuído como estaba polo espírito ideolóxico Monte Aloia. do que foi gran valedor.da Junta puxo toda a súa capacidade de persuasión e influencia no 10 Enxeñeiro do Distrito Forestal de PonlevedrJ.. JI Veterinario nacido en Pral del Llobregat en 1814. pero que desenvolveu un enonm:empeño de que esta institución favorecese a investigación en Ga­ labor no agro gnJego dUliulle mlÍis de sesenta nnos.licia e terminou promovendo a creación da Misión Biolóxica de 12 O enxeñeiro Daniel de la Sota presidiu n Deputación Provincial de Pontevedra entreGalicia e da Comisión de Estudios en Galicia. A Junta de Am­ 1923 e 1929. período no que Pontevedra se conveneu nunha das provineias españolas máis avanzadas no fomento da repoboación forestal e no que se crearon n Caiu de Aforros. apliación de Estudios fora creada por Real Decreto de 1907 como Misión Biolóxica e o MuseO Provincial. Tivo como conselleiros a Sánchez Cantón, Losadaunha extensión da Institución Libre de Enseñanza para encargarse Diéguez, Alexandre Bóvedn e Cnstelao. 73 Catedr.i.tico de Filosofia nos Institutos de Ourense c Pontevedra, membro dJls Innandadesda súa actividade externa e dos intercambios con Europa: a creación da FaJa e do Seminario de Estudos GnJegos, do Museo de Pontevedra e tesoureiro da Misiónde centros de investigación científica. Biolóxicn de Galicia. 1~ Frei Xosé López Ortiz. bispo de Tui e vicepresidente do Centro Superior de Investi­ gncións Científic!l.5. " Daniel Rodríguez Rodríguez.. "Tres personalidades de Saviñno", Lllcensia, Lugo, l Enxcñeiro agrónomo especializado en estudios de gandería en Cambridge, Edimburgo e Abberdin . Otamado por Gnllástegui, incorporouse ti Misión Bioló1.icn en 1929 pllll!.1992. 2928
  16. 16. f A Misión permaneceu en Compostela de 1921 a 1926, ano no dez Quintanilla; Alfonso Solano; os irmáns Blanco González, que, que se quedou sen local ao suprimirse a Escola de Veterinaria, pero, continuando a obra de Gallástegui, obtiveron millos híbridos de en 1927, gracias a Daniel de la Sota, presidente da Deputación, a tallo azucrado; Ernesto Vieitez, que proseguiu, con gran éxito, as Misión trasladouse a Pontevedra: primeiro a Campolongo e des poi s investigacións do director da Misión sobre o castaño; Ramón e á fmca e pazo de Gandar6n, en Salcedo, que pertencera ao arcebispo Xerardo Dios Vidal; Benito Sánchez Rodríguez e outros moitos. Malvar" a finais do século XVIII. Coa irrupción da guerra civil española, a Misión pasou a depender Foi no período anterior á Guerra Civil cando a Misión acadou do Consello Superior de Investigacións Científicas e contou coas o seu maior grao de actívidade. Hai que saIientar, sobre todo, a axudas da Dirección Xeral de Agricultura, do Instituto Nacional de figura de Gallástegui, quen realízou numerosos estudios agro-pe­ Investigacións Agronómicas e das Deputacións galegas. cuarios sobre Galicia e lle dedicou especial atención aos híbridos Cruz Gallástegui nacera en Vergara (Guipúzcoa) en 1891. do millo, mazorcas de gran tamaño". Como filial da Misión, en Estudiou na escola Superior de Agricultura de Hohenheim, en 1930 creou o Sindicato de Productores de Semillas, que alcanzou Stuttgart, onde se titulou de enxeñeiro agrónomo e fixo amizade con grande repercusión no campo galego. Tamén experimentou con Xulio López Suárez, quen o invitou á fmca que en Lamaquebrada cerca de cincuenta variedades de patacas nacionais e estranxeiras, tiña o seu irrnán Juan, que Ile conseguiu que a Junta para Amplia­introduciu o cultivo de variedades de gran producción e contribuíu ción de Estudios lle outorgase unha pensión de estudios en Estadosa iniciar a producción das de semente; levou a cabo traballos para Unidos. Estando en Lamaquebrada, López Suárez e Gallásteguimellorar as plantas hortícolas e forraxeiras, alcanzando gran popu­ solicitaron de común acordo unhas bolsas de axuda á JAE. A donlaridade as Semillas Gallástegui; OCupouse tamén do gran problema Juan concedéronlla e a Gallástegui denegáronlla. Nunha carta ada enferrnidade da tinta do castaño, conseguindo plantóns indemnes Castillejo datada en Nova York en xullo de 1916, López Suáreza dita enfennidade e a explotación do gando de porca do país, critica con dureza esta resoluCÍón reprobando o sistema selectivo dademostrando a vantaxe da explotación do porco productor de magro memoria previa: "Sé que Gallástegui, solicitante de pensión parae foi tamén iniciador da mellora do gando do porco do país, cosas agrícolas, y de quien le había dado a V. referencias, no le haestablecendo una parada de sementais e realizando o controlleiteiro­ considerado la Junta apto para la misma. Creo con toda sinceridadmanteigueiro das vacas de raza rubia galega. que es una lamentable equivocación del ponente, que casi segura­ Ademais da figura indiscutible de Gallástegui sobresaíron na mente nadie le aventajaria en aprovechamiento de lo que deseaMisión as de Vicente Boceta, Miguel Odriozola, que traballou en estudiar, y que, además muy pocos reunirán como él las condicio­cuestións referentes á explotación do gando de porca, César Fernán­ nes que a mi parecer deben de tenerse en cuenta. Yo hace tiempo que creo, y así se lo he dicho alguna vez a la Junta, que obligar aOCUp81S~ da piarn de cerda.. Foi c8tedr.ítico de Zootecnia animal da Escola Superior de ciertas Memorias y trabajos es obligar a mentir, a fusilar y a serEnxeñeiros Agrónomos de Madrid. desahogados. Yo le he escrito animándole, y si no consigue pensión " Sebaslián MaJvar e Pinto. arcebispo de Santiago, n8CCU na parroquia de San Martiño procuraré traerle aquí, donde con toda probabilidad le reconoceránde Salcedo en 1730. n Xunlo ao trabaJlo de investigación, a Misión reaJizou un amplo labor cuJtural e tantas condiciones que se quedarán con él. Por esto, más que pordivulgativo. DllS publicacións Sóllienlólmos unicamenle adedicada polo aulor, Cruz Gallá.stegui, la necesidad que de él tuviera, le llevé yo a nuestra casa, pues sabíaalópez Suárez: "a quien se sebe la CJeocíón de la Misión Biológicll de Galicia". Trátase deCómo se debe hacer lo selecci6n del marzo Lugo. Ronsel, 1924. que parientes y amigos le ofrecieron provenir en América, de donde30 31
  17. 17. sería difícil que volviese"". Deixa mostras López Suárez do seu te de híbridos dobres de millo, que tan extraordinaria importancia carácter áspero, pero tamén denota que as súas relacións con Cas­ económica acadarían máis tarde. En 1919, trasladouse aínda a tillejo fan acadando un grao de grande confianza porque este tamén Ithaca (Nova York) para proseguir estudios no departamento de lle responde con claridade: "Creo en cambio que no ve Vd. con Mellora Vexetal na Urtiversidade de Comell con Ralph A. Emerson". claridad el asunto de Gallástegui. Sabiendo Vd. cuál es la naturaleza Rematada a etapa de estudios· en EEUU, en marzo de 1921, de la Junta y contra qué géneros y números de fuerzas hemos tenido Gallástegui desembarcou na Coruña e colleu o tren rumbo a Vergara que luchar, no sé cómo puede extrañarse de que, hasta en los casos para visitar á familia despois de catro anos de ausencia e deuse a de que estamos convencidos de que un hombre vale, le exijamos un coincidencia que na estación de Monforte subiu ao mesmo depar­ cierto testimonio público y tangible de sus trabajos para poder tamento López Suárez, que se dirixía a Madrid. No traxecto atapresentarlos Como justificación de nuestras resoluciones ante el Venta de Baños convence u a Gallástegui de que aprazase a visita asalto de aventureros y mendigos que necesitamos contener. .. aos seus familiares e seguise a Madrid para entrevistarse con San­Gallástegui ha presentado unas hojas, que estarán probablemente lÍago Ramón y Cajal" e Xosé Castillejo xa que existía unha boabien, acerca de la fermentación de los quesos; pero no puede disposición por parte da Junta para a Ampliación de Estudios deextrañarse de que en un concurso semejante, parezca insuficiente crear en Galicia un centro de investigación. Como consecuenciaesa nota para hacerse cargo de quién es el hombre y cuál la justi­ desta entrevista, Gallástegui volve a Santiago e o 1 de abril de 1921ficación de sus deseos"". irticiou a súa vida a Misión Biolóxica de Galicia. Sen embargo, Gallástegui obtivo unha bolsa na seguinte convo­ Queda clara, pois, a importancia decisiva de López Suárez nacatoria da JAE e en 1917 marcha aos EEUU. López Suárez creación e evolución da Misión "porque exerceu un permanenteorientouno poi a xenética e xuntos foron visitar ao Premio Nobel labor de tutela da institución contribuíndo a superar os numerososThomas H. Morgan··, profesor da Universidade de Columbia, que problemas que se lle presentaron e a calmar as queixas de Gallásteguios puxo en contacto con Edward M. East, especialista en xenética polas deficiencias nas que ten que traballar. Na Misión, a JAEaplicada á agricultura e gandería, que acolleu a Gallástegui como exerceu unha influencia decisiva a través de López Suárez a quenalumno na Bussey Institution da Urtiversidade de Harvard. AH Gallástegui consultaba practicamente todo o que facía, incluídas astraballou con East en xenética vexetal e con William E. Caslle en cuestións experimentais 84u .xenética animal. Decidido polos vexetais, en 1918 foise á AgriculturalExperiment Station de Connecticut con Edward H. Jenjis e DonaldF. Jones l , onde asistiu á obtención das primeiras plantas de semen­ s;! Juan López Su5.rez., "Don Cruz Ga.llástegui, modelo de hODbre sabio, bueno y eficien­ 11 Véxase Anexo W. Correspondencia. le", en R~...isfa de Econom(o de GaUcia, n~s 25-30, xnneiro-decembro, 1962. 79 Véxa.se Anexo m. Correspondencia. Il SanLingo Ram6n y Cnjal (1852-1934), catedráLico de Analomía en Valencia e de 10Biólogo noneamericano (1866-1945). Gmn xenético especializouse no estudio d<l Histoloxra e Anatomrn Palolóxicn en Barcelona e Madrid. PoJos seus traballos de investiga­herdlUlZa e na embrioloxín experimental. ción sobre o lecido nervioso, en 1906 concedéronlle o Pre1tÚo Nobel de Medicina. Presidenle 11 D. F. JODes foi discípulo dos doulores M. East e W.E. CnsLle da Universidade de da Junta para Ampliación de Estudios.Harwatd, considemdos como os mellores especialistas do mundo na aplicación da xenética u Laureano Femández Prielo, Labregos con ciencia. Estado, sociedo.de e innovoci6ná agricuflUr.:I. ltcno16xica no agricu/rura galtga, /850-/939, pp. 133 e 143.32 33

×