Awtistiaeth: Canllawi Rieni a Chynhalwyryn dilyn DiagnosisAwtistiaeth:
Awtistiaeth: Canllawi Rieni a Chynhalwyryn dilyn DiagnosisGwaith celf y clawr trwy rodd caredig Carrie Francis
2 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisRhagairMaen bleser gen i gyflwyno llawlyfr Awtistiaeth: Canl...
3 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNeges gan rai on rhieni“Maen rhoi nerth i rieni a chynhalwyr...
4 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCaerdydd ar Fro	 Mark Flagg (Rhiant)Anne Jackson (Rhiant)Lyn...
5 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisHoffem ddiolch hefyd i:•• Grŵp Llywio ASA Rhondda Cynon Taf ...
6 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
7 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisRhagair	 2Neges gan rieni	 3Cydnabyddiaethau	 4Cyflwyniad	 8...
8 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyflwyniadOs ydych chi wedi clywed yn ddiweddar fod anhwylde...
9 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisBeth yw Anhwylder SbectrwmAwtistiaeth (ASA)?Anhwylder mewn d...
10 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis•	 anhyblygedd meddwl ac anawsterau gyda dychymyg cymdeitha...
11 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDod i delerau â diagnosiso awtistiaeth neu gyflwrperthynolY...
12 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDoes dim or fath beth âr ffordd gywir neu anghywir i deimlo...
13 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis“Rydw in fenyw lwcus iawn i gael y fraint o gael fy mab. Wy...
14 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor yn dilyn diagnosis:◆◆ Pan fyddwch chin barod i wneud...
15 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCroeso ir IseldiroeddGan Emily Perl KingsleyNi chyfieithwyd...
16 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDathlu’r Iseldiroedd - Dwi gartref!Gan Cathy AnthonyNi chyf...
17 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodiadau
18 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
19 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodweddionASD
20 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodweddion ASABydd yr adran hon yn ceisio egluro nodweddion...
21 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyfathrebu cymdeithasol (llafar ac iaith y corff)Efallai na...
22 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisAnhyblygedd meddwl ac anawsterau gyda dychymyg cymdeithasol...
23 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisMaer diagramau isod yn dangos rhai or ffurfiau yr amlygir a...
24 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisEin SiwrnaiGan Josh (JJ) and Carole MurphyDechreuodd Josh a...
25 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
26 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodiadau
27 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisPryderUn or pethau mae nifer o rienin ei grybwyll ydy pa mo...
28 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisMae plant sydd ag ASA yn teimlo pryder am amryw o resymau, ...
29 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisAm yr holl resymau hyn a rhai eraill, does rhyfedd bod plan...
30 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisYmddygiad Ailadroddus /StimmingMaer term ymddygiad ailadrod...
31 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisMae rhai plant yn dysgu monitrou hymddygiad er mwyn ei gyfy...
32 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor ar reoli ymddygiad ailadroddus/stimming eich plentyn...
33 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDiddordebau Arbennig /Anhwylder Obsesiynol Gyriadol(OCD)“Dy...
34 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisGall diddordebau arbennig fod yn unrhyw beth or rhyfeddol i...
35 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisGall diddordebau arbennig amharu ar ddysgu neu weithgaredda...
36 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodiadau
37 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisTrafferthion synhwyraidd mewnAwtistiaethYsaithsynnwyrydy:go...
38 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDyma rai esiamplau o drafferthion synhwyraidd y gallai eich...
39 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisO ‘Sensory issues in Autism’ gan Autism and Practice Group,...
40 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodiadau
41 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisASA ac Anhwylderau EraillBydd rhai plant yn profi anawstera...
42 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodiadau
43 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyfathrebu
44 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyfathrebuBydd unigolion sydd ag ASA yn cael anawsterau gyd...
45 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis“Gwnes i ddarganfod y gallen ni gael sgyrsiau hirach a mwy ...
46 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisYn yr un modd, efallai na fydd plentyn sydd ag ASA yn gallu...
47 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodiadau
48 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
49 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisBod yn gefn ichplentyn gydagymddygiadgwahanol
50 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisBod yn gefn ich plentyn gydagymddygiad gwahanolMaepawbynard...
51 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisAr y dechrau, gall y mathau yma o ymddygiad fod iw gweld yn...
52 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisYr hyn gallwn ni ei weld:Yr Ymddygiad penodol:Gweiddi a sgr...
53 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisHefyd,meddyliwchamswyddogaethyrymddygiad—bethmaennhwneienni...
54 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDyddiad ac amser Beth ddigwyddodd cynt? Beth ddigwyddodd yn...
55 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisYn yr esiampl uchod, gallwn ni weld nad ydy John yn hoffi s...
56 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNewid yr AmgylcheddYr ymddygiad yn cael ei sbarduno gan ysg...
57 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisI unigolyn sydd ag ASA, gall y darlun fod yn fwy astrus fyt...
58 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis		Dyddiad ac amser Beth ddigwyddodd cynt?befoBeth ddigwyddo...
59 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisTaflen waith trosiad y mynydd iâNodwch ymddygiad eich plent...
60 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
61 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor ar FaterionCyffredin
62 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor ar Faterion CyffredinMae llawer o rienin dweud bod a...
63 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDydyn ni ddim yn deall yn iawn pam bod plant ASA yn fwytawy...
64 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor ar reoli diet::◆◆ Monitrwch eich plentyn am gyfnod. ...
65 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDiet fel triniaeth i ASAAr hyn o bryd, mae diffyg tystiolae...
66 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCwsgBydd llawer o blant ASA yn cael anhawster gyda chwsg rh...
67 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor ar reoli anawsterau cwsg:◆◆ Sefydlwch drefn gydar no...
68 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisArferion toiledGall y broses o ddysgu mynd ir toiled fod yn...
69 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor ar ddysgu mynd ir toiled:◆◆ Gwnewch yn siŵr fod pawb...
70 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisChwaraeYn aml iawn, fydd plant sydd ag ASA ddim yn datblygu...
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis

581 views
493 views

Published on

Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis (Welsh Version) More information available at http://asdinfowales.co.uk/

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
581
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis

  1. 1. Awtistiaeth: Canllawi Rieni a Chynhalwyryn dilyn DiagnosisAwtistiaeth:
  2. 2. Awtistiaeth: Canllawi Rieni a Chynhalwyryn dilyn DiagnosisGwaith celf y clawr trwy rodd caredig Carrie Francis
  3. 3. 2 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisRhagairMaen bleser gen i gyflwyno llawlyfr Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilynDiagnosis i chi. Gobeithio y bydd yn cynnig cymorth a chefnogaeth arwyddocaol i lawer odeuluoedd pobl sydd wedi derbyn diagnosis o Anhwylder Sbectrwm Awtistiaeth.Rydyn nin derbyn negeseuon cyson gan deuluoedd syn pwysleisior angen am wybodaethar dderbyn, ac yn dilyn, diagnosis. Fe gytunon nin lleol y dylai hon fod yn un onblaenoriaethau allweddol. Mae teuluoedd wedi dweud wrthon ni fod derbyn diagnosis wedicodi llu o gwestiynau ac angen am wybodaeth nad oedd bob amser ar gael yn rhwydd. Fefynegon nhw angen am rywbeth i gyfeirio ato ar ffurf adnodd cyflawn, hawdd cael gafaelynddo. Byddain ateb eu cwestiynau, darparu gwybodaeth, cymorth a chefnogaeth iddynnhw, a hefyd eu cyfeirio at adnoddau pellach os oedd galw amdanyn nhw.Mae llawlyfr Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis yn cynnig fforddo ganolbwyntio ar gefnogin teuluoedd o fewn eu cymuned leol mor gynnar yn y brosesag syn bosibl. Rhaid i ni ddal i fod yn uchelgeisiol wrth gyflawni’r hyn rydyn ni ei eisiau inteuluoedd. Rydym am roir wybodaeth ar sgiliau iddyn nhw syn angenrheidiol iddyn nhwwrth gynorthwyo eu plant au pobl ifanc. Bydd hyn yn eu galluogi i gyflawnir canlyniadaugorau posibl wrth gyrraedd pob carreg filltir yn eu bywyd.Cafodd y canllaw hwn ei ddatblygu gyda mewnbwn gan staff mewn amrywiaeth oasiantaethau a disgyblaethau, ac yn bwysicach fyth, gyda theuluoedd pobl sydd ag ASA.Maer teuluoedd yma wedi cefnogi datblygiad y pecyn yn frwdfrydig iawn. Maen nhwwedi ffurfio rhan hanfodol o bob cam, gan ddefnyddiou profiadau i gyfoethogi cynnwysAwtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis. O ganlyniad, bydd teuluoedderaill yn medru derbyn y wybodaeth sydd ei hangen arnyn nhw ar yr adeg o dderbyndiagnosis ar cyfnod syn dilyn. Rydyn nin hynod ddiolchgar am eu cyfraniad gwerthfawr,a hybodd hyn ni i barhau i ganolbwyntio ar ddatblygu adnodd syn wirioneddol ddiwalluanghenion y teuluoedd y bwriadwyd ef ar eu cyfer.Alison WilliamsPrif WeithredwrBwrdd Iechyd Cwm Taf
  4. 4. 3 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNeges gan rai on rhieni“Maen rhoi nerth i rieni a chynhalwyr pan fou lleisiaun cael eu clywed au profiad yn caelei werthfawrogi ym maes ASA. Or herwydd, fe groesawon nir cyfle i weithio gyda phoblbroffesiynol wrth greu Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis.Rydyn nin falch o fod wedi bod yn rhan or broses. Ein gobaith ni yw y bydd yr hyn rydynni wedi ei rannu am ein teithiau personol ni yn eich helpu ar eich taith chi. Gobeithio byddhwn yn adnodd defnyddiol i chi pryd bynnag y bydd angen gwybodaeth arnoch chi. Mifuodd cyfnodau pan fuasem ni i gyd wedi dymuno cael gafael mewn rhywbeth tebyg i hwn."Cynrychiolwyr RhieniGrŵp Llywio ASA Rhondda Cynon Taf
  5. 5. 4 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCaerdydd ar Fro Mark Flagg (Rhiant)Anne Jackson (Rhiant)Lynda Morgan (Rhiant)Carole a Paul Murphy (Rhieni)Corrina Raessi (Rhiant)Karen Sullivan (Rhiant)Michelle Thomas (Rhiant)Caerffili Anne Fowler (Rhiant)Merthyr Tudful Kerry Baker Thomas (Rhiant)Michelle Galleozzie (Rhiant)Sir Fynwy Mandy a Clinton Davis (Rhieni)Casnewydd Amanda ac Alexandra Callaghan (Rhiant a Sibling)Hilary Leadbetter (Rhiant)Rhondda Cynon Taf Carrie a Tricia Francis (Unigolyn ag ASA a Rhiant)Adam a Christine Jenkins (Unigolyn ag ASA a Rhiant)Joshua a Sarah Morgan (Unigolyn ag ASA a Rhiant)Elise Stewart (Rhiant)Christine Trevett (Rhiant)Torfaen Samantha Hughes (Rhiant)Pam Preece (Rhiant)Sarah Robinson (Rhiant)Julie Williams (Rhiant)Nicola Lear (Modryb)CydnabyddiaethauHoffem ddiolch i bawb oedd yn rhan o ddatblygu ac adolygur ddogfen hon.Hoffem yn arbennig gydnabod y cyfraniad gwerthfawr a wnaethpwyd gan y teuluoedd a ddaethi weithdai neu a anfonodd sylwadau trwy e-bost - diolch!Diolchiadau arbennig ir rhieni canlynol:
  6. 6. 5 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisHoffem ddiolch hefyd i:•• Grŵp Llywio ASA Rhondda Cynon Taf a gymrodd yr awenau i gydlynu, cyfathrebu adatblygur llawlyfr hwn;•• grwpiau llywio ASA ac Arweinwyr ASA Awdurdod Lleol pob ardal oedd yn ymwneudâr prosiect rhanbarthol hwn;•• Anna Parton am hwylusor gweithdai i rieni;•• Llywodraeth Cymru am ddarparur ariannu a rhoddodd gyfle i ni symud y fenter honyn ei blaen;•• Cymdeithas Genedlaethol Awtistiaeth ac Autism Cymru am eu cefnogaeth wrthddatblygur pecyn;•• y Gwasanaeth Cefnogi Cynnar am ganiatáu i ni ddefnyddio rhannau ou llyfryn.AwduronYsgrifennwyd y llawlyfr gan:Darrell ClarkePennaeth Ail-ddylunio Gwasanaeth Plant a Phobl Ifanc, Bwrdd Iechyd Cwm Taf, ac ArweinyddASA a Chadeirydd Grŵp Llywio ASA RhCTHeather SmithSwyddog Prosiect Iechyd Emosiynol a Meddyliol, Bwrdd Iechyd Cwm TafCaroline PooleSwyddog Datblygu Rhwydwaith Rhieni a Chynhalwyr, Cyngor Bwrdeistref Sirol RhonddaCynon TafJohanna ManikizaCydlynydd Strategol Cenedlaethol ASA, Asiantaeth Gwella Gwasanaethau CymdeithasolAnna PartonDietegydd Arbenigol a Rhiant
  7. 7. 6 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
  8. 8. 7 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisRhagair 2Neges gan rieni 3Cydnabyddiaethau 4Cyflwyniad 8Beth yw Anhwylder Sbectrwm Awtistig (ASA)? 9Dod i delerau â diagnosis 11Nodweddion ASA 19Dealltwriaeth Gymdeithasol ac Ymddygiad Cymdeithasol 20Cyfathrebu Cymdeithasol 21Anhyblygedd Meddwl ac Anawsterau gyda Dychymyg Cymdeithasol 22Pryder 27Ymddygiad Ailadroddus / Stimming 30Diddordebau Arbennig / Anhwylder Obsesiynol Gyriadol 33Trafferthion Synhwyraidd 37ASA ac anhwylderau eraill 41Cyfathrebu 43Bod yn gefn i’ch plentyn gydag ymddygiad gwahanol 49Cyngor ar faterion cyffredin 61Diet 65Cwsg 66Arferion toiled 68Chwarae 70Ymwybyddiaeth Gorfforol (Ymddygiad a Ffiniau) 73Beth am y Teulu, Ffrindiau ar plentyn ei hun? 77Siblings 78Teulu estynedig a Ffrindiau 81Pryd dylen ni ddweud wrth ein plentyn bod ganddyn nhw ASA? 83Gwasanaethau a Chefnogaeth 87Therapïau / Ymyriadau 88Addysg 99Budd-daliadau 103Cysylltiadau Defnyddiol 107Cyfeiriadau 118Geirfa 120Cynnwys
  9. 9. 8 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyflwyniadOs ydych chi wedi clywed yn ddiweddar fod anhwylder sbectrwm awtistig (ASA) ar eichplentyn, maer llawlyfr hwn i chi. Cafodd ei ddatblygu gyda help rhieni plant sydd ag awtistiaether mwyn:•• eich helpu chi i ddeall beth yw awtistiaeth•• rhoi amlinelliad i chi o beth gallwch chi a phobl eraill ei wneud i helpuch plentyn•• dweud wrthoch chi am y cymorth sydd ar gael•• ateb y cwestiynau sydd gan lawer o rieni yn y cyfnod hwn.Efallai na fyddwch chi am ei ddarllen i gyd ar yr un pryd - efallai y bydd hin fwy defnyddioli chi gyfeirio at wahanol adrannau dros gyfnod.Trwyr llawlyfr hwn, maer termau awtistiaeth, anhwylder sbectrwm awtistiaeth ar talfyriadASA yn cael eu defnyddio i gyfeirio at amrywiaeth o anhwylderau datblygiad a thermau, syncynnwys awtistiaeth Kanner, cyflyraur sbectrwm awtistiaeth (CSA) a syndrom Asperger.Mewn mannau, byddwn nin cyfeirion benodol at syndrom Asperger.Mae bod yn rhiant / cynhalydd yn gallu bod yn werth chweil ac yn achos llawer o straenfel ei gilydd. Mae dod i ben â llanw a thrai bywyd teuluol ar byd on cwmpas yn ddigonanodd, ond mae gwneud hyn fel rhiant plentyn ag Awtistiaeth yn teimlo bron yn amhosiblar adegau.Gobeithio bydd y ddogfen hon yn rhoi gwybodaeth ddefnyddiol i chi, ac y gall eich cyfeirioat sut a ble y gallwch chi gael gafael mewn gwybodaeth a help pellach.Mae wedi cael ei ysgrifennu gydag ac i rieni / cynhalwyr. Roedden nin awyddus ir llawlyfrhwn gydnabod eich bod chin berson pwysig ym mywyd eich plentyn. Yn aml iawn, chi syntreulio mwy o amser na neb arall gydach plentyn, ac felly gobeithio bydd y wybodaethsydd yn y llawlyfr o gymorth i chi. Ynddo, rydyn ni wedi gosod adrannau gyda chyngor acarweiniad ich helpu chi i helpuch plentyn i gyflawni eu llawn botensial. Efallai bydd eichbywyd yn teimlo, neu yn, wahanol yn dilyn diagnosis eich plentyn, ond dydy gwahanol ddimo anghenraid yn golygu gwael neu anghywir - efallai mai gwahanol ydy e, yn syml iawn.Gyda phob dymuniad da...
  10. 10. 9 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisBeth yw Anhwylder SbectrwmAwtistiaeth (ASA)?Anhwylder mewn datblygiad ydy Anhwylder Sbectrwm Awtistiaeth (ASA). Maen effeithioar y ffordd mae person yn cyfathrebu gyda, ac yn cysylltu â, phobl eraill ar byd ou cwmpas.Maer ffyrdd maen effeithio ar bobl yn amrywio o unigolyn i unigolyn, ac yn amodol aroedran a gweithrediad deallusol.Mae plant ag ASA yn cael eu heffeithio mewn amrywiaeth o ffyrdd ac i raddau gwahanol iawn.Dyma pam caiff ei alwn sbectrwm awtistiaeth. Gall awtistiaeth effeithio ar blant o unrhywallu deallusol, or sawl sydd ag anawsterau dysgu difrifol, ir sawl sydd â gallu cyfartalog neuarbennig. Felly dydy bod ag ASA ddim yn golygu bod gennych chi anawsterau dysgu. Byddgan blant syn cael eu heffeithion fwyaf difrifol ar naill ben y sbectrwm anawsterau dysguhefyd, a bydd angen cefnogaeth sylweddol arnyn nhw. Ar ben arall y sbectrwm, mae rhaipobl sydd â syndrom Asperger neu awtistiaeth gweithredun uchel yn ddeallusol alluog iawn.Gallan nhw fod yn llwyddiannus iawn yn eu maes dethol. Fodd bynnag, maen nhwn dal ibrofi anawsterau cymdeithasol a chyfathrebu sylweddol.‘Mae fel petai ymennydd eich plentyn wedi cael ei wifro mewn ffordd wahanol ir arfer. Dyw hynny ddim ynnewid, ond maer ffyrdd maen ei ddangos ei hun, ar graddau maen ei ddangos ei hun, yn newid.— Cefnogi Cynnar‘Nid rhywbeth wnaethoch chi yw e. Dydy plentyn ddim yn dod yn awtistig. Mae e ynddyn nhwn barod. Dydynnhw ddim yn dysgu bod yn awtistig. — Cefnogi CynnarBeth ydy arwyddion a nodweddion anhwylderau sbectrwm awtistig?Mae gan blant sydd ag ASA anawsterau difrifol wrth gysylltu â phobl eraill mewn moddystyrlon. Maen gyffredin iawn i blant ag ASA brofi trafferthion synhwyraidd difrifol. Mae hyn,oi gyfuno â thriawd y namau, yn golygu bod plant ag awtistiaeth yn profir byd yn wahanoliawn. Maer triawd o namau, neur tri nam, yn cyfeirio at faterion syn ymwneud â:• rhyngweithio cymdeithasol - anhawster deall rheolau cymdeithasol, er enghraifft,ymddangos yn ddifater at bobl eraill neu beidio deall sut i aros eu tro• cyfathrebu cymdeithasol - anhawster gyda chyfathrebu ar lafar neu iaith y corff, erenghraifft, peidio deall yn iawn ystyr ystumiau cyffredin, edrychiad neu dôn y llais
  11. 11. 10 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis• anhyblygedd meddwl ac anawsterau gyda dychymyg cymdeithasol - anhawstermewn datblygiad chwarae rhyngbersonol a dychymyg, e.e. bod ag ystod gyfyngedigo weithgareddau dychmygus, a gaiff o bosib eu copïo au dilyn yn anhyblyg ac ynailadroddus.Maen arferol i bob plentyn sydd wedi cael diagnosis o awtistiaeth brofi anawsterau ym mhobun or tri maes hyn. Fodd bynnag, maer ffordd maen nhwn eu dangos eu hun yn amrywionfawr iawn. Gall hyn wneud plant awtistig yn hynod bryderus. Yn y llawlyfr hwn, ein bwriadyw eich helpu i ddeall nodweddion anhwylderaur sbectrwm awtistig mewn mwy o fanylder.
  12. 12. 11 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDod i delerau â diagnosiso awtistiaeth neu gyflwrperthynolYn gyntaf, mae dau beth pwysig iawn iw cofio:1. Nid eich bai chi yw eDydy’r ffaith fod gan eich plentyn ASA yn ddim byd iw wneud âr ffordd rydych chi wedi gofaluamdanyn nhw. Mae achosion awtistiaeth yn dal yn anhysbys, ond mi rydyn nin gwybod isicrwydd nad ydy awtistiaeth yn cael ei achosi gan arferion rhieni. Mae rhieni plant ifanc syddag ASA yn union yr un fath â rhieni eraill. Mae awtistiaeth yn effeithio ar blant o bob cefndirac ym mhob gwlad a diwylliant.2. Dydych chi ddim ar eich pen eich hunYn ôl Cynllun Gweithredu Strategol ar Awtistiaeth (2008) Llywodraeth Cymru, mae gan 60unigolyn ym mhob 10,000 ASA yng Nghymru. Mae llawer o rienin mynd trwyr un profiadau âchi, ac mae nifer sydd wedi teithion bellach ar eu siwrnai. Mae ymchwil diweddar yn awgrymubod un ym mhob 100 o blant yn cael eu heffeithio gan awtistiaeth.Maer ffordd y bydd diagnosis wedi cael ei wneud yn amrywio o un person ir nesaf. I rai, maenbroses eithaf didrafferth, ond i bobl eraill, gall gymryd misoedd neu flynyddoedd, hyd yn oed.I rai rhieni, mae derbyn diagnosis yn sioc, am nad oedden nhw wedi sylweddoli bod ASA areu plentyn. I eraill, gall ennyn teimlad o ryddhad yn dilyn cyfnod hir o wybod bod rhywbethyn wahanol am eu plentyn.“[Roedd derbyn diagnosis] yn golygu y gallwn i ddechrau byw a chael y gorau allan o fywyd i fy mab.”— [Rhiant]“… or diwedd roedd gennym nir darn or pos a fuodd ar goll. Roedd hyn yn help, achos nawr roedd ffordd ini gyfiawnhau ei ymddygiad nodweddiadol awtistig, a dysgu sut i ddelio gyda, a datrys, sefyllfaoedd oedd yncodi.” — [Sibling]
  13. 13. 12 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDoes dim or fath beth âr ffordd gywir neu anghywir i deimlo wrth dderbyn diagnosis o ASA. Mae rhieni’nteimlo amrywiaeth o emosiynau, a gall y rhain newid yn aml o ddydd i ddydd. Maen ddigon normal i brofiteimladau fel: Tristwch Euogrwydd Dicter Rhwystredigaeth Rhyddhad Ofn Gwadiad GalarMae rhai teuluoedd yn mynd trwy broses syn dechrau gyda sioc ac anallu i wneud unrhywbeth, ac ynan symud trwy ddicter at ryw fath o dderbyn. Bydd gwahanol aelodau or teuluncymryd gwahanol amser iw gilydd i fynd trwyr broses hon. Ond mae rhieni plant sydd agawtistiaeth yn pwysleisio ei bod yn help go iawn pan rydych chin cyrraedd pwynt lle gallwchchi i gyd ddechrau derbyn y sefyllfa.O fewn y teulu, bydd aelodau eraill yn gorfod dod i delerau âr diagnosis, a gall hyn gym-ryd amser. Eto, bydd hyn yn amrywio wrth i rai gymryd yn hirach nai gilydd i wneud. Gallanawsterau godi pan nad ydy pobl yn teimlor un emosiynau, neu ddim yn eu teimlo aryr un pryd. Maen bwysig i sylweddoli y bydd unigolion yn teimlon wahanol iw gilydd,ac i geisio deall hyn. Yn aml, bydd siarad am broblem yn helpu aelodaur teulu i ddeall eigilydd, ond maen syniad da i ohirio siarad amdani nes bod pawb yn barod i wneud.“… mae fy mam wedi bod yn weithgar ac wedi ffurfio grŵp cefnogaeth i rieni plant sydd ag awtistiaeth. Oganlyniad i hyn, dwin ddigon ffodus i fod wedi cael nifer o gyfleoedd i fynd i gyfarfodydd grŵp a seminarauamrywiol sydd wedi cynnig llawer o help, cyngor a gwybodaeth am y ffordd mae pobl ag awtistiaeth yn meddwl,ymddwyn a gweithredu." — [Sibling]“Ceisiwch ddod o hyd i grŵp cefnogi rhieni er mwyn derbyn cefnogaeth a pheidio teimlo mor unig." — [Rhiant]Mae byw gyda phlentyn ag ASA yn gallu achosi tipyn o straen o fewn teulu oherwyddymddygiad ac anghenion y plentyn. Fwy na thebyg y bydd hyn wedi bod yn wir ers amser hircyn ir diagnosis gael ei wneud. Gall hyn achosi tensiwn i unigolion a hefyd tensiwn o fewnperthynas pobl âi gilydd o fewn y teulu. O bosibl y bydd anghytuno ynghylch y ffordd i reoliymddygiad neur ffordd i symud ymlaen.Fodd bynnag, maen bwysig i gofio mair un ydych plentyn ag oedden nhw cyn derbyn ydiagnosis; dydyn nhw ddim wedi newid. Yr unig newid ydy, nawr bod gennych chi ddiagnosisy byddwch chin gallu deall eich plentyn ai anghenion yn well.
  14. 14. 13 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis“Rydw in fenyw lwcus iawn i gael y fraint o gael fy mab. Wyddwn i ddim faint o bethau da allai fod mewn unperson. Daeth awtistiaeth o hyd iddo fe; mae e wedi ngwneud in berson gwell." — [Rhiant]Ni chyfieithwyd y deunydd isod er mwyn cadw llais yr awdur gwreiddiol."Autism in our house stands for Always Unique, Thoughtful, Intelligent, Smart Mam’s boy."— [Rhiant]A AlwaysU UniqueT ThoughtfulI IntelligentS SmartM Mam’s Boy
  15. 15. 14 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor yn dilyn diagnosis:◆◆ Pan fyddwch chin barod i wneud, ystyriwch gysylltu / ymuno â grŵp cynorthwyo◆◆ Siaradwch â rhywun rydych chin ymddiried ynddyn nhw ac yn teimlon gartrefol yneu cwmni am y ffordd rydych chin teimlo◆◆ Peidiwch ag anghofio bod y teulu estynedig yn teimlor effaith hefyd ac efallaibyddan nhw angen help / cefnogaeth◆◆ Cofiwch eich bod yn berson pwysig iawn ym mywyd eich plentyn a bod gennych chianghenion hefyd!◆◆ Nodwchunrhywgwestiynausyddgydachiarbapurermwynmyndânhwiapwyntiadauyn y dyfodol - mae tudalen nodiadau i chi ei defnyddio ar ddiwedd yr adran hon◆◆ Dysgwch am awtistiaeth - mae manylion am lyfrau, DVDau a gwefannau rydynnin eu hargymell yn y llawlyfr hwn◆◆ A chofiwch - dydych chi ddim ar eich pen eich hunanBle arall allwch chi gael gwybodaeth?•• Yr Awdurdod Lleol - cysylltwch âch Gwasanaeth Gwybodaeth Teuluoedd a SwyddogionCefnogaeth Rhieni am fanylion grwpiau cefnogaeth yn eich ardal. Gofynnwch hefyd amfanylion unrhyw gynlluniau cymorth i rieni maen nhwn eu cynnig•• www.ASDinfoWales.co.uk yr e-adnodd ar gyfer ASA yng Nghymru•• Efallai bydd gan eich Ymwelydd Iechyd gyngor da a strategaethau y gallwch chi eu defnyddio•• Pecynnau Codi Ymwybyddiaeth gan Lywodraeth Cymru•• Gwefan http://wales.gov.uk/topics/health/nhswales/majorhealth/autism/?skip=1&lang=cy•• Llinell cefnogaeth rhieni Cymdeithas Genedlaethol Awtistiaeth (NAS) 0845 070 4004•• Bydd NAS hefyd yn gallu dweud wrthoch chi os oes cynllun EarlyBird neu EarlyBirdPlus yn cael eu cynnal yn eich ardal chi www.autism.org.uk•• Llinell gymorth cymorth i rieni Contact a Family 08088083555neu trwy e-bosthelpline@cafamily.org.uk Gwefan www.cafamily.org.uk•• Llinell gymorth cymorth i rieni Cerebra 08003281159neu trwy e-bost info@cerebra.org.uk Gwefan www.cerebra.org.uk•• Mae Cefnogaeth Gynnar Cymrun cynnig hyfforddiant yn rhad ac am ddim i rieni acmae ganddyn nhw lyfryn defnyddiol am ddim ar anhwylder sbectrwm awtistiaeth.Ffoniwch 029 2034 2434 a gofyn i siarad âr gweinyddydd Cefnogaeth Gynnar.gwefan www.earlysupportwales.org.uk
  16. 16. 15 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCroeso ir IseldiroeddGan Emily Perl KingsleyNi chyfieithwyd y deunydd hwn er mwyn cadw llais yr awdur/on gwreiddiol.I am often asked to describe the experience of raising a child with a disability — to try tohelp people who have not shared that unique experience to understand it, to imagine howit would feel. It’s like this… When you’re going to have a baby, it’s like planning a fabulous vacation trip — toItaly. You buy a bunch of guidebooks and make your wonderful plans. The Coliseum, theMichelangelo David, the gondolas in Venice. You may learn some handy phrases in Italian.It’s all very exciting. After months of eager anticipation, the day finally arrives. You pack your bags and offyou go. Several hours later, the plane lands. The stewardess comes in and says, “welcome toHolland”. “Holland?!” you say, “What do you mean, Holland?” I signed up for Italy! I’m supposedto be in Italy. All my life I’ve dreamed of going to Italy. But there’s been a change in the flight plan. They’ve landed in Holland and there youmust stay. The important thing is that they haven’t taken you to some horrible, disgusting, filthyplace, full of pestilence, famine and disease. It’s just a different place. So you must go out and buy a new guidebook. And you must learn a whole newlanguage. And you will meet a whole new group of people you would never have met. It’s just a different place. It’s slower paced than Italy, less flashy than Italy. But afteryou’ve been there for a while and you catch your breath, you look around, and you begin tonotice that Holland has windmills, Holland has tulips, Holland even has Rembrandts. But everyone you know is busy coming and going from Italy, and they’re all braggingabout what a wonderful time they had there. And for the rest of your life you will say, “Yes,that’s where I was supposed to go. That’s what I had planned.” The pain of that will never, ever go away, because the loss of that dream is a verysignificant loss. But if you spend young life mourning the fact that you didn’t get to Italy, you maynever be free to enjoy the very special, the very lovely things about Holland.
  17. 17. 16 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDathlu’r Iseldiroedd - Dwi gartref!Gan Cathy AnthonyNi chyfieithwyd y deunydd hwn er mwyn cadw llais yr awdur/on gwreiddiol.I have been in Holland for over a decade now. It has become home. I have had time to catchmy breath, to settle and adjust, to accept something different than I’d planned. I reflect back on those years of past when I had first landed in Holland. I rememberclearly my shock, my fear, my anger — the pain and uncertainty. In those first few years, Itried to get back to Italy as planned, but Holland was where I was to stay. Today, I can sayhow far I have come on this unexpected journey. I have learned so much more. But, this toohas been a journey of time. I worked hard. I bought new guidebooks. I learned a new language and I slowly foundmy way around this new land. I have met others whose plans had changed like mine, andwho could share my experience. We supported one another and some have become veryspecial friends. Some of these fellow travellers had been in Holland longer than I and were seasonedguides, assisting me along the way. Many have encouraged me. Many have taught meto open my eyes to the wonder and gifts to behold in this new land. I have discovered acommunity of caring. Holland wasn’t so bad. I think that Holland is used to wayward travellers like me and grew to become a landof hospitality, reaching out to welcome, to assist and to support newcomers like me in thisnew land. Over the years, I’ve wondered what life would have been like if I’d landed in Italyas planned. Would life have been easier? Would it have been as rewarding? Would I havelearned some of the important lessons I hold today? Sure, this journey has been more challenging and at times I would (and still do) stompmy feet and cry out in frustration and protest. And, yes, Holland is slower paced than Italyand less flashy than Italy, but this too has been an unexpected gift. I have learned to slowdown in ways too and look closer at things, with a new appreciation for the remarkablebeauty of Holland with its’ tulips, windmills and Rembrandts. I have come to love Holland and call it Home. I have become a world traveller and discovered that it doesn’t matter where you land.What’s more important is what you make of your journey and how you see and enjoy thevery special, the very lovely, things that are Holland, or any land, has to offer. Yes, over a decade ago I landed in a place I hadn’t planned. Yet I am thankful, for thisdestination has been richer than I could have imagined!
  18. 18. 17 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodiadau
  19. 19. 18 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
  20. 20. 19 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodweddionASD
  21. 21. 20 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodweddion ASABydd yr adran hon yn ceisio egluro nodweddion awtistiaeth mewn mwy o fanylder:•• Dealltwriaeth gymdeithasol ac ymddygiad cymdeithasol•• Cyfathrebu cymdeithasol•• Anhyblygedd meddwl•• Pryder•• Ymddygiad ailadroddus / Stimming•• Diddordebau Arbennig / Anhwylder Obsesiynol Gyriadol (OCD)•• Trafferthion synhwyraiddFel gwnaethon ni sôn gynnau yn y pecyn, mae plant sydd ag ASA yn cael eu heffeithio iraddau gwahanol iawn, a dyna pam rydyn nin galw sbectrwm arno. Maen bwysig cofiobod sbectrwm awtistiaeth yn eang, ac felly gall unigolion sydd ag ASA arddangos dim ondrai, neu bob un, or nodweddion syn cael eu disgrifio yn yr adrannau isod.Dealltwriaeth gymdeithasol ac ymddygiad cymdeithasolPan fyddan nhwn cael eu geni, maer mwyafrif o fabanod iw gweld yn barod i ryngweithion yngymdeithasol a datblygu sgiliau cyfathrebu. Mae plant ifanc fel petaent yn gwybod yn reddfolei bod hin bwysig troi at bobl am gysur, i rannu pethau pleserus ac i ddysgu ganddyn nhw.Mae plant sydd ag ASA yn cael hyn yn anodd iawn. Efallai bydd ganddyn nhw lai o ddiddordebmewn pobl. Maen nhwn ei chael hin anodd gweld pethau o safbwynt rhywun arall. Maennhw iw gweld yn gaeth yn eu byd bach eu hunain. Bydd rhain hoffi bod yn gymdeithasol, achyffwrdd, ond dydyn nhw ddim fel petaent yn deall sut i wneud hyn. All plentyn ifanc syddag ASA ddim â gwneud synnwyr o bobl, a gall eu cael yn frawychus o anwadal. Gall un neufwy or datganiadau isod fod yn wir am blant ag ASA. Maen nhwn:•• meithrin gwell cyswllt â phethau na phobl•• dangos mwy o ddiddordeb mewn gweithgareddau unigol•• dim ond yn gadael i bobl gyfarwydd iawn ddod yn agos atyn nhw•• cysylltun well ag oedolion nau cyfoedion•• dim ond fod yn agored i gyswllt gyda phobl maen nhwn eu hadnabod yn dda iawn•• peidio bod eisiau cael eu cysuro os ydyn nhw wedi cynhyrfu•• cael eu gweld i ddefnyddio pobl at bwrpas penodol, er enghraifft, trwy ddal llawrhywun i gydio mewn rhywbeth sydd y tu hwnt iw gafael•• dangos dealltwriaeth ddiffygiol o reolau a chonfensiynau cymdeithasol
  22. 22. 21 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyfathrebu cymdeithasol (llafar ac iaith y corff)Efallai na fydd plant sydd ag ASA yn awyddus i gyfathrebu. O bosib na fyddan nhwn barod iddysgu pethau mae plant eraill yn eu dysgun reddfol. Or herwydd, dydyn nhw ddim yn caelcyfle i ddod i arfer ag iaith yn yr un ffordd. Maen nhwn ei chael hin anodd gwneud synnwyror pethau ou cwmpas. Efallai nad ydy geiriaun golygu fawr ddim iddyn nhw ac nad ydynnhwn medru cysylltur hyn maen nhwn ei weld âr hyn syn cael ei ddweud wrthyn nhw.Mae plant ifanc sydd ag ASA yn cael trafferth gwneud synnwyr nid yn unig o eiriau, ondhefyd dehongli edrychiad ac ystumiau ar wynebau. Mae hyn yn ei gwneud hin anodd iddynnhw ddysgu pethau mae disgwyl iddyn nhw wneud, a deall pan fo rhywun yn hapus neunanhapus, a beth yw ystyr hynny.Gall plentyn ifanc sydd ag ASA wneud fel isod:•• datblygu lleferydd syn araf, yn doredig neu allan o drefn - neu•• beidio datblygu lleferydd o gwbl•• defnyddio geiriau allan o gyd-destun a heb geisio cyfathrebu•• dangos ychydig iawn o awydd i gyfathrebun gymdeithasol•• peidio ymateb pan fydd rhywun yn siarad â nhw•• datblygu mynegiant cyn dealltwriaeth•• siarad at, nid siarad â phobl•• atseinio geiriau mae pobl eraill yn eu dweud - ar y pryd neun nes ymlaen (weithiau,gelwir hyn yn ecolalia)•• defnyddio geiriau ac yna eu colli (peidio âu defnyddio eto)•• peidio gwneud cyswllt llygaid fel rhan naturiol o gyfathrebu•• peidio sylweddolir angen i gyfathrebu gwybodaeth•• cael trafferth deall cysyniadau haniaethol a theimladau•• byth neu braidd byth yn defnyddio ystumiau•• datblygu arfer o bwyntio, ond fel arwydd o angen yn hytrach nag i rannu profiad.Mae cysyniadau nam corfforol neu feddyliol yn weddol hawdd i bobl eu deall, ond maer syniad o namcymdeithasol yn llawer mwy anodd ei ddeall (ai egluro). — Cefnogi Cynnar
  23. 23. 22 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisAnhyblygedd meddwl ac anawsterau gyda dychymyg cymdeithasolMae dychymyg yn ein helpu i ddeall y byd a rhagweld a gweld safbwynt pobl eraill. Maeplant sydd ag ASA yn methu gwneud hyn i raddau helaeth. Pan fod chwarae cogionymddangos mewn plant sydd heb ASA, maen dangos bod y dychymyg yn dechraudatblygu. Mewn plant sydd ag ASA, maer broses yn digwydd yn araf iawn, mewn ffyrddanghyffredin, neu ddim o gwbl.Mae problemau gydar dychymyg yn amlygu eu hunain mewn ffyrdd gwahanol iawn. Fyddrhai plant byth yn dangos diddordeb mewn beth yw tegan a beth maen ei olygu. Efallaibyddan nhwn canolbwyntio ar nodweddion y tegan, fel olwynion y car, neur bocs y daethy tegan ynddo. Bydd plant eraill yn gwthior car i mewn ac allan o garej, ond heb ddatblygurstorin un mwy cymhleth. Mae rhai plant iw gweld i fod yn actio straeon neun chwarae rhancymeriadau penodol, ond yn aml, bydd y storin dynwared fideo neu lyfr. Dydy hyn ddimyn golygu nad oes gan blant sydd ag anhwylder sbectrwm awtistiaeth unrhyw ddychymyg.Maen golygu bod ganddyn nhw lai o allu yn y maes hwn, ac maen nhwn tueddu i fynegi llaio ddiddordeb mewn rhannu eu syniadau dychmygus gyda phlant eraill.Mae rhai plant sydd ag ASA yn dysgu siarad yn rhwydd, ond yn ei chael hin anodd deall nadydy cyfathrebun llythrennol. Gall idiomau fel Dwin torri mol eisiau mynd allan neu On ibron â marw o chwerthin fod yn frawychus iddyn nhw. Efallai byddan nhw’n cael anhawsterwrth geisio deall nad ydy ymadrodd neu storin llythrennol wir.Gall problemau gydar dychymyg wneud ir byd deimlon lle ansicr iawn, felly mae plant syddag ASA yn cael eu cysuro wrth sefydlu arferion a phatrymau y gallan nhw eu rheoli. Maeymddygiad ailadroddus ac arferion diwyron nodweddion cyffredin o ASA. Gall yr isod fodyn wir am blentyn sydd ag ASA:•• methu gwneud synnwyr o ddilyniannau a digwyddiadau•• cynhyrfu os yw trefn gyfarwydd yn newid•• ceisio gorfodi eu harferion ar bobl eraill•• yn aml yn gwneud symudiadau corfforol ystrydebol (er enghraifft, bydd rhai plant ynchwifio eu dwylo, a rhain siglon ôl ac ymlaen)•• yn aml yn gwrthwynebu profiadau newydd, er enghraifft, blasu bwydydd newydd neuwisgo dillad newydd•• methu gwyro or un ffordd o wneud pethau•• medru goddef sefyllfa ac yna gor-ymateb i rywbeth bychan•• ei chael hin anodd rhagweld beth mae pobl eraill yn mynd iw wneud, a methu deallpam fod pobl yn gwneud yr hyn maen nhwn ei wneud - allan nhw ddim ag edrych ary peth o bersbectif rhywun arall na deall eu barn•• datblygu chwarae symbolaidd yn araf iawn - os o gwbl (chwarae symbolaidd ydychwarae syn cynnwys cogio a defnyddior dychymyg)•• talu sylw arbennig i fanylion anarferol a chael trafferth gweld y peth mewn cyd-destun•• datblygu ymddygiad eithafol i osgoi rhai pethau/profiadau.
  24. 24. 23 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisMaer diagramau isod yn dangos rhai or ffurfiau yr amlygir awtistiaeth(Addaswyd o Autism is…, Cymdeithas Genedlaethol Awtistiaeth, yn seiliedig ar ddarluniaua ddefnyddiwyd gan yr Athro J. Rendle-Short, Awstralia, ar National Society for AutisticChildren, UDA)!?Dangos difaterwch Ymuno dim ond os oes oedolynyn mynnu ac yn helpuDynodi angen trwy ddalllaw oedolynRhyngweithio unfforddWYTTINMYND? WYTTINMYND?Ecolalia – copïo geiriaufel parotChwerthin anaddasDdim yn chwarae gyda phlant eraill Siarad yn ddi-baidam un pwnc yn unigMae amrywiaeth yn wrthunffordd gyfarwyddffordd wahanolYmddygiad rhyfedd Dim cyswllt llygaid Diffyg chwarae creadigol, cogioYn trin neun troi eitemau Gall rhai plant wneud rhai pethaun dda iawn, yn gyflymiawn, ond nid tasgau syn cynnwys dealltwriaethgymdeithasol
  25. 25. 24 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisEin SiwrnaiGan Josh (JJ) and Carole MurphyDechreuodd Josh a fiAr siwrnai hir sbel nôl,Dywedodd lawer o bobl guNin gwybod, dewch ar ein hôl.Yn gyntaf, roedd na ddisgwyl mawrI atebion a chymorth i ddod,Arhoson ni am fap iw sgwennu lawrOnd oedd dim or fath beth yn bod.Felly mae Josh a fin anturia ein dau,Yn cynllunio fesul cam,Nin mynd ar goll, dilyn llwybrau cauOnd mae gwybod yn dod fesul llam.Smo nin gwybod i sicrwydd ble nin mynd,Ond mae hwnnan ein siwtio ni.Ni di joio anturia fel dau ffrindA rhannu chwerthin yn ffri.
  26. 26. 25 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
  27. 27. 26 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodiadau
  28. 28. 27 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisPryderUn or pethau mae nifer o rienin ei grybwyll ydy pa mor bryderus yw eu plentyn.Mae lefelau uchel o bryder yn nodweddiadol mewn plant sydd ag ASA. Y teimlad hwn o bryderallai fod wrth wraidd rhai mathau o ymddygiad a welwch chi yn eich plentyn.Efallai fod eich plentyn yn teimlo pryder am rywbeth ond yn methu dweud wrthoch chi.Y gwir amdani yw eu bod yn mynegir pryder hwn trwy eu hymddygiad. Gall y mathau oymddygiad gynnwys:•• Stranciau ac ymddygiad ymosodol•• Cilio iw hunain a gwrthod rhyngweithio gyda phobl eraill•• Teimlo poen•• Cynhyrfun fawrY rheswm rydyn nin trafod pryder yn y fan hon yn y llawlyfr ydy nad yw pryder bob amseryn cael ei grybwyll pan fydd eich plentyn yn derbyn diagnosis. Ond mae bod yn ymwybodoly gall eich plentyn fod yn bryderus ynghylch rhywbeth yn hanfodol er mwyn eu helpu.Mae pryder ac awtistiaeth yn mynd law yn llaw, ac maen fwy cyffredin mewn plant sydd agawtistiaeth, am eu bod yn cael trafferth gwneud synnwyr or byd ou cwmpas a deall rheolaucymdeithasol. Mae achosion pryder yn niferus, syn ei gwneud hin anodd iawn i rieni wybodbeth iw wneud neu sut i ymateb.Rydyn ni i gyd yn teimlo pryder; maen rhan on bywyd bob dydd ac rydyn ni i gyd yn ymatebi sefyllfaoedd o straen mewn ffordd syn bersonol i ni. Mae symptomau pryder yn debyg iawni ymatebion i straen. Meddyliwch am achlysur pan oeddech chin teimlon bryderus. Efallaieich bod wedi teimlo ofn, panic, curiad calon cynyddol, chwysu, cyfog, peidio gwybod blei droi na beth iw wneud nesaf, colli hyder a.y.b. Maer rhain yn deimladau annymunol a alleffeithio ar ein hwyliau, ein lefelau egni an hymddygiad. Felly dychmygwch sut deimlad ydybod yn bryderus bob dydd och bywyd a heb ddeall pam.
  29. 29. 28 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisMae plant sydd ag ASA yn teimlo pryder am amryw o resymau, gan gynnwys:•• cwrdd â phobl ddieithr•• cael cynnig gormod o ddewis•• methu dweud beth sydd ei angen arnyn nhw•• newidiadau i drefn sefydlog•• gweithgareddau neu lefydd newydd•• profi teimladau amhleserus, e.e. ci’n cyfarth, goleuadaun fflachio, lle swnllyd yn llawnpobl, arogl rhy gryf•• newid o un gweithgaredd i un arall - hyd yn oed newid bach•• trawma - cofio digwyddiadau annymunol, e.e. cael torri gwallt, gweld deintydd neufeddyg, syn gwneud iddyn nhw bryderu pan fon rhaid ei wneud eto.Mae realiti i rywun ag awtistiaeth yn groniad dryslyd, rhyngweithiol o bobl, llefydd, seiniau agolygfeydd. Does dim ffiniau clir, trefn nac ystyr iw gweld yn unrhyw beth. Mae rhan fawro mywyd in cael ei dreulion ceisio gweithio allan beth ywr patrwm y tu ôl i bopeth. Maetrefn, amserau, ffyrdd o deithio a defodau sefydlog i gyd yn help i roi trefn ar fywyd synannioddefol o anhrefnus. (Joliffe, 1992, t16)Weithiau, gall plentyn sydd ag ASA fod yn bryderus am fwy nag un peth ar yr un pryd, ganachosi gorlwytho, all wedyn arwain at ymddygiad pryderus eithafol (chwalfa lwyr).Isod fe welwch gymhariaeth â bwced yn gorlifo. Pan fydd lefelau pryder yn mynd yn rhy uchel, gall arwainat bryder eithafol ac ymddygiad anaddas.Ansicrwydd ambeth syn mynd iddigwyddTrafferthcyfathrebuDehongliadllythrennol or sefyllfaTafferthionsynhwyraiddPryder amfethiantPeidio gwybodam/deall y rheolauNewidiadau irdrefn arferolMethu deallcysyniad amser
  30. 30. 29 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisAm yr holl resymau hyn a rhai eraill, does rhyfedd bod plant sydd ag ASA yn teimlo pryder.Eu cwest mewn bywyd fydd trefn a sefydlogrwydd. Bydd rhai plant yn awyddus i reolisefyllfaoedd neu gymryd rhan mewn gweithgareddau dim ond ar eu telerau nhw eu hunain.Efallai bod hyn oherwydd bod rheolir drefn yn gostwng lefel eu pryder.Cyngor ar reoli pryder eich plentyn:◆◆ Ystyriwch lefelau pryder bob tro wrth benderfynu sut i reoli ymddygiad eich plentynneu wrth gyflwyno newid neu weithgaredd newydd.◆◆ Dangoswch empathi - cofiwch sut rydych chin teimlo pan fyddwch chin bryderus.◆◆ Byddwch yn ymwybodol or awtistiaeth - byddwch yn amyneddgar ac yn oddefgar.◆◆ Cadwch dôn eich llais yn niwtral ac yn dawel - gall eich pryder, eich dicter neuchrhwystredigaeth chi gynyddu pryder plentyn.◆◆ Cadwch ddyddiadur o ymddygiad eich plentyn, ac efallai byddwch chin medru dod iadnabod yr hyn syn sbarduno eu pryder.◆◆ Sefydlwch drefn, a glynwch ati. Os oes angen i chi newid y drefn, rhowch gymaint orybudd ag syn bosibl ich plentyn. Esboniwch sut bydd pethaun wahanol ir hen drefn.◆◆ Gall newidiadau bychain fod yn feini tramgwydd mawr i blentyn ag ASA, e.e. gallaicael bath ac yna brwsio dannedd yn syth achosi pryder. Gadewch amser rhwnggweithgareddau pryd bynnag gallwch chi.◆◆ Rhowch un darn o gyfarwyddyd ar y tro.◆◆ Rhowch amser ich plentyn brosesu gwybodaeth.◆◆ Gall teganau potsian fel peli straen, clai a.y.b. helpu i ostwng lefel pryder plentyn.◆◆ Os ydych plentyn wedi cynhyrfu, yn ofidus neun ymddwyn mewn ffordd heriol,ystyriwch a oes rheswm synhwyraidd am hyn. Efallai mai ofni rhywbeth a allai ddigwyddsyn eu gwneud yn bryderus.◆◆ Neilltuwch le diogel y gall eich plentyn fynd iddo pan fyddan nhwn teimlon bryderus,er enghraifft, eu hystafell wely. Rhowch fframwaith amser or neilltu ich plentyn panfo pethaun mynd yn ormod. Gall defnyddio cerdyn amser or neilltu neu gorffwysfod yn ddefnyddiol, neu hyd yn oed gardiau lliw i ddangos sut maen nhwn teimlo,e.e. coch am amser or neilltu nawr a gwyrdd am iawn am y tro. Fel arall, gallechchi drefnu cod ar lafar neu ystum gydar llaw. Os ydych plentyn yn hŷn, gallech chigeisio dysgu graddfa pryder gan ddefnyddio rhifau, e.e. 1=tawel, 2=hapus, 3=teimlonbryderus, 4=pryderus iawn, 5=ymddygiad pryder eithafol.◆◆ Os ydy dull eich plentyn o dawelu ei hunan yn anodd i chi, neun eich blino, byddwchyn oddefgar. Dyma sut maech plentyn yn gostegu emosiynau annymunol syn eucynhyrfu nhw.◆◆ Helpwch eich plentyn i ddeall rheolau cymdeithasol. Gall straeon cymdeithasol neustrwythurau gweledol fod o gymorth.◆◆ Dysgwch gymaint ag y gallwch chi am awtistiaeth.
  31. 31. 30 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisYmddygiad Ailadroddus /StimmingMaer term ymddygiad ailadroddus yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio mathau penodol oymddygiad anghyffredin neu ryfedd a welir yn aml mewn plant sydd ag awtistiaeth.Rydyn nin cyfeirio at ymddygiad ailadroddus weithiau fel ymddygiad hunan-gynhyrfusneu stimming yn Saesneg. Gall yr ymddygiad hwn ymwneud ag unrhyw un neu bob un orsynhwyrau i raddau gwahanol ym mhob unigolyn. Mae sawl esiampl isod:•• Gweledol — syllu ar oleuadau, smicio llygaid, syllu ar fysedd, rhoi gwrthrychau mewnrhes unionsyth•• Clywedol — taro bysedd, clicio bysedd, rhochian, hymian•• Arogl — arogli pethau, arogli pobl•• Blas — llyfu pethau, rhoi pethau yn y geg•• Cyffyryddol — crafu, clapio, teimlo pethau, cnoi ewinedd, troir gwallt, cerdded arflaenaur traed•• Festibwlar (cydbwysedd) — siglo, troi, neidio, camu•• Propriodderbyniaeth (ymwybyddiaeth corfforol) — rhincian dannedd, camu, neidioMae rhai mathau o ymddygiad ailadroddus yn amlwg iawn, tra bod rhai eraill yn fwy cynnilac yn fwy anodd ei hadnabod, fel smicio neu rolior llygaid, taro bysedd a throir gwallt yn araf.Rydyn ni i gyd yn ymddwyn fel hyn weithiau, yn enwedig pan fyddwn ni o dan straen. Foddbynnag, gallaich plentyn chi ymddwyn fel hyn mewn ffordd mor eithafol nes ei fod yn amharuar ddysgu neu weithgareddau bywyd bob dydd.Pam Ymddygiad Ailadroddus?Dydy hi ddim yn hollol glir pan fod ymddygiad ailadroddus yn mynd law yn llaw ag awtistiaeth,ond maen wir fod plant sydd ag ASA yn teimlo llawer iawn o helynt yn eu byd. Mae ymddygiadailadroddus yn fodd i ddod â threfn i fyd sydd ym mhob ffordd arall yn anhrefnus ac yn codiofn. Dyma rai or rhesymau mae plant yn meithrin ymddygiad ailadroddus:•• Hunan-reoleiddiad, syn helpur plentyn i dawelu a goresgyn sefyllfaoedd o straen neu ofid•• Dangos cyffro•• Rhoi ffordd o ddianc ir plentyn pan eu bod wedi gor-gyffroi•• Gwneud y plentyn yn hapus. Mae rhai plant yn cael pleser or ymddygiad, hyd yn oedos ydyn nhwn gwneud niwed iddyn nhw eu hunan•• Ennyn ymateb gan bobl eraill, syn atgyfnerthur ymddygiad•• Ffordd o osgoi tasg neu weithgaredd
  32. 32. 31 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisMae rhai plant yn dysgu monitrou hymddygiad er mwyn ei gyfyngu i amgylchedd diogel(yn y cartref yn hytrach nag yn yr ysgol neu yn y gymuned).Pa bynnag ymddygiad ailadroddus maech plentyn chin ei feithrin, mae angen i chi ddeall bodhwnynrhywbethmaeangeniddynnhweiwneudermwyncanfodheddwchyneubydawtistig.“Maefymabyntaronailadroddusarbobarwyneb.Ermwynsianeluhyn,febrynonniddrymiauiddo.Osydy en mynd yn grac, neun flin neun rhwystredig, mae en mynd i chwaraer drymiau, syn ei dawelu.Mae en ddrymiwr Gradd 6 erbyn hyn, syn rhywbeth mae en falch iawn ohono.” — [Rhiant]
  33. 33. 32 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor ar reoli ymddygiad ailadroddus/stimming eich plentyn:❤❤ Byddwch yn amyneddgar ac yn oddefgar — byddwch yn ymwybodol or awtistiaeth❤❤ Os ydyr ymddygiad yn achosi niwed ich plentyn, neun debygol o wneud, gofynnwchi gael eich dargyfeirio i Therapydd Galwedigaethol a allai helpu lleddfu neu newid ymathau yma o ymddygiad❤❤ Byddwch yn dditectif — arsylwch eich plentyn a cheisio deall beth syn achosirymddygiad, beth sydd wedi digwydd y diwrnod hwnnw, beth sydd ar fin digwydd, oeddunrhyw beth yn wahanol ir arfer, ydych chin gwisgo persawr newydd a.y.b.❤❤ Cadwch ddyddiadur ymddygiad❤❤ Peidiwch â cherydduch plentyn am eu hymddygiad — anwybyddwch yr ymddygiadgwael ond rhowch lawer o glod am ymddygiad da❤❤ Darllenwch yr adran yn y llawlyfr hwn am gynorthwyoch plentyn gyda gwahanolffyrdd o ymddwyn❤❤ Cofiwch fod bob amser rheswm am yr ymddygiad. Yn ogystal âr awtistiaeth, byddwchyn wyliadwyrus am unrhyw broblemau synhwyraidd neu feddygol eraill posibl❤❤ Dysgwch am awtistiaeth — mae manylion am lyfrau, DVDau a gwefannau rydyn nineu hargymell yn y llawlyfr hwn.
  34. 34. 33 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDiddordebau Arbennig /Anhwylder Obsesiynol Gyriadol(OCD)“Dydyhiddimynanghyffrediniboblsyddagawtistiaethiddatblyguobsesiwngydadigwyddiadauynygorffennol,anifeiliaid, llefydd neu bobl! Gall hyn fod yn ddiddorol iawn, achos efallai byddan nhwn teimlon hapus i rannugwybodaethaffeithiaugydachi,afyddyncynnigcyfleichigysylltuânhwmewnfforddsyngysurusiddynnhw.”— [Sibling]Mae gan bob plentyn ei hoff bethau - gemau, ffilmiau, teganau - ond gallwch chi dynnusylwr rhan fwyaf o blant at weithgaredd arall heb ormod o ffwdan. Hefyd, maer rhanfwyaf o blant yn hoffi rhyngweithio gyda phobl eraill er mwy cael y mwynhad mwyafposibl ou gweithgareddau.Fodd bynnag, mae rhai plant sydd ag ASA yn datblygu diddordeb mewn ffordd a all edrychfel obsesiwn. Fel arfer, rydyn nin cyfeirio at y rhain fel diddordebau arbennig, ac i blentynsydd ag ASA, gall hwn fod y peth pwysicaf yn eu bywyd. Mae plant sydd ag ASA fel arferyn datblygu diddordebau unigol, lle gallan nhw gilio iw byd bach eu hunain am oriau ary tro, pan fyddai plant eraill eisiau siarad yn ddi-baid am eu diddordeb. Mae hyn yn eigwneud hin anodd iddyn nhw feithrin cyfeillgarwch.Maer diddordebau yman wahanol i ymddygiad ailadroddus ond gall rhai or rhesymau am ydiddordeb arbennig fod yn debyg, fel:•• Lleihau pryder•• Ennyn teimlad o dawelwch•• Gwneud y plentyn yn hapus•• Ffordd o osgoi tasg neu weithgaredd arallI rai pobl, gall diddordebau plant sydd ag ASA ymddangos yn hollol ddibwrpas ac yn ddiflastost, ond bydd y plentyn yn profi rhywbeth cwbl unigryw iddyn nhw. Mae gallu rhai plant iganolbwyntio ar fanylyn yn golygu eu bod yn profi rhywbeth sydd y tu hwnt ich dychymygchin llwyr.“…maen bwysig i ddefnyddior diddordeb fel rhywbeth syn gyffredin i chi ei rannu, ac ennyn cyfathrebu…"— [Rhiant]
  35. 35. 34 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisGall diddordebau arbennig fod yn unrhyw beth or rhyfeddol ir rhyfedd. Dyma rai esiamplaucyffredin o ddiddordebau arbennig mewn plant ag ASA:•• Rhoi teganau fel trenau a cheir mewn rhes•• Darlunio•• Cyfrif•• Gwylio pethaun troi•• Dinosoriaid•• Cymeriadau cartŵn•• Tomos y Tanc•• Mathau o geirFel gydag ymddygiad ailadroddus, gall plant ddefnyddiou diddordeb arbennig os ydynnhwn teimlon bryderus neun ofnus. Ond mewn gwirionedd, mae ganddyn nhw ysgogiadgref i wneud y pethau hyn am fod eu diddordeb ynddyn nhw mor gwbl real, fel mae eumwynhad au boddhad ynddyn nhw.Fel arfer, bydd gan blant sydd ag ASA un diddordeb ar y tro, ond maen nhwn newid yn amlwrth ir plentyn ddatblygu a phrofi mwy o bethau.
  36. 36. 35 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisGall diddordebau arbennig amharu ar ddysgu neu weithgareddau bywyd bob dydd, ondgallan nhw hefyd gael eu defnyddio i ysgogi a chysylltu âch plentyn. Mae rhai or boblawtistig enwocaf wedi datblygu gyrfan seiliedig ar eu diddordeb arbennig.“Erbodfymabyncaeltrafferthfawrgweithiomewngrŵpachymrydeidro,buoddeiddiddordebmewncerddoriaethyn fodd iddo orchfygu hyn. Buon nin ei annog e i ymuno â gweithdai a sesiynau cerddoriaeth grŵp, sydd wedibod o help iddo gydai sgiliau cymdeithasol a gwaith tîm, gyda phobl syn rhannu ei ddiddordeb. Mae e nawr ynaelod cyflawn o grŵp roc, ac yn mwynhau perfformio mewn cyngherddau ar hyd a lled yr ardal.” — [Rhiant]Cyngor i reoli Diddordebau Arbennig eich plentyn:◆◆ Byddwch yn amyneddgar ac yn oddefgar — byddwch yn ymwybodol or awtistiaeth◆◆ Dangoswch empathi at eich plentyn; dangoswch eich bod yn sylweddoli pa morbwysig mae eu diddordeb iddyn nhw◆◆ Peidiwch â phryfocioch plentyn (nau beirniadu) am eu diddordeb◆◆ Os ydyr diddordeb yn amharu ar ddysgu neu weithgareddau bob dydd, ceisiwchgynnig amserau penodol iddyn nhw dreulio ar eu diddordeb arbennig. Unwaithbyddwch chi wedi cytuno ar hyn, peidiwch â newid y drefn eto heb roi rhybuddymlaen llaw ir plentyn◆◆ Chwiliwch am ffyrdd o ehangu ffiniau diddordeb arbennig eich plentyn◆◆ Dysgwch fwy am yr hyn maen nhwn ei wneud a siaradwch âch plentyn am eudiddordeb. Gallai hyn eich helpu i gysylltu mwy âch plentyn◆◆ Os ydych chin mynd i ffwrdd, ceisiwch fynd ag unrhyw offer syn ymwneud âudiddordeb nhw gyda chi er mwyn bod rhywbeth cysurlon wrth law os ydyn nhwnteimlon bryderus, neu i arbed iddyn nhw ddiflasu◆◆ Cofiwch, er y gallair diddordeb arbennig ymddangos yn ddibwrpas neun wirion i chi,ich plentyn, gall e fod y peth mwyaf gwerthfawr yn y byd◆◆ Dysgwch am awtistiaeth - mae manylion am lyfrau, DVDau a gwefannau rydyn nineu hargymell yn y llawlyfr hwn
  37. 37. 36 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodiadau
  38. 38. 37 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisTrafferthion synhwyraidd mewnAwtistiaethYsaithsynnwyrydy:golwg,clyw,cyffyrddiad,arogl,blas,cydbwysedd(festibiwlar)acymwybyddiaethgorfforol(propriodderbyniaeth).Mewnunigolionsyddagawtistiaeth,maerymennyddweithiaunprosesugwybodaethsynhwyraiddynwahanoliboblsyddhebASA.Maepawbynwahanol,fellybydd unigolion yn profi pethaun wahanol ac yn ymateb mewn ffordd wahanol.“…yngynnarynybroses,adnabyddoddyTherapyddGalwedigaetholbroblemaupropriodderbyniaeth,onddoeddenniddimynmeddwlmaiASAoeddyneuhachosi.Bellach,gallwnniweldeubodyrhanortriawdonamau.”— [Rhiant]Weithiau maer canfyddiadau synhwyraidd gwahanol yman medru achosi poen, gofid, pryder,ofn neu ddryswch ac arwain at ymddygiad heriol wrth ir unigolyn geisio peidio meddwl ambeth bynnag syn achosir broblem.Mewn rhai achosion, efallai na fydd y synhwyrau’n gweithion dda iawn, ac maer ymennyddyn derbyn gormod o wybodaeth (gorsensitif), neu dydyn nhw ddim yn gweithion ddigon daa dydyr ymennydd ddim yn derbyn digon o wybodaeth (hyposensitif). Pan fod y synhwyrau’norsensitif, efallai y gwelwch chi fod unigolyn sydd ag ASA yn siglo, chwifio, troi, tarou clustiaua.y.b. fel ffordd o geisio arbed y gorlwytho na allan nhw moi oddef, ac iw helpu i dawelu neuleddfur boen. Pan for synhwyraun hyposensitif, gall unigolion chwilio am neu greu synau, taropethau a.y.b., fel ffordd o ennyn mwy o synwyriadau a gwneud ir synhwyrau weithion well.Pethau i fod yn wyliadwrus ohonyn nhw:Gorsensitif HyposensitifDdim yn hoffir tywyllwch na goleuadau llachar Symud bysedd neu bethau o flaen y llygaidEdrych ar ronynnau bychain iawn, codir darnau lleiaf o lwch Wedi eu cyfareddu gan adlewyrchiadGorchuddior clustiau neu bethau lliwgar llacharCasáu cael torri eu gwallt Gwneud synau uchel, ryddmigGwrthwynebu cyffyrddiad Hoffi dirgryniadauOsgoi pobl Hoffi pwysedd, dillad tynnOsgoi rhai arogleuon Mwynhau chwarae corfforol cryfPellhau wrth bobl Arogli eu hunain, pobl a phethauAwchu am fwydydd penodol Chwilio am arogleuon cryfDefnyddio blaen y tafod i flasu Llyfu a rhoir geg ar bethauRhoir corff mewn ystumiau rhyfedd Bwyta unrhyw bethTroir corff cyfan i edrych ar rywbeth Siglon ôl ac ymlaenAnhawster cerdded ar arwynebedd anwastad Diffyg ymwybyddiaeth o leoliad y corff mewn gofodMynd yn bryderus neun ofidus pan for traed y gadael y llawr Troi, rhedeg mewn cylchoedd Taro i mewn i bethau a phoblO ‘Sensory Issues in Autism’ gan yr Autism and Practice Group, East Sussex County Council
  39. 39. 38 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDyma rai esiamplau o drafferthion synhwyraidd y gallai eich plentyn eu profi:•• Maer ymennydd yn ceisio prosesu popeth ar yr un pryd heb gael gwared ar bethau dibwysfel sŵn cefndir (papur wal), pobl yn symud o gwmpas, teimlad dillad ar eu croen a.y.b., synarwain at orlwytho synhwyraidd.•• Weithiau mae plentyn yn methu gwahanu gwybodaeth flaendir a chefndir a chaiff popethei weld yn gyfan. Er enghraifft, wrth edrych ar ystafell, byddan nhwn gweld popeth ar yrun pryd, felly os oes rhywbeth bach yn newid, byddan nhwn sylwi. Bydd hyn yn gwneud irystafell edrych yn anghywir a gall achosi ofn, straen a rhwystredigaeth.•• Pan fo gormod o wybodaeth iw phrosesu ar yr un pryd, gall fod yn anodd i blant sydd agawtistiaeth rannur llun yn unedau ystyrlon. Er enghraifft, wrth siarad â rhywun, rydyn ningweld eu hwyneb cyfan, ond bydd rhai pobl sydd ag awtistiaeth yn gweld llygaid, trwyn,ceg a.y.b. fel pethau unigol sydd angen eu prosesu fesul un. Maen fwy cymhleth i brosesugwybodaeth fel hyn, ac o ganlyniad, gallair plentyn ganolbwyntio ar un peth yn unig, neubeidio meddu ar ddigon o gof i brosesu popeth.•• Weithiau mae angen amser i brosesu gwybodaeth, yn enwedig os oes pethau eraill synmynd âr sylw (e.e. sŵn cefndir, dillad syn crafu a.y.b.), os oes llawer o wybodaeth iwphrosesu neu os ydyr cyd-destun yn newid (e.e. dysgu gwneud paned o de yn y gegin ondmethu trosglwyddor sgil hwnnw i gegin arall).•• Mewn rhai achosion, mae synhwyraun cael eu llurgunio, syn golygu bod popeth maeplentyn awtistig yn ei weld, clywed, arogli, blasu neu deimlon wahanol i brofiad pawb arall.“Pan oedd fy mab yn hŷn, fe eglurodd wrtha i: Pan on in fabi, dwin cofio rhywbeth rhyfedd yn cael ei wthio ingheg, a oedd yn fy nghythruddo. Roedd ganddo flas rhyfedd ac ansawdd rhyfeddach fyth. Hefyd, pan on in eisugno, roedd yn gwneud y sŵn gwichian mwyaf ofnadwy. Nawr dwin sylweddoli pam roedd fy mab yn mynd morflin pan roedd teth rwber potel neu ddymin cael ei roi yn ei geg!!” — [Rhiant]•• Ar adegau, gall un or synhwyrau ymddangos fel petai wedi cilio, er mwyn ir plentynymdopi â gorlwytho synhwyraidd. Er enghraifft, pan fo synaun mynd yn annioddefol, maerplentyn iw weld yn fyddar. Mae hyn yn galluogi iddyn nhw ymdopi âr sefyllfa, a gadaeliw synhwyrau eraill weithion fwy effeithlon.•• Oherwyddyranawsterauaamlinelliruchod,byddrhaiplanteisiaudefnyddiorhaisynhwyraui gydbwyso rhai eraill weithiau. Er enghraifft, byddan nhwn arogli, llyfu neu gyffwrddpethau, edrych ar eu traed wrth gerdded, a.y.b.Maen bwysig cofio, pan fo pobl wedi blino, yn sâl neu dan straen, bod hyn yn effeithio ar eulefelau goddefgarwch. Mae hyn hefyd yn wir am allu plentyn sydd ag ASA i oddef ysgogiadausynhwyraidd. Felly, ceisiwch ddysgu pa drafferthion synhwyraidd syn effeithio ar eich plentynchi ar ffyrdd maen nhwn ymdopi â nhw er mwyn i chi eu deall au helpu. Isod mae rhestr obethau allai fod yn ddefnyddiol a phethau a allai herio eich plentyn. Trwy arsylwi, gallech chiweld os oes awgrym ar y rhestr, neu rywbeth tebyg, syn berthnasol ich plentyn chi.“Allfymabdimondwisgomatharbennigohosanau,ameifodynmyndynofidusiawnamysêmardrawsbyseddytraed.Roeddhefydrhaidinidorrilabeliallanoddilladameubodnhwnysgogitrafferthsynhwyraidd.”—[Rhiant]
  40. 40. 39 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisO ‘Sensory issues in Autism’ gan Autism and Practice Group, East Sussex County CouncilCyngor yn ymwneud â Thrafferthion Synhwyraidd:◆◆ Gwyliwch eich plentyn a cheisio dysgu pa faterion synhwyraidd syn eu poeni - mwyafi gyd gallwch chi ei ddysgu ai ddeall, hawsaf i gyd fydd hi i gynorthwyoch plentyn◆◆ Os ydych plentyn yn ofidus, neu dan drallod neun ymddwyn mewn ffordd heriol,ceisiwch ddeall a ydy hyn yn cael ei achosi gan faterion synhwyraidd. Weithiau, ofnyr hyn allai ddigwydd sydd wrth wraidd y straen◆◆ Byddwch yn ymwybodol mai dim ond un synnwyr ar y tro gall eich plentyn eiddenfyddio. Er enghraifft, pan fyddan nhwn edrych ar rywbeth, efallai na fyddannhwn eich clywed chi◆◆ Panfyddwchchiwedineilltuomaterionsynysgogitrafferthionsynhwyraidd,ceisiwcheu hosgoi lle bynnag maen bosibl◆◆ Dilynwch drefn, lle bynnag maen bosibl, i geisio osgoi gorlwytho synhwyraidd asefyllfaoedd o straen◆◆ Dewch o hyd i amser / gofod tawel pan all eich plentyn ymlacio ac adennill euhunanfeddiantGallair pethau hyn fy helpu… Gallair pethau hyn fy herio…Edrych i ochr fy wyneb neu dros fy ysgwydd pan fyddidin rhyngweithio gyda fiCyswllt llygaid uniongyrcholCyfeiriar hyn rwyt tin ei ddweud at y wal Cyfathrebu uniongyrcholUn person ar y tron siarad â fi Mwy nag un person yn siarad â fi; sgyrsiau pobl eraillArogleuon niwtral Persawr menywod neu ddynion neu arogleuon eraillDillad plaen Dillad patrymogDillad lliwiau pŵl Dillad llacharUwcholeuyddion Goleuadau stribedBylbiau golau coch neu wyrdd Golau llachar neu wyn; heulwen grefAmgylchedd tawel Tegellau, injans, synau traffig, ffonauGofal personol tawel Y tŷ bach yn gorlifo, dŵr yn llifo, ffansCysondeb Pobl wahanol yn ymateb i fi mewn ffyrdd gwahanolUn peth ar y tro Cael fy nrysu gan lawer o wybodaethGwybod beth syn digwydd nesaf Diffyg sefydlogrwydd ac anhrefn
  41. 41. 40 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodiadau
  42. 42. 41 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisASA ac Anhwylderau EraillBydd rhai plant yn profi anawsterau eraill nad syn uniongyrchol gysylltiedig âu ASA, feldyspracsia, dyslecsia neu anhwylder diffyg sylw gorfywiogrwydd (ADHD). Maen bwysigi chi geisio cael asesiad o unrhyw gyflyrau eraill, gan fod hyn yn effeithio ar y math ogymorth a fydd yn gweddu orau i anghenion eich plentyn.Weithiau bydd gan unigolion sydd ag ASA anhwylder arall hefyd. Mae rhai cyflyrau fel petaentyn effeithio ar unigolion sydd ag ASA yn amlach nar cyffredin. Er hynny, maen anodd weithiaui bobl broffesiynol yn y maes wybod i sicrwydd a ydyr symptomaun rhan or ASA neu gyflwrarall. Dyma rai or anhwylderau yma:• Dyspracsia• Dyslecsia• Iselder• Pryder• Epilepsi• Anhwylder Obsesiwn Gyriadol (OCD)• Anhwylder Diffyg Sylw Gorfywiogrwydd (ADHD)• Syndrom TouretteMaen bwysig deall y gall fod gan unigolion sydd ag ASA gyflyrau iechyd meddyliol a chorfforoleraill hefyd.
  43. 43. 42 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodiadau
  44. 44. 43 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyfathrebu
  45. 45. 44 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyfathrebuBydd unigolion sydd ag ASA yn cael anawsterau gyda chyfathrebu cymdeithasol a rhyngweithiocymdeithasol fel ei gilydd. Gall hyn achosi problemau wrth roi gwybodaeth ich plentyn aderbyn gwybodaeth ganddyn nhw. Mae bod yn ymwybodol or anawsterau hyn ac addasuchdulliau cyfathrebu yn ffordd dda o sicrhau bod eich plentyn yn deall yr hyn rydych chin eiofyn iddyn nhw ac yn medru ateb mor gywir â posibl.Mae cwestiynau ac esboniadau hirfaith yn medru achosi dryswch i rywun sydd ag ASA, fellycadwch nhwn fyr.Yn aml iawn, mae ddealltwriaeth pobl sydd ag ASA o iaith yn llythrennol iawn. Gall idiomau,trosiadau a chymariaethau fod yn ddryslyd iawn a fyddan nhw ddim yn eu deall. Dyma raiesiamplau o ddywediadau bob dydd a all greu dryswch i unigolion sydd ag ASA:Idiomau: Trosiadau: Cymariaethau:Tin gwthio dy big i mewn Mae hin dipyn o haden Mae e mor gyfoethog â breninTin werth dy halen Mae Dad yn graig Maer afal yma mor galed âHel dy draed Tin angel haearnPaid â gwneud môr a mynydd or peth Mae Wil yn fwystfil Ti fel talp o iâMaen berwi ma Roedd fy mhen in troi Rwyt ti fel y gog Os darllenwch chir yr ymadroddion yman llythrennol, maen nhwn ddigon rhyfedd. Dyweu hystyr ddim yr un fath âr geiriau unigol syn eu creu. Ceisiwch osgoi eu defnyddio.Weithiau, bydd yr unigolyn yn defnyddio trosiadau, ond dydy hyn ddim yn golygu eu bodyn eu deall, yn enwedig os nad ydyn nhwn rhai cyfarwydd.Mae gan bobl sydd ag ASA ddulliau anarferol o wneud cyswllt llygaid, ac mae rhai ohonynnhwn dweud nad ydyn nhwn hoffi cynnal cyswllt llygaid. Dydy osgoi cyswllt llygaid ddimo anghenraid yn golygu nad ywch plentyn yn talu sylw i chi.Oherwydd bod pobl sydd ag ASAn cael trafferth dehongli arwyddion cymdeithasol felcyswllt llygaid ac iaith y corff, efallai na fyddan nhwn sylweddoli eich bod chin siaradâ nhw. Dechreuwch trwy ddweud eu henw a gwneud yn siŵr eu bod yn edrych arnochcyn dechrau siarad.Os oes trafferthion synhwyraidd gan eich plentyn, gall hi fod yn anodd iddyn nhw ganolbwyntioar yr hyn rydych chin ei ddweud os ywr ardal ou cwmpas yn brysur. Ceisiwch leihau sŵn,arogleuon a goleuadau llachar cyn siarad â nhw.
  46. 46. 45 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis“Gwnes i ddarganfod y gallen ni gael sgyrsiau hirach a mwy ystyrlon dros gwpanaid o siocled poeth danolau cannwyll neu mewn golau isel, a hefyd trwy siarad trwy bypedau maneg yn ei theatr bypedau."— [Rhiant]“Mae synau uchel, gan gynnwys gweiddi, yn gwneud i fy mab gilio i mewn iw hun a dwi ddim yn galluei gyrraedd. Maen well gan fy mab i rywun ddangos rhywbeth iddo yn hytrach na dweud wrtho, pan fohynnyn bosibl." — [Rhiant]Rydyn nin defnyddio cyfatebiaeth i geisio esbonio pethau wrth blant yn reit aml. Er enghraifft,os ydyn nin esbonio pam fod angen i blentyn fwytau cinio, gallen ni ddweud ei fod fel rhoitanwydd yn y car ac y bydd y car yn torri i lawr heb ddigon o danwydd. Maen anodd i blentynsydd ag ASA ddeall y math yma o esboniad. Ceisiwch ddefnyddio ffeithiau i egluro pethauyn lle cyfatebiaethau.Bydd angen mwy o amser ar rywun sydd ag ASA i brosesu a deall yr hyn rydych chin eiddweud. Maen help i gymryd seibiant cyson a gadael iddyn nhw feddwl, syn rhoi mwy oamser iddyn nhw ymateb.Ceisiwch beidio â dibynnu ar dôn eich llais, yr olwg ar eich wyneb neu gyswllt llygaid idrosglwyddo neges. Efallai na fydd yr unigolyn sydd ag ASA yn medru deall y ffyrdd cynnilhyn o gyfathrebu. Mae bod yn sarrug yn fwy dryslyd fyth, am fod rhywun yn gorfod darllentôn llais, yr olwg ar yr wyneb a chyswllt llygaid au gwrthgyferbynnu âr geiriau. Bydd unigolionsydd ag ASA yn aml iawn yn methu gwneud hyn, ac yn cymryd bod y geiriaun gywir. Fellyos yw gwallt eich plentyn yn edrych yn anniben, dywedwch hynny, yn hytrach na dweud eifod yn edrych yn hyfryd a thynnu wyneb doniol.“Panoeddeinmabnin17,tuachwemiswedieiddiagnosisAsperger,roeddendechraurhoitrefnarbethoeddeneiolyguiwbrofiadauynygorffennol.Dywedoddewrthaieifodenteimlomodingracgydage llawer or amser. Oni bai mod in chwerthin, gwenu neun amlwg yn hapus, roedd en meddwl modin wirioneddol flin. Gwnaeth hyn i fi deimlon drist, ond dechreuais i wneud dau beth: rhoi negeseuoncliriach gyda fy wyneb, gan gynnwys gwenu mwy; ac os oedden nin cael sgwrs am rywbeth pwysig neuanodd,cytunonniiddweudwrtheingilydddymasutdwinteimlonawr…gangynnwys,osoeddangen,dweud "Dwin ofidus ac yn teimlon grac…" — [Rhiant]
  47. 47. 46 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisYn yr un modd, efallai na fydd plentyn sydd ag ASA yn gallu adlewyrchu eu hiaith lafar yniaith eu corff, yr olwg ar eu hwyneb neu dôn y llais. Os ydyn nhwn defnyddior dulliau hyno gyfathrebu, maen bosibl nad ydyn nhwn adlewyrchun fanwl gywir sut maer person ynteimlo, felly peidiwch â chymryd yr ystyr yn ganiataol.Gall gofyn cwestiynau cyffredinol ennyn atebion camarweiniol. Er enghraifft, gallai gofyn:"Sut wyt tin teimlo?" ennyn ymateb awtomatig fel "Da iawn, diolch". Ond mae gofyn "Oesgen ti boen yn dy stumog?" yn gliriach am mai cwestiwn penodol yw e."Pan ddaliwyd en cnoi gwm yng nghoridor yr ysgol, dywedwyd wrth fy mab: Poerar gwm yna allan,grwt. Pan boerodd er gwm ar lawr y coridor, roedd [yr athro] yn meddwl ei fod yn bod yn haerllug."— [Rhiant]Yn aml iawn, bydd pobl sydd ag ASA dim ond yn cynnig y wybodaeth y gofynnir amdani. Osgofynnwch chi: "Alli di estyn y llaeth or oergell?", fe ateban nhw "Gallaf", ond heb gynniggwybodaeth ychwanegol fel: "Ond dim trwy sefyll ar focs ar flaenau nhraed".Wrth ddysgu, neu roi gwybodaeth i rywun sydd ag ASA, maen help i ddefnyddio lluniau neuffotograffau. Gwnewch yn siŵr fod y plentyn wedi deall yr hyn rydych chi wedi ei ddweudwrthyn nhw trwy ofyn iddyn nhw ei egluro wrthoch chi.Cyngor ar gynorthwyo cyfathrebu:◆◆ Sicrhewch fod eu sylw arnoch chi; dywedwch eu henw cyn dechrau siarad◆◆ Gostyngwchbethauallaidynnueusylwfelsŵn,goleuadaullacharacystafelloeddprysur◆◆ Siaradwch mewn llais clir, digynnwrf◆◆ Cadwch bethaun gryno ac yn syml◆◆ Rhowchamserichplentynbrosesurwybodaethagwnewchynsiŵreubodwedideall◆◆ Ceisiwch osgoi defnyddio idiomau, trosiadau a chymariaethau - gwnewch yn siŵreubod yn eich deall◆◆ Peidiwch â dibynnu ar iaith y corff, ystumiau a thôn y llais◆◆ Gofynnwch gwestiynau penodol◆◆ Defnyddiwch luniau i helpu i egluro pethau◆◆ Gwiriwch bob tro fod y plentyn wedi eich deall
  48. 48. 47 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNodiadau
  49. 49. 48 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
  50. 50. 49 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisBod yn gefn ichplentyn gydagymddygiadgwahanol
  51. 51. 50 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisBod yn gefn ich plentyn gydagymddygiad gwahanolMaepawbynarddangosanawsterauymddygiadarrywadegameibodynfforddogyfathreburhyn maen nhwn ei feddwl neu ei deimlo. Bydd y sawl sydd ag awtistiaeth fel petaent ynarddangos ymddygiad heriol yn amlach na phlant eraill, ond mae hyn am eu bod yn gweld ybyd mewn ffordd wahanol.Dydyn nhw ddim bob amser yn deall rheolau cymdeithasol. Efallai eu bod hefyd yn ei chaelhin anodd mynegi eu hunan, neun straffaglu i ddod i ben â newid mewn trefn, neu ddeallsut mae pobl eraill yn teimlo. Gall hyn oll arwain at sefyllfaoedd o straen sylweddol iddynnhw. Os oes unrhyw drafferthion synhwyraidd yn eu poeni ar ben hyn, gallan nhw gael eullethu wrth geisio ymdopi. Yr unig ffordd iddyn nhw ddelio ag e, a rhoi gwybod i chi eu bod ynbrwydro, ydy trwy ymddygiad anaddas neu heriol (syn cael ei ddisgrifio fel stranciau, dictera chwalfa lwyr).Gall stranciau, dicter a chwalfa ddod ir amlwg mewn gwahanol ffyrdd i bob unigolyn, ond felarfer maen nhwn digwydd mewn tri cham, sef grwgnach, dicter ac adferiad (diagram isod).Y grwgnach ydy man cychwyn yr ymddygiad, sydd hefyd yn cael ei alwn sbardun neunrhagflaenydd.Hwnydyrcampwysicafachosdymaradegpanfyddyplentynyncronnitensiwni symud at gam dicter, a dyma pryd gallech chi gael cyfle i leddfur sefyllfa. Mae pob plentynyn wahanol, ond efallai byddwch chin sylwi ar fathau o ymddygiad grwgnach fel aflonyddu,gwneud synau, taror traed, tynnu ystumiau/wynebau a.y.b.Wedi ei addasu o waith Curtis a Dunn 2000DicterTaweluGrwgnachTrefn bob dyddAil-gydio ynnhrefn bob dyddCromlin oedolionStrategaethau atal
  52. 52. 51 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisAr y dechrau, gall y mathau yma o ymddygiad fod iw gweld yn ddigon dibwys, ac efallaina fyddwch chin eu cysylltu âr chwalfa syn dilyn. Ond mewn amser, byddwch chin dod iadnabod ymddygiad grwgnach eich plentyn. Yn nes ymlaen yn yr adran hon, byddwn nindangos siart achos, ymddygiad, swyddogaeth a sut iw ddefnyddio i adnabod y sbardunau,y mathau o ymddygiad grwgnach ar hyn syn eu hachosi. Yn ei dro, bydd hyn yn help i chiadnabod y ffordd orau o ymyrryd yn ystod y cam grwgnach a datblygu strategaethau i arbedeich plentyn rhag cyrraedd cam y dicter.Cam y dicter ydyr ymddygiad gwael ar chwalfa. Eto, bydd yn unigryw ich plentyn chi, ond gallgynnwys ymddygiad allblyg (e.e. sgrechian, bwrw, cnoi, dinistrio eiddo a.y.b.) neu ymddygiadmewnblyg (e.e. cilion llwyr). Os ydych plentyn yn cyrraedd y cam hwn, y peth pwysicaf iwwneud ydy ceisio aros yn ddigynnwrf a sicrhau diogelwch y plentyn ar sawl sydd ou cwmpas.Cam yr adferiad syn digwydd pan fod y dicter wedi dod i ben. Efallai bydd y plentyn wediblino, yn gysglyd neun ymddiheuro, tra bydd eraill yn ceisio gwadur ymddygiad neu hyd ynoed yn methu cofio beth ddigwyddodd.Pan foch plentyn yn camymddwyn, maen bwysig i chi feddwl am yr hyn syn achosirymddygiad a beth maen nhwn ceisioi gyfathrebu. Maer mynydd iân ffordd ddefnyddiol ohelpu pobl i ddadansoddi a deall beth syn achosi math penodol o ymddygiad mewn plentynsydd ag ASA. Pan welwch chi fynydd iâ, dim ond rhan fechan ohono rydych chin ei weld- copar mynydd iâ. Maer rhan fwyaf or mynydd iân anweledig am ei bod yn gorwedd odan wyneb y dŵr. Mae diagram y mynydd iân eich helpu i feddwl am nodweddion ASA asut gallan nhw effeithio ar eich plentyn mewn sefyllfa benodol (mae diagram gwag i chi eidefnyddio ar ddiwedd yr adran).
  53. 53. 52 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisYr hyn gallwn ni ei weld:Yr Ymddygiad penodol:Gweiddi a sgrechian mewn archfarchnad Yr hyn na allwn ni ei weld:Y rhesymau posibl / anawsterau sylfaenol:RhyngweithioDdim yn deall sut i ymddwyn - pam fod pobl yn sefyll mewn rhes? Pamfod pobl yn crwydro ar hyd y llen edrych ar bethau? Pam fod rhaid i fiaros? Www, llwythi o losin blasus - pam na alla i gael rhai?CyfathrebuDdim yn gwybod sut i fynegi beth maen nhw ei eisiau.Ceisio cyfathrebu eu bod yn rhwystredig am na allan nhw fwytar losin /maen nhw wedi cael llond bol / maen nhwn oer a.y.b.Hyblygrwydd meddwlMae hon yn siop wahanol ir un rydyn nin mynd iddi fel arfer - mae popethyn wahanol.Wn i ddim beth iw ddisgwylSynhwyraiddLlawer o oleuadau llachar, swnllyd iawn, synau annisgwyl, arogl afiachpysgod, rhai mannau oer tu hwnt (adran y rhewgelloedd).
  54. 54. 53 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisHefyd,meddyliwchamswyddogaethyrymddygiad—bethmaennhwneiennillorymddygiad?Dwin sgrechian a gweiddi mae Mam / Dad yn rhoir losin i fi neun mynd â fi allan or siop.I geisio canfod yr hyn syn achosi neu sbardunor ymddygiad, gall fod yn ddefnyddiol i edrychar achos, ymddygiad a swyddogaeth (pwrpas) yr ymddygiad.Achos — dyma syn sbardunor ymddygiad. Gall hyn fod yn glir, fel rhywun yn dweud na igais gan y plentyn. Ond yn achos unigolion sydd ag ASA, gall fod yn fwy anodd iw adnabodachos gall fod yr achos yn ymwneud â trafferthion synhwyraidd fel synau uchel, neu synaupenodol neu fod ynghlwm wrth eu hangen am drefn sefydlog.Ymddygiad — maen bwysig i beidio dod i gasgliad byrbwyll am ymddygiad, gan fodllawer o unigolion sydd ag ASA yn cael trafferth mynegi eu teimladau mewn ffordd addas.Er enghraifft, gallai pryder gael ei weld fel gofid, ond gallai hefyd ddangos ei hun trwyymddygiad ailadroddus neu ymosodol.Swyddogaeth — dyma bwrpas yr ymddygiad. Gallai hwn fod i gael rhywbeth roedden nhwei eisiau, i osgoi rhywbeth neu fel modd o gyfathrebu teimladau wrth bobl eraill.Y ffordd orau i edrych ar hyn ydy monitro a chofnodi mathau o ymddygiad dros gyfnod owythnos neu ddwy. Pob tro mae ymddygiad annymunol yn digwydd, nodwch e ar siart felyr un isod (mae siart wag i chi ei defnyddio / copïo ar ddiwedd yr adran hon).
  55. 55. 54 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDyddiad ac amser Beth ddigwyddodd cynt? Beth ddigwyddodd ynystod y pwl?Beth ddigwyddoddwedyn?Efallai bydd patrwm yn dodir amlwg e.e. os ywr ymd-dygiad yn digwydd am 11:00bob bore, efallai bod eisiaubwyd ar y plentynBle maer person? Pwy syna? Beth maer person yn eiwneud? Beth maer oedo-lion yn ei wneud?Sut yn union maer ymddy-giad yn cael ei fynegi? Sutmaen dechrau? Sut maengwaethygu?Beth ddigwyddodd ynsyth ar ôl y pwl? Bethwnaeth y person? Bethwnaeth yr oedolyn?Sut oedd y person ynteimlo? Beth wnaethpobl eraill?EsiamplPrynhawn dydd Gwener(3.30pm) ar ôl ysgolBle:Yn ale lysiaur archfarchnadPwy:John (person ifancsydd ag ASA), mam achwaer ddwyflwydd oed,archfarchnad brysur - llawero blant am fod ysgol wedigorffenBeth mae pobl yn eiwneud?John - cerdded yn ei flaen,Mam yn edrych ar datwsgydar chwaer fach yn ytroliMae John yn dechrauedrych oi gwmpasMae John yn dechrau cyfriftatws (eu cyffwrdd)Mae Mam yn dweud wrthJohn am beidio cyffwrddâr tatwsMae Mam yn gweiddi arJohn i ddod nôl ac ynanmynd ar ei ôlMae John yn cyrraedd alercylchgronau ac yn cydio ynei hoff unMae Mam yn mynd ârcylchgrawn oddi wrtho,dweud na all ei gael amynd ag en ôl i aler llysiauMae John yn dechrausgrechian ac yn gorwedd ary llawrMae Mam yn rhoircylchgrawn iddoneu mae Mam yn mynd age adrefMae John yn dechrauteimlon bryderus neuwedi diflasuMae cyfrif tatws ynei helpu i dawelu / eigadwn brysurMae Mam yn poeniy bydd pobl eraill yngwylio ac yn beirniaduJohn am gyffwrdd ytatwsMae John yn teimlonbryderus / wedi diflasueto ac yn chwilio amffordd arall iw ddiddanuei hunMae Mam yn poeni ybydd hin colli John yny dorfMae John wedi dod ohyd i rywbeth i wneudiddo deimlon wellMae Mam yn teimlonflinMae John yn ofidus amnad yw e wedi cael yrhyn roedd e ei eisiauMae gan John rywbethiw helpu i reoli ei bryder/ diflastodMae pryder John wedicael ei leddfu am ei fodyn cael mynd adref, ondmae Mam yn bryderusac yn ofidus
  56. 56. 55 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisYn yr esiampl uchod, gallwn ni weld nad ydy John yn hoffi siopa yn yr archfarchnad. Efallaiei fod yn meddwl ei fod yn ddiflas, neu efallai ei fod yn bryderus oherwydd yr amgylcheddprysur. Y rheswm am ymddygiad gwreiddiol John o gyfrif tatws oedd naill ai am ei fodwedi diflasu neu ei fod yn bryderus. Tasai Mam yn gwybod hynny, gallai hi fod wedi arbedyr ymddygiad rhag gwaethygu trwy roi pum taten yn y bag, a byddair rhain wedi ei gadwnddiddig, trwy ei helpu i leddfu ei bryder neu ei ddiflastod. Ond oherwydd nad oedd ei famyn fodlon iddo barhau, roedd yn rhaid i John ddod o hyd i ffordd arall i leddfu ei bryder neuei ddiflastod. Yn y diwedd, cafodd John yr hyn roedd e ei eisiau: naill ai cael mynd adref yngynt neu dderbyn ei hoff gomic.Ar ddiwedd y cyfnod monitro, edrychwch trwyr siart a cheisio dod o hyd i batrwm cyffredin.Bydd yr adrannau Beth ddigwyddodd cynt? yn rhoi arweiniad i chi am yr achos neur sbardun.Bydd adran Beth ddigwyddodd wedyn? yn rhoi arweiniad ar bwrpas yr ymddygiad.Mae bob amser yn well ceisio rheoli ymddygiad rhywun trwy ei osgoi, ac osgoi pwynt ysbardun, ac mae hyn yn arbennig o wir pan fod gan y person ASA.Pan fydd gennych chir wybodaeth berthnasol, ac rydych chin medru adnabod patrwmymddygiad clir, gallwch chi ddechrau gweithio arno. Mae dwy ffordd y gallwch chi geisiomynd ir afael âr ymddygiad, naill ai trwy:•• Newid yr amgylchedd neu•• Weithio ar yr ymddygiad yn uniongyrcholOs ydy ymddygiad y plentyn yn addas, er yn annymunol (er enghraifft, mynd yn bryderusynghylch newid mewn trefn sefydlog), ni ddylech chi geisio newid yr ymddygiad, ond newidyr amgylchedd. Os mai trafferthion synhwyraidd sydd wrth wraidd yr ymddygiad annymunol,bydd newid yr amgylchedd hefyd yn fodd i chi symud ymlaen.“Roedd gwneud yn siŵr nad oedd fy mab yn llwglyd yn ddigon i atal ei ymddygiad heriol. Ffrind sylwoddar hyn a dweud wrtha i. Roedd hynny sawl blwyddyn yn ôl. Llwyddais i beidio teimlon euog - wyddwn iddim, dyna i gyd, ac mae cael prydau rheolaidd wedi datrys y broblem." — [Rhiant]Fodd bynnag, os ydyr ymddygiad yn anaddas ac yn annymunol, efallai bydd angen i chiddechrau gweithio ar newid yr ymddygiad.
  57. 57. 56 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisNewid yr AmgylcheddYr ymddygiad yn cael ei sbarduno gan ysgogiadausynhwyraidd fel sŵn neu newid mewn tymhereddLleihau ysgogiadau, creu gofod tawel ac osgoiarchfarchnadoedd ar adegau prysur a.y.b.Maer ymddygiad yn digwydd pan fo pobl eraill ogwmpasDywedwch wrth y bobl allweddol sut i gyfathrebuâr unigolyn sydd ag ASA, gan nodi unrhywsensitifrwydd penodol sydd ganddyn nhwMaer ymateb ir ymddygiad yn amrywio o un person irnesafGwnewch gynllun eglur or ffordd i ymateb irymddygiad a sicrhau bod y bobl allweddol i gyd yndilyn yr un cynllunMaer amgylchedd yn ddi-drefn, ac mae llawer o newidiadauannisgwylCeisiwch ddatblygu trefn syn gyson ac yn sefydlogGweithion Uniongyrchol ar YmddygiadOs ydych chi eisiau newid math o ymddygiad, ceisiwch ddefnyddior ddwy egwyddor hyn:•• Os ydych chin gwobrwyo math o ymddygiad, fe welwch chi fwy ohono•• Os ydych chin anwybyddu math o ymddygiad, fe welwch chi lai ohonoWrth geisio gostwng lefel ymddygiad annymunol, maen bwysig i chi ddysgu ffordd newyddo ymddwyn ir plentyn ar yr un pryd. Bydd hyn yn arbed mathau negyddol o ymddwyn rhagdatblygu. I wneud hyn, bydd angen i chi ddileu pob elfen o wobr syn ymwneud âr ymddygiadannymunol, a chwilio am ffyrdd i wobrwyor ymddygiad rydych chi am ei weld.Er enghraifft, anwybyddwch yr unigolyn os ydyn nhwn torri ar draws eich sgwrs i ofyn amrywbeth, ond atebwch ar unwaith os ydyn nhwn dweud esgusodwch fi. Yn y sefyllfa hon,bydd yr unigolyn yn dysgu mair ffordd orau o gael yr ymateb maen nhw ei eisiau ydy trwyddweud esgusodwch fi yn gyntaf.Er mwyn hybur ffordd o ddysgu ymddygiad newydd, maen bwysig bod eich ymateb yn eglurac yn gyson; rhaid i chi ymateb yn yr un ffordd bob tro.Weithiau, y wobr am fath o ymddygiad ydych ymateb chi iddo. Rydyn nin ymateb i fath oymddygiad mewn sawl ffordd, fel canmol, rhoi gwobrau fel sticeri / arian, gweiddi neu ofynam esboniad a.y.b. Weithiau, dydyn ni ddim yn sylweddoli ein bod yn gwobrwyo math oymddygiad oherwydd ein bod yn gweiddi neu’n ymddwyn mewn ffordd negyddol i geisioi atal.
  58. 58. 57 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisI unigolyn sydd ag ASA, gall y darlun fod yn fwy astrus fyth. Er enghraifft, os oes well ganyr unigolyn dreulio amser ar eu pen eu hun, gallai defnyddio amser coll fel cosb fod yneffeithiol. Maen bwysig felly ystyried yr unigolyn wrth benderfynu sut i roi neu ddiddymugwobrwyon am fath o ymddygiad. Wrth reoli ymddygiad unigolyn sydd ag ASA, maen bwysigi chi addasuch dulliau cyfathrebu, a thrafodwyd hyn mewn adran gynharach.“[Peidiwch â] gwthioch hun nach plentyn - un dydd ar y tro." — [Rhiant]“… y cyngor gorau dwi wedi ei dderbyn ydy i fod yn amyneddgar, a cheisio gweld pethau ou safbwyntnhw." — [Sibling]Cyngor ar gefnogich plentyn gyda gwahanol fathau o ymddygiad:◆◆ Byddwch yn bositif a chanmol ymddygiad da. Gwnewch yn siŵr eich bod yn canmolyn syth ac yn eglur fel bod eich plentyn yn gwybod pam rydych chin canmol◆◆ Peidiwch â cheisio newid gormod o bethaun rhy sydyn. Deliwch ag un neu ddau obethau ar y tro ac efallai dewis rhywbeth syn haws iw newid yn gyntaf◆◆ Ceisiwch wellar ffordd rydych chin cyfathrebu gydach plentyn (gweler adranCyfathrebu)◆◆ Helpwch eich plentyn i ddeall a newid eu hymddygiad, er enghraifft, trwy straeoncymdeithasol, ac eglurwch wrthyn nhw am deimladau a barn pobl eraill◆◆ Defnyddiwch galendrau a gwybodaeth weledol amrywiol i helpuch plentyn i ddeallcysyniad amser◆◆ Cynlluniwch weithgareddau a newidiadau ir drefn arferol ymlaen llaw (gweler adranRheoli Pryder)◆◆ Dysgwch beth syn helpuch plentyn i ymlacio er mwyn i chi eu helpu i dawelu
  59. 59. 58 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis Dyddiad ac amser Beth ddigwyddodd cynt?befoBeth ddigwyddodd ynystod y pwl?Beth ddigwyddoddwedyn?Ble maer person? Pwy syna? Beth maer personyn ei wneud? Beth maeroedolion yn ei wneud?Sut yn union maerymddygiad yn caelei fynegi? Sut maendechrau? Sut maengwaethygu?Beth ddigwyddodd ynsyth ar ôl y pwl? Bethwnaeth y person ifanc?Beth wnaeth yr oedolyn?Sut oedd y person ifancyn teimlo? Beth wnaethpobl eraill?
  60. 60. 59 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisTaflen waith trosiad y mynydd iâNodwch ymddygiad eich plentyn yng nghopar mynydd iâ.Yn rhan waelod y mynydd iâ, nodwch beth ddigwyddodd cyn y pwl, rhowch amlinelliad ofaterion synhwyraidd eich plentyn, ac yna beth ddigwyddodd wedyn. Dylai hyn fod o help ichi ddadansoddi pam gwnaeth eich plentyn ymddwyn yn y ffordd y gwnaethon nhw.ANHWYLDER SBECTRWM AWTISTIGBeth?Pam?
  61. 61. 60 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn Diagnosis
  62. 62. 61 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor ar FaterionCyffredin
  63. 63. 62 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor ar Faterion CyffredinMae llawer o rienin dweud bod angen help arnyn nhw gyda:•• Diet•• Cwsg•• Arferion toiled•• Chwarae•• Ymwybyddiaeth or corffYn yr adran hon, byddwn nin bwrw golwg dros y rhain a rhoi cyngor i chi a allai fod o help.DietMaer bwydydd mae plant sydd ag ASA yn eu bwytan destun pryder i rai rhieni. Yn yr adranhon byddwn nin trafod dau fater cyffredin mewn diet:•• Bwyta ffwdanus eithafol•• Defnydd diet i drin ASABwyta ffwdanus eithafolMaengallubodynflinderustuhwntfelrhiant/cynhaliwriweldeichplentynyngwrthodbwytana mentro blasu bwyd newydd. Dydy hi ddim yn anghyffredin i blant ag ASA fod yn fwytawyrffwdanus eithafol, h.y. dewis bwyta dim ond bwydydd, lliwiau neu ansawdd penodol. Maehon yn broblem hynod anodd iw datrys, ac yn aml bydd angen gofyn am gyngor arbenigol.Rydyn ni yn gwybod, os ydy unigolyn yn bryderus, mai un or pethau cyntaf syn digwydd ywbod y stumog yn mynd yn glymau (greddf ymladd neu ffoi). Os ydych plentyn yn fwytäwrffwdanus eithafol, un awgrym ydy mair nod yw creu sefyllfa dawel, hapus, er mwyn iddynnhw fod yn fwy parod i flasu bwydydd newydd. Ni ddylech chi eu gorfodi i fwyta.
  64. 64. 63 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDydyn ni ddim yn deall yn iawn pam bod plant ASA yn fwytawyr ffwdanus eithafol:•• Ydy en ymwneud âr trafferthion synhwyraidd sydd ganddyn nhw?•• Ydyn nhwn defnyddio bwyd fel rhan ou hymddygiad ailadroddus?•• Oes ffactor arall yma nad ydyn nin ei ddeall?•• Trafferthion synhwyraidd Mae gan blant ag ASA faterion synhwyraidd dyrys i ymdopiâ nhw, felly o bosibl nad ydy bwyd yn arogli, blasu na theimlor un fath iddyn nhw agy mae e i ni. Gall y materion yma gwmpasu pryder atgof, e.e. cofio digwyddiad neuberson ar adeg pan oedd bwyd penodol yn cael ei fwyta, ac maer atgof mor bwerusnes ei fod yn amharu ar fwytar bwyd hwnnw. Weithiau mae plant ag ASA yn bwytapethau nad syn fwyd, e.e. papur, fflwcs. Yr enw am hyn yw PICA. Os ydych plentynyn gwneud hyn, siaradwch âch gweithiwr iechyd proffesiynol, a allai eich dargyfeirio igymorth mwy arbenigol."Bob tro y gofynnwch chi i fi flasu afal, dwin cofio pan roedd bola tost gyda fi, a bwytais i afal, wedyncyfogi. Pan fod y ffrwyth yn fy ngheg, maer atgof mor gryf nes y galla i flasu, teimlo ac arogli atgof ycyfog, a dwin methu blasur afal… Dyna pam nad ydw in fodlon ei flasu." — [Unigolyn sydd ag ASA]•• Beth am yr amgylchedd? Air amgylchedd syn eu harbed rhag bwyta? Maen bosiblbod goleuadau llachar, plant swnllyd neu eistedd gyferbyn â phobl syn bwytan annibenymhlith y rhesymau maen nhwn ei chael hin anodd bwyta. Efallai na fydd y ffyrddarferol o ddelio gyda bwyta ffwdanus yn gweithio, nac yn berthnasol, ir plant yma.Os ydych chin credu bod eich plentyn yn fwytäwr ffwdanus eithafol, gofynnwch ichmeddyg teulu neu weithiwr iechyd am help a chyngor. Maen bosibl y byddan nhwnmedru eich dargyfeirio i ddietegydd lleol (neu MDT - tîm aml-ddisgyblaeth - os oes unar gael). Gallan nhw asesu diet eich plentyn, gwneud yn siŵr ei fod yn gytbwys o ranmaeth a rhoi cyngor ymarferol a chefnogaeth i chi."Dwiangenbwytaarfymhenfyhun,achosallaiddimaganwybyddurfforddmaeplanteraillynbwyta.Maennhwnagoreucegauwrthfwyta,maerbwydynsyrthioallan,maennhwnpigoutrwynacmaenfyarbedirhagbwyta."—[UnigolynsyddagASA]•• Oes rhywbeth arall yn mynd ymlaen? Weithiau bydd plant yn gwrthod bwytaoherwydd problem feddygol arall syn gwneud bwytan anodd - ceg dost, dannedd syngwynegu, rhwymedd a.y.b. Siaradwch âch meddyg am hyn. Efallai byddan nhwn galluchdargyfeirio ir gweithiwr iechyd proffesiynol perthnasol. Ydych plentyn yn bwyta dietcyfyng am fod eu hawydd cryf am batrwm cyfarwydd yn rhoi teimlad o ddiogelwch athawelwch meddwl iddyn nhw?
  65. 65. 64 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor ar reoli diet::◆◆ Monitrwch eich plentyn am gyfnod. Cadwch ddyddiadur bwyd i weld faint o wahanolfwydydd maech plentyn yn eu bwyta. Efallai byddwch chin gweld eu bod yn bwytamwy o amrywiaeth nag oeddech chin ei feddwl◆◆ Byddwch yn dditectif a cheisio dyfalu pam eu bod yn bwyta mewn ffordd arbennig.Os ydyn nhwn rhugl, gofynnwch iddyn nhw pam maen nhwn methu bwyta. Os ydynnhwnysgrifennu,gofynnwchiddynnhwysgrifennuneudynnulluno’rhynsyneupoeni◆◆ Gall mat bwyd syn dynodi eu hardal nhw i fwyta ynddi fod o help◆◆ Os ydych plentyn yn ei chael hin anodd bwyta gyda phobl eraill, gwnewch yn siŵrnad ydyn nhwn eistedd yn union gyferbyn â rhywun arall◆◆ Os ydy bwyta yn yr ysgol yn anodd, gofynnwch sut awyrgylch sydd yn yr ysgol neuymweld âr ysgol ar adeg bwyd◆◆ Ceisiwch wneud amserau prydaun sefydlog. Gweinwch dri phryd bwyd y dydd, abyrbrydau wedi eu cynllunio, gan roir cyfan mewn trefn benodol◆◆ Gall amserlen weledol / nodyn atgoffa fod o help (lluniau a/neu eiriau)◆◆ Cardiau / llyfrau dewis - gall y bwydydd maech plentyn yn eu bwyta fod yn yblaen, a rhai yr hoffen nhw eu blasu yn y cefn. Y bwriad ydy dod âr llun Heddiwfe flasa i… ir blaen.◆◆ Ceisiwch ysgrifennu stori gymdeithasol - gweler yr Eirfa. Gall y rhain gael eu defnyddioi helpuch plentyn i flasu bwydydd newydd, neu i egluro pam bod bwyta diet amrywiolyn bwysig (bydd eich gweithiwr proffesiynol ASA yn medru helpu yma)◆◆ Dewch âch bwytäwr ffwdanus i gyswllt â bwyd bob cyfle gewch chi. Anogwchnhw i drin bwyd, chwarae gyda bwyd a helpu yn y gegin fel bo ymwneud â bwyd abwytan ddi-straen ac yn hwyl◆◆ Defnyddiwch ddiddordebauch plentyn fel ysgogiad, e.e. gwnewch drên bwyd, rhowchy pys mewn rhes unffurf, neu wahodd eu hoff gymeriad i ddod i gael te◆◆ Ceisiwch sicrhau bod bwyta a dod i gyswllt â bwyd yn bleser nid yn fwrn!◆◆ Cofiwchfodangendyfalbarhau.Byddynrhaidichplentynddodigyswlltâbwydnewyddyn rheolaidd (15 gwaith neu fwy!) cyn iddyn nhw ei dderbyn fel bwyd newydd ai flasu◆◆ OsoesPICAganeichplentyn,edrychwcharbethynunionmaennhwneifwyta.Allwchchi gynnig rhywbeth mwy diogel neu fwy derbyniol i roir un teimlad iddyn nhw?◆◆ Gofynnwch am help os ydych chin teimlo bod ei angen arnoch
  66. 66. 65 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisDiet fel triniaeth i ASAAr hyn o bryd, mae diffyg tystiolaeth glir, gyson i argymell unrhyw fath o ddiet therapiwtigi blant ag ASA. Mae rhai rhienin tystiolaethun bendant iawn bod eu plentyn wedi gwellansylweddol ar ôl dilyn diet arbennig. Mae arbenigwyr yn ceisio canfod ar hyn o bryd pa rai ordietau therapiwtig yma all fod yn ddefnyddiol ac yn ddiogel, ac a oes tystiolaeth bendanteu bod yn helpu (ac mae cannoedd ohonyn nhw!).Os ydych chin penderfynu profi diet arbennig, mae mwy o wybodaeth ar gael trwy GymdeithasGenedlaethol Awtistiaeth. Mae argymhelliad cryf i dderbyn cyngor diduedd am wneud hyn cyndilynytrywyddhwn.Mae llawerordietaun ddrud, gall ambell un fodyn niweidiol, ac iblantsyndibynnuardrefnsefydlog,maenewiddramatigyneuharferionbwytanmedruachosigofidmawr.Maehynynarbennigowirosydychplentynynfwytäwrffwdanuseithafol.Dymaddauordietaumwyaf poblogaidd:•• Diet di-lwten, di-gasein (diet GFCF) Maer diet hwn yn golygu dileur holl lwten (protîn a geir yn bennaf mewn ŷd, barlys, rhawn acheirch) o ddiet yr unigolyn. Golyga hyn osgoi bara cyffredin, pasta, cracers, grawnfwydyddbrecwast a.y.b. Mae hefyd yn dileu casein (protîn llaeth) felly does dim llaeth buwch, cawscyffredin, iogwrt a.y.b. yn niet y plentyn. Maen seiliedig ar y theori fod gan unigolion ag ASAgoluddyn syn gollwng, ac mae hyn yn effeithio ar eu gweithredu meddyliol au hymddygiad.•• Olewau pysgod ac ategolion syn cynnwys llawer o Omega 3 MathofrasterywOmega3ageirmewnllawerofwydydd(gangynnwyspysgodbras-samwn,penfras, mecryll, pennog a.y.b.), syn allweddol i weithredu meddyliol. Mae cymryd ategolynsynddwysmewnOmega3wedicaeladborthdaorantalusylwachanolbwyntio’nwellmewnunigolion sydd ag ASA. Dydy hi ddim yn eglur faint o Omega 3 dylai plentyn ei gymryd, ondmae annog eich plentyn i fwyta mwy o bysgod bras yn beth da iw wneud prun bynnag.Mae nifer fawr iawn o ymyriadau dietegol ar gyfer ASA o gwmpas. Os ydych chin awyddus ibrofiungydachplentyn,siaradwchâchmeddygteulu,aallaieichdargyfeirioatddietegyddlleol.Bydd y dietegydd yn medru trafod manteision ac anfanteision y diet gyda chi a bod yn gefn i chiyn ystod cyfnod prawf y diet. Yn bwysicaf oll, byddan nhwn gallu sicrhau bod diet eich plentynyn faethlon gytbwys fel nad ydyn nhwn brin o faetholion hanfodol, a allai effeithio ar iechydcyffredinol a thyfiant eich plentyn. Er enghraifft, fe allai diet heb gasein ostwng lefelau calsiwmplentyn ac effeithio ar dyfiant a thrwch esgyrn.Ble arall allwch chi gael gwybodaeth?Llyfrau GwefannauHowtoGetYourKidtoEatButnottooMuch gan Ellyn Satter www.autism.org.ukCan’tEatWon’tEat gan Brenda Legg www.wales.change4life.com www.thegraycenter.org
  67. 67. 66 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCwsgBydd llawer o blant ASA yn cael anhawster gyda chwsg rhyw bryd neu ei gilydd. Pan fo plentynyn cael trafferth cysgu, maen golygu bod y cartref cyfan yn cael trafferth cysgu, syn creuteulu, blinedig, blin. Efallai bydd plentyn yn cael trafferth mynd i gysgu, neu bydd yn deffronachlysurol trwy gydol y nos. Gall y plentyn gysgu yn ystod y dydd i gydbwyso hyn, neu efallaina fydd angen cymaint o gwsg arnyn nhw ag y sydd ar weddill y teulu.Mae llawer o blant yn arddangos problemau ymddygiadol yn ystod y dydd dim ond oherwyddblinder a diffyg cwsg yn ystod y nos.Yn aml, gall problemau cwsg gael eu datrys gydag ymyriadau ymddygiadol; weithiau, gallnewid bach wneud gwahaniaeth mawr. Maen hawdd i ildio i ymddygiad gwael yn ystod ynos er mwyn setlor plentyn ac i weddill y teulu gael rhywfaint o gwsg.Maen well gan unigolion sydd ag ASA gael trefn sefydlog yn eu bywyd. Mae amserau a threfnamrywiol i amser gwelyn gallu achosi pryder a fydd yn ei dron tarfu ar gwsg yr unigolyn.Mae bwrlwm yn y cartref hefyd yn achosi problemau cwsg, yn enwedig os oes trafferthionsynhwyraidd gan y plentyn.Bydd plant sydd angen tawelydd fel dymi, teledu neu goflaid gan riant yn fwy tebygol oddeffro yng nghanol y nos. Wrth symud i gwsg ysgafn, fyddan nhw ddim yn setlo heb ytawelydd hwnnw.Mae llawer o blant yn cyffroi gydar nos am eu bod wedi gorflino. Os nad yw plentyn yn myndir gwelyn ddigon cynnar, byddan nhwn cael mwy o drafferth tawelu a chysgu.Isod mae cyngor ar reoli anawsterau cwsg i chi arbrofi gyda nhw. Fodd bynnag, os ywrdrafferth yn parhau, gall fod yn syniad da i gael barn broffesiynol i eithrio unrhyw reswmarall a chynnig strategaethau gwahanol ir rhai yn y rhestr hon.
  68. 68. 67 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor ar reoli anawsterau cwsg:◆◆ Sefydlwch drefn gydar nos a glynwch ati. Ceisiwch ddechrau tawelur plentyn o leiaf awrcynamsergwely.Byddbath,straeonadiodllaethynhelpuchplentyniymlaciocynmyndir gwely. Ceisiwch osgoi gweithgareddau syn cyffroi fel teledu bywiog, gemau cyfrifiadura chwarae corfforol.◆◆ Gwnewch yr ystafell welyn lle mor ddigyffro ag syn bosibl. Diffoddwch y teledu, diffoddneu droir golaun isel a gostegu sŵn cymaint ag syn bosibl.◆◆ Anogwch eich plentyn i setlo ar eu pen eu hunan yn eu gwely eu hunan. Os ydych chincofleidior plentyn nes eu bod yn mynd i gysgu, newidiwch hyn yn raddol bach. Pob nos,tynnwch yn ôl ychydig bach yn gynt; eisteddwch wrth ymyl y gwely, yn bellach or gwely,yn y drws, ar y landin a.y.b. nes bod eich plentyn yn medru setlo eu hunan.◆◆ Ewch trwyr camau yma eto os ydych plentyn yn deffro yng nghanol y nos◆◆ Sefydlwch reolau cadarn ac esboniwch nhw wrth y plentyn, e.e. rhaid i ti gysgu yn dywely di, dim teledu ymlaen yn y stafell wely ar ôl 7 or gloch’◆◆ Peidiwch â gadael ich plentyn gysgu yn eich gwely chi am ei bod hin haws - bydd hyndim ond yn creu mwy o broblemau yn y tymor hir.◆◆ Anogwch eich plentyn i aros yn eu gwely eu hunan trwy ddefnyddio siart gwobrwyo◆◆ Os ywr problemaun parhau, siaradwch âch meddyg teulu, ymwelydd iechyd, gweithiwrcymdeithasol a.y.b. i gael mwy o help
  69. 69. 68 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisArferion toiledGall y broses o ddysgu mynd ir toiled fod yn dasg anodd pun ai ydych plentyn ag awtistiaethneu beidio, ond gall y broses baran hirach i blant sydd ag ASA.Mae nifer o ffynonellau gwybodaeth da ar ddysgu mynd ir toiled, gan gynnwys GymdeithasGenedlaethol Awtistiaeth (NAS) neu Addysg ac Adnoddau i Wella Ymataliad (continence)Plentyndod (ERIC). Rhestrir y manylion cyswllt isod. Mae hefyd cyngor isod ar ddysgu myndir toiled i chi ei ystyried.Mae rhai plant sydd ag ASA yn fwy tebygol o fod yn rhwym neu gael dolur rhydd ac maerhain elwa o ddiet arbennig. Efallai byddan nhwn cael y ddau ar wahanol adegau, neuar yr un pryd (os ydyr coluddyn yn rhwym, dim ond hylif fydd yn cael ei basio). Os ywranawsteraun parhau, neu os ydych chin poeni o gwbl, cysylltwch âch meddyg teulu, neuweithiwr iechyd proffesiynol arall syn ymwneud â gofal eich plentyn, am gyngor. Os oesangen, dylid ystyried rhesymau eraill posibl am yr anhawster.
  70. 70. 69 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisCyngor ar ddysgu mynd ir toiled:◆◆ Gwnewch yn siŵr fod pawb syn ymwneud âch plentyn yn ymwybodol or drefnrydych chi am ei dilyn fel bo pawb yn gyson wrth helpur plentyn◆◆ Defnyddiwch hoffter eich plentyn o drefn sefydlog i gynorthwyo yn y broses o ddysgu◆◆ Byddwch yn ymwybodol efallai nad ywch plentyn yn hoffi newidiadau, felly ystyriwchhepgor dysgu gydar poti, am y bydd hyn yn golygu newid eto or poti ir toiled◆◆ Nodwch arferion toiled eich plentyn, a dysgu pryd maen nhwn pipi neun carthu, ermwynichigaelsyniadoradegauybyddwchchindebygoloorfodmyndânhwirtoiled◆◆ Rhowch gyfres o luniau ar bwys y toiled i helpuch plentyn i ddeall beth syddangen ei wneud◆◆ Gall symud y perfedd godi ofn ar rai plant, felly gallai fod o help i egluror systemdraul wrthyn nhw◆◆ Bydd yn well gan rai plant deimlad cewyn llawn a fyddan nhw ddim yn awyddusi newid hyn◆◆ Ystyriwch awyrgylch y toiled / ystafell ymolchi a sut bydd hyn yn effeithio arfaterion synhwyraidd eich plentyn◆◆ Mae rhai plant yn hoffir teimlad o chwarae gyda charthion, felly mae angen meddwlam rywbeth arall, mwy derbyniol, all dynnu eu sylw◆◆ Ystyriwch pa ddewisiadau eraill sydd ar gael os nad ydych plentyn yn hoffi ansawddy papur toiled, e.e. tywelion bach gwlyb◆◆ Ceisiwch osgoi termau plentynnaidd am faterion toiled, er mwyn bod yn gysonwrth ir plentyn dyfu i fyny, ac i osgoi newid arall◆◆ Dilynwch yr un drefn doiled tu allan ir cartref ac wrth ymweld â rhywle newyddag yr ydych chi gartref◆◆ Os ywr anawsteraun parhau, cysylltwch âch meddyg teulu neu weithiwr iechydproffesiynol arall syn ymwneud â gofal eich plentyn am gyngor ac, os oes angen,ystyried rhesymau meddygol eraill posibl a allai fod yn creur broblemBle arall allwch chi gael gwybodaeth?•• ERIC (Addysg ac Adnoddau i Wella Ymataliad Plentyndod/ Education and Resources forImproving Childhood Continence) E-bost sales@webshop.org.uk Gwefan www.ericshop.org.uk neu www.enuresis.org.uk Llinell gymorth 08453708008 (Llun - Gwen, 10am- 4pm)•• Cymdeithas Genedlaethol Awtistiaeth (National Autistic Society) Gwefan www.autism.org.uk
  71. 71. 70 Awtistiaeth: Canllaw i Rieni a Chynhalwyr yn dilyn DiagnosisChwaraeYn aml iawn, fydd plant sydd ag ASA ddim yn datblygu chwarae yn yr un ffordd â phlant syrun oedran â nhw a gall chwarae fod yn anodd iddyn nhw.Mae nifer o fanteision i ddysgu ac annog plentyn i chwarae. Maen helpu plentyn i ddatblyguiaith a deall sefyllfaoedd cymdeithasol trwy chwarae rôl, ac maen hybu rhyngweithio. Gallysgogi chwilfrydedd, a datblygu gwell ddealltwriaeth or ffordd mae plant eraill yn chwarae.Mae gwobrwyo plentyn yn ystod ac ar ôl sesiwn chwaraen gymhelliad da i gymryd rhan y tronesaf. Gall hyn fod yn syml iawn, fel gwenu, dweud hwrê neu ddweud diolch am chwaraegyda fi, fe ges i lawer o hwyl.Gall fod o ddefnydd i gynnwys aelodau eraill y teulu yn y chwarae, fel bor plentyn yn cael cyflei ryngweithio gyda phobl eraill. Ond weithiau, sesiwn unigol ywr cam cyntaf gorau.•• Creu gofod cyfeillgar i boblMae plant sydd ag ASA yn ei chael hin anodd bod gyda phobl eraill a rhyngweithio gyda nhw.Oherwydd hyn, mae chwarae mewn lle ble mae pethau eraill yn tynnu eu sylwn gwneudchwaraen fwy anodd. Mae ffonaun canu, teledun bloeddio a sŵn gemau electronig yn eigwneud hin fwy heriol i gysylltu ân plant. Gofalwch chwarae gydach plentyn dim ond pan fyddwch chin wirioneddol eisiau gwneud.Mae pum munud o Dwi eisiau chwarae yn well nag awr o Maen rhaid i fi chwarae, a rhywsut,maen plant nin gwybod os mai gwneud er mwyn gwneud ydyn ni. Os ydych chi wedi blino,neun bryderus neu o dan straen, peidiwch â chwarae. Gwnewch e ar adeg pan fyddwch chinmedru canolbwyntion well a theimlon bositif. Hwyl ddylai chwarae fod, nid ymdrech.•• Ddylwn i ymuno yn y gweithgaredd maen nhw wedi ei ddewis?Mae plant sydd ag ASA yn aml yn chwarae mewn ffordd syn ymddangos yn rhyfedd i ni. Unmath o chwarae ydy ymuno yn y gweithgaredd maen nhw wedi ei ddewis, neu fod yn rhan orhyn maen nhwn hoffi ei wneud.Pan foch plentyn yn dechrau ar ymddygiad ailadroddus, gallech chi ddilyn eu hesiampl. Maenffordd o ddweud Dwi eisiau bod gyda ti gymaint nes mod i eisiau gwneud beth rwyt tin eiwneud mwy nar hyn dwi eisiau ei wneud.Wedi ymuno âch plentyn, gallwch chi wedyn ehangu eu dulliau chwaraen araf deg, gydarbwriad o droi chwarae unigol yn chwarae dwy ffordd.

×