Your SlideShare is downloading. ×
ACE Jaarbeeld 2013 | Groeistuipen
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

ACE Jaarbeeld 2013 | Groeistuipen

2,287

Published on

Het magazine ACE Jaarbeeld geeft een beeld van belangrijke gebeurtenissen met betrekking tot ondernemerschapsonderwijs, -onderzoek, Venture Lab, startups en events van het afgelopen jaar. …

Het magazine ACE Jaarbeeld geeft een beeld van belangrijke gebeurtenissen met betrekking tot ondernemerschapsonderwijs, -onderzoek, Venture Lab, startups en events van het afgelopen jaar.

Jaarbeeld 2013 met: ACE Connect (studentenbestuur ACE); Sleutelfiguren Rinke Zonneveld, Paul Doop, Ineke van der Linden en Mirjam van Praag; De kansen van kennis benutten en valorisatie; ACE onderzoeken uitgelicht; de vliegende start van het ACE Venture Lab; startups NoZAP en Labficiency; en drie groeiers uit ACE onderwijsprogramma's.

Published in: Education
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
2,287
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
5
Actions
Shares
0
Downloads
9
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. JAARBEELD 2013 GROEISTUIPEN Samenwerkingsverband van Universiteit van Amsterdam Vrije Universiteit Amsterdam Hogeschool van Amsterdam Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten
  • 2. Entrepreneurship Day januari februari Wat krijg je als je 30 studenten van de UvA, VU, HvA, AHK en de Gerrit Rietveld Academie een weekend lang laat samenwerken aan maatschappelijke en commerciële ideeën? Onverwachte en innovatieve oplossingen, inspirerende ontmoetingen en een flinke dosis ondernemerschapsvaardigheden en grit (lef!). De bacheloropleiding Science, Business and Innovation en de minor Entrepreneurship van de VU krijgen als eerste (en voorlopig enige in Nederland en Vlaanderen) het bijzonder (kwaliteits)kenmerk ondernemen (NVAO). De minor heeft een originele invalshoek en een uitdagend onderwijsconcept, aldus de NVAO. mei Lancering Grit Project Bijzonder kwaliteitskenmerk Ruim 150 studenten krijgen een voorproefje op ondernemerschap tijdens Entrepreneurship Day. In een speciale sessie van Room for Discussion delen ondernemers Fabienne Chapot, Danny Meki´ en c Boris Veldhuijzen van Zanten hun ervaringen en tips. In workshops gaan de studenten zelf aan de slag: van het opzetten en financieren van een bedrijf tot het ontwikkelen van ondernemerschapsvaardigheden. The16 Entrepreneurs: Turkije Hoe komt het dat Turkije zo goed de Europese crisis doorkomt? Met die vraag reist een team van ondernemende studenten af naar Istanbul. Op het programma staan onder andere bezoeken aan businessuniversiteiten en afspraken met CEO’s van Rabobank Turkije en Achmea. De studenten zijn geheel verantwoordelijk voor de organisatie en financiering van de trip. ACE en de Grieken Veel jonge Grieken overwegen om, als gevolg van de enorme werkloosheid, naar het buitenland te verhuizen. Orange Grove is een initiatief van de Nederlandse Ambassade om juist jonge, Griekse ondernemers te stimuleren om een bedrijf te starten (of te laten groeien) in hun thuisland. ACE is één van de partners en adviseert onder meer bij het oprichten van een Grieks Venture Lab. ACE JAARBEELD 2013 / 2013 in vogelvlucht september oktober n vogelvlucht 2013 i Cordaid-managers kiezen voor ACE Tien businessmanagers van Cordaid starten met het ACE Leadership Program Social Entrepreneurship. De deelnemers krijgen persoonlijke begeleiding en gaan onder meer aan de slag met businessmodel Canvas, Blue Ocean-bedrijfsstrategie en een roadmap voor 2015. 2
  • 3. ma a r t Mix van mannen en vrouwen? Betere prestaties! Summerschool ondernemerschap Filmmaakster Mary Benjamins volgde studenten van ACE onderwijsprogramma’s tijdens hun kennismaking met ondernemerschap en sprak met docenten over onderwijs en ondernemerschap. Tijdens de Global Entrepreneurship Week ging de film in première. ACE JAARBEELD 2013 / 2013 in vogelvlucht november december In één week tijd werken negenentwintig studenten een volledig businessplan uit, onder begeleiding van professionals van de Rabobank Amsterdam, ACE en ondernemers. Winnend bedrijf is ‘The Mental Health Company’ dat mensen met een depressie een trainingsprogramma aanbiedt om de lichamelijke gesteldheid te verbeteren. augustus 25 prominente onderzoekers van verschillende landen werken de zomer in een inspirerende omgeving aan bestaande of nieuwe onderzoeksprojecten. Organisator van deze ‘conferentie zonder lezingen en sessies’ is voormalig wetenschappelijk directeur van ACE, Mirjam van Praag. juli Summer Residence Week Documentaire Eerste 10 start-ups ACE Venture Lab april Dit blijkt uit het promotieonderzoek van Sander Hoogendoorn. Hoogendoorn deed onderzoek naar het effect van diversiteit in teams op hun prestaties, waarbij hij niet alleen keek naar diversiteit in geslacht, maar ook in etniciteit en in cognitieve vaardigheden. De eerste tien science based start-ups volgen een intensieve bootcamp, onder leiding van experts van ACE en MIT/Stanford VLab (Silicon Valley). Speciale gast is Gigi Wang van MIT/ Stanford VLab, dat meer dan 100 start-ups ondersteunt (zie ook pagina 18). AHK treedt toe tot ACE-samenwerkingsverband Het ACE-samenwerkingsverband mag een nieuwe onderwijsinstelling verwelkomen; de toetreding van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten (AHK) is namelijk een feit! Met deze mooie nieuwe partner kunnen we ondernemerschap – met elkaar – nog verder op de kaart zetten bij AHK-studenten en -medewerkers. Masteropleiding Entrepreneurship Groen licht! De visitatiecommissie van de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) is positief over de joint master Entrepreneurship van de UvA en VU. Dat betekent dat in september 2014 de eerste wetenschappelijke masteropleiding in Entrepreneurship van start kan gaan. Mirjam van Praag naar Copenhagen Business School Prof. dr. Mirjam van Praag, voormalig hoogleraar Ondernemerschap en Organisatie aan de UvA, is benoemd tot Maersk Mc-Kinney Møller Professor of Entrepreneurship aan de Copenhagen Business School (Denemarken). Ze blijft in een adviserende rol betrokken bij ACE, waar zij sinds 2006 (oprichtend) directeur was. 3
  • 4. 6 14 INSPIREREN ONDERZOEKEN GROEIEN ACE JAARBEELD 2013 / inhoudsopgave LEREN 8 Colofon Redactie Erik Boer Femmy van den Elsaker Concept & tekst Tabasco communicatie, Amsterdam Vormgeving & illustraties Crasborn Grafisch Ontwerpers bno crasborn.nl Fotografie ACE Fred van Diem Friso Boven (p 6 en 7) Drukwerk pomp.de Het Amsterdam Center for Entrepreneurship (ACE) stimuleert ondernemerschap op basis van onderwijs en onderzoek. ACE is een samenwerkingsverband van de Universiteit van Amsterdam, Vrije Universiteit Amsterdam, Hogeschool van Amsterdam en Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten. STARTEN Op de cover Jasper Barnat, Erik Roodbergen, Marie-Claire van Hessen en Sander Koppelaar Amsterdam Center for Entrepreneurship (ACE) Roetersstraat 11 1018 WB Amsterdam (020) 525 4110 ace-feb@uva.nl ace-amsterdam.org 4
  • 5. ‘Een geschreven voorwoord, kan dat nog wel in 2014? Ik hoorde dat “selfie” het woord van het jaar 2013 is geworden. Niet het fraaiste woord nee, maar het geeft het belang aan van al die vluchtige fotomomenten in ons drukke bestaan. Als ik 2013 in beeld mag vangen, dan valt mijn keuze op de drie onderstaande fotomomenten.’ Selfie ‘De accreditatie is een beloning voor de gedegen voorbereiding, lange adem en samenwerking’ ‘Net voor de zomer bracht ACE-boegbeeld en -oprichtster Mirjam van Praag het nieuws dat ze ACE in 2014 ging verlaten om haar vleugels uit te slaan aan de Copenhagen Business School. Een prachtige en logische stap in haar loopbaan, en tegelijk een fikse aderlating voor ACE. We danken Mirjam voor de energie en overtuiging waarmee ze ACE heeft laten groeien tot het beste Center for Entrepreneurship van ons land. Wat dat allemaal in de praktijk betekent? Dat leest u in deze tweede editie van ons Jaarbeeld. In diezelfde periode bereikte ons het nieuws dat de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten wilde toetreden tot ACE. Een goede ontwikkeling en prachtige kans voor het kunstonderwijs: ondernemerschap wordt ook daar immers steeds belangrijker! Voor ACE is de toetreding van de AHK natuurlijk een waardevolle uitbreiding van de bestaande ACE-partners. ACE JAARBEELD 2013 / voorwoord Het tweede snapshot was een écht kippenvelmoment: de NederlandsVlaamse Accreditatie-organisatie geeft ons definitief groen licht voor de masteropleiding Entrepreneurship, een gezamenlijke master van de UvA en VU die – onder de vleugels van ACE – in september van dit jaar van start gaat. De accreditatie is een beloning voor de gedegen voorbereiding, lange adem en goede samenwerking tussen alle ACE-partners. Én het is een nieuwe uitdaging waarmee we de lat voor het ondernemerschapsonderwijs wéér een stukje hoger leggen. Het laatste beeld is geschoten op een zeer speciale plek; het ACE Venture Lab op het Science Park. Ik had er dit jaar het genoegen om de Bootcamp-pitches bij te wonen. Indrukwekkend om de potentie te zien van al die kennis en de waarde van wetenschappelijke innovaties voor de maatschappij, economie en onze planeet. Een unieke broedplaats voor ontwikkeling en groei, waar je de energie en gedrevenheid voelt waarmee Mirjam dit avontuur zeven jaar geleden begon. Dat geeft heel veel vertrouwen voor de ondernemende toekomst van ACE. Met veel dank voor de steun en het vertrouwen dat Rabobank, EY, het ministerie van Economische Zaken en de gemeente Amsterdam ons ook in 2013 weer gaven.’ / Erik Boer, directeur 5
  • 6. Inspireren ACE connect Veel leuker kan be Merle: ‘Hoi! Sorry hoor, dat ik ietsie later ben. Ik kwam een kennis tegen, nog van mijn middelbare school. Hij heeft een heel toffe start-up hier vlakbij: WEEVR. En ik wil hem eigenlijk vragen als spreker voor het ondernemerscafé.’ Britt: ‘Ah ja, jij bedoelt Joost, zeker?’ Merle: ‘Ken jij die ook?!’ Britt: ‘Ja, van The16 Entrepreneurs …’ Dit precies, is ACE Connect! Het studentenbestuur van ACE heeft als belangrijkste ambitie studenten enthousiast maken voor ondernemerschap en hen met elkaar én met ondernemers in contact brengen. Frisse blikken Britt Cox Geerdink (24) stond in 2012 aan de wieg van ACE Connect: ‘Toen ik in 2010 de minor Ondernemerschap aan de UvA volgde, was ik onder de indruk van het enthousiasme, de frisse blikken en de inspirerende en ook praktische gesprekken die ik had met mijn medestudenten van al die verschillende ACE JAARBEELD 2013 / inspireren opleidingen. We wisselden zoveel informatie en ideeën uit en na de minor besefte ik dat ik deze mensen maar wat graag in mijn netwerk wilde houden. Toen is het idee ontstaan voor ACE Connect.’ Kaders en voorwaarden Samen met drie oud-ACE-studenten/ ondernemers, legde Britt de basis voor de huidige bestuursstructuur. ‘Het eerste halfjaar hebben we eigenlijk alleen besteed aan het bepalen van de kaders en voorwaarden. Richten we ons alleen op alumni, of ook op huidige studenten? Hoe betrekken we iedereen, al die verschillende ACE-partners? Hoe vinden we de balans tussen “onafhankelijk zijn” en “verantwoording afleggen aan ACE”. Maar ook heel praktisch: bankrekeningen openen, bijvoorbeeld.’ Serieus genomen ‘Het was een intensieve en vooral ook leerzame periode. Maar Erik (Boer, directeur ACE, red.) heeft ons vanaf de start gesteund en ons de vrijheid en verantwoordelijkheid gegeven die bij ondernemerschap hoort. Ondanks dat we het beslist niet altijd eens waren. Toen we op een dag als bestuur werden uitgenodigd bij een strategische managementbijeenkomst, was dat voor mij een enorme mijlpaal: we werden serieus genomen!’ Zo veel plannen Na een zorgvuldige sollicitatieprocedure zagen Britt en haar collega’s in Merle Freeke (24) een goed voorzitter voor het ACE Connect-bestuur 2013/14. De twee hebben nog altijd intensief contact. Merle: ‘Hoewel Britt en de anderen de weg al voor een flink deel voor ons hadden geplaveid, besteden we nog steeds veel tijd aan het aanscherpen van onze missie en koers. Het blijft soms een uitdaging: ondernemen binnen een bestaand onderwijsorgaan. Elke week vergaderen we met het bestuur’, aldus Merle. ‘En we hebben zo verschrikkelijk veel ideeën. Te veel voor 6
  • 7. esturen niet worden de acht uur per week die wij betaald aan ACE Connect kunnen besteden. Zelfs een fulltime bestuur (een hartstochtelijke wens van beide meiden, red.) zou er zijn handen aan vol hebben.’ ‘We believe that if everyone is moving forward together, success takes care of itself’ Het allerleukste van ACE Connect? ‘Het netwerk en het feit dat je overal zo makkelijk binnenkomt’, vindt Merle. ‘En dat je je kunt omringen met al die inspirerende, enthousiaste start-ups. En van ze kunt leren: ik krijg bergen nuttige informatie over de do’s and don’ts van ondernemerschap.’ Inspire & Connect ACE Connect richt de pijlen dit jaar voornamelijk op de thema’s ‘Inspire en Connect’, vertelt Merle. ‘Vijf keer ACE JAARBEELD 2013 / inspireren per jaar organiseren we bijvoorbeeld het ondernemerscafé in de Amsterdamse Academische Club. Een laagdrempelig event om studenten enthousiast te maken voor het ondernemerschap. We vragen sprekers van startups bijvoorbeeld om hun tips en ervaringen te delen. Ja, zo worden er veel verbindingen gelegd!’ Paradepaardje ‘Wat dit jaar echt ons paradepaardje wordt, is de verkiezing van de Amsterdamse Student Ondernemersprijs (ASOP)’, aldus een trotse Merle. ‘Een groot event waarbij we samenwerken met partners als Folia, Ready2Scale en de Studenten Ondernemersprijs. Er zijn echt te gekke prijzen te winnen: zo krijgt iedereen die zich aanmeldt in de aanloop naar de finale workshops van consultancybureau BrownCow en de uiteindelijke winnaar wint zelfs een reis naar Silicon Valley.’ Samen lukt het! Merle haalt even adem: ‘En we willen eigenlijk dit jaar ook nog een Creative Thinking Brainstorm-event organiseren, maar ik weet niet of dat nog haalbaar is …’ Britt valt snel bij. ‘Ja joh, dat lukt wel! Ik kan je nog twee maanden helpen, dan begint mijn traineeship pas. Kunnen we meteen een pakkende campagne bedenken om de ASOP nog meer onder de aandacht te brengen … Merle: En we kunnen nog zo’n brainstormsessie doen bij jou thuis op het behang, of het rijdende gastenboek weer inzetten, nog eens langsgaan bij YES!Delft Students, of … en …’ / Meer weten over ACE Connect? ace-amsterdam.org/aceconnect Op foto van links naar rechts: Jochem van Stapele (HBO Nederland), Merle Freeke (UvA), Max Hofland (UvA), Britt Geerdink (UvA, studentenbestuur 20122013), Robin Hanraets (VU) en Lisa Cornelisse (VU). 7
  • 8. Naast oprichtster en ACE-boegbeeld Mirjam van Praag namen in 2013 nog een aantal bestuurders afscheid van ACE. Hoe kijken zij terug op hun relatie met ACE, wat hebben ze kunnen bijdragen aan de ontwikkeling en waar moet ACE zich de komende tijd op focussen? ACE JAARBEELD 2013 / leren Vier bestuurders één gevoel leren Rinke Zonneveld was directeur Ondernemerschap bij het ministerie van Economische Zaken, van 2008 tot en met 2013 ‘Een van mijn taken als directeur Ondernemerschap was het stimuleren van ondernemerschapsonderwijs in ons land. In Amerika waren ze daar al stukken verder mee. Logisch dus dat we daar in 2006 ons licht zijn gaan opsteken. We werden positief verrast door de volwassenheid van het fenomeen en de energie binnen de Centers of Entrepreneurship. Mede geïnspireerd door het Amerikaanse model hebben we een landelijke tender voor een subsidieregeling uitgeschreven. ‘De pijlers Onderzoek, Onderwijs en dóén, zijn de backbone sinds de start’ De kwaliteit van het voorstel bepaalde wie in aanmerking kwamen voor subsidie en financiering. ACE viel op. De visie en pijlers waarop het Amsterdamse center gebouwd moest worden, maakten indruk. Net als de energie van Mirjam van Praag. De pijlers Onderzoek, Onderwijs en dóén, zijn sinds de start de backbone van het Amsterdamse initiatief. Binnen ACE zijn ze ook écht met elkaar verbonden. Dat is uniek. Dat geldt ook voor de eenheid die ACE uitstraalt. Dat klinkt logisch, maar vanuit de Amsterdamse context – met de aanwezigheid van verschillende gerenommeerde onderwijsinstituten – is dat minder vanzelfsprekend dan je denkt. Kijk ik door een “ondernemersbril” naar ACE, dan geloof ik dat het met de Return On Investment wel goed zit. Het aantal studenten met een ondernemeschapsambitie – maar ook het aantal start-ups onder studenten – is de laatste jaren sterk gegroeid. Daarnaast zie je dat ondernemerschap in alle fasen en domeinen van het onderwijs verankerd wordt. Een belangrijke opdracht voor de toekomst is wel dat de goede ideeën en vormen van entrepreneurship die ontstaan, schaalbaar zijn en blijven. De activiteiten en start-ups binnen het ACE Venture Lab, zijn hiervan een mooi voorbeeld. Wie die ondernemende wetenschappers daar aan het werk ziet, voelt wat wij een jaar of tien geleden in Amerika zagen. Het geeft voldoening om nu te constateren, dat het vergezicht dat we toen hadden, door ACE heel concreet is ingevuld.’ 8
  • 9. Paul Doop was vicevoorzitter College van Bestuur UvA en HvA, van 2006 tot en met 2013 ‘Knap wat ACE in de loop der jaren heeft gepresteerd. Vanuit de universiteiten ligt de focus – heel logisch – op goed onderwijs en onderzoek. ACE heeft ervoor gezorgd dat ook “ondernemerschap” als vaste waarde op de academische agenda is gekomen. Sterk is ook de binding en verbinding van ondernemerschap met de valorisatie-agenda van de UvA en de HvA. Hoe kan al dat onderzoek van waarde zijn voor de uitdagingen waar we als maatschappij voor staan? Maar ook: hoe vinden goede ideeën en innovaties hun weg naar de markt en delen we kennis binnen en tussen de verschillende onderzoeksdomeinen? Valorisatie wordt steeds belangrijker en daarmee automatisch ook de aanwezigheid van “ondernemerschap”. Eén plek waar die twee zaken heel tastbaar samenkomen, is het ACE Venture Lab. Afgelopen jaar was ik aanwezig bij het Bootcamp voor ondernemende onderzoekers en start-ups. Indrukwekkend om de ambitie en gedrevenheid van de deelnemers te zien. Zo’n bootcamp, met professionele begeleiding vanuit Stanford, laat zien welke vlucht ondernemerschap in Amsterdam heeft genomen én hoe het zich is gaan verbinden met onderwijs en onderzoek. ACE JAARBEELD 2013 / leren Wat ik vanuit het College van Bestuur heb kunnen bijdragen aan ACE? Dat moet je niet overschatten. Onze taak was vooral om mensen zoals Mirjam van Praag en Erik Boer te ondersteunen op de momenten dat het ‘Nu staat er een solide club die zijn bestaansrecht niet meer hoeft uit te leggen’ nodig was. Zij wisten heel goed waar het inhoudelijk met ACE naartoe moest. Maar vooral in de beginfase waren ze soms ook kwetsbaar en konden ze wel wat rugdekking gebruiken. Nu staat er een solide club die zijn bestaansrecht niet meer hoeft uit te leggen of verdedigen. De initiatieven van ACE sluiten bovendien goed aan bij de pan-Amsterdamse valorisatiestrategie. Waar de komende jaren nog aan gewerkt kan worden? Vooral de verbreding van ondernemerschap naar andere disciplines binnen het onderwijs kan nog beter.’ 9
  • 10. Ineke van der Linden was Domeinvoorzitter van de HvA, van 2006 tot en met 2013 ‘Toen ik in 2006 startte aan de Hogeschool van Amsterdam stond ondernemerschap al wel op de agenda. Maar initiatieven bleven beperkt tot de domeinen Economie en Techniek. Samen met projectleider Martin Haring heb ik een plan gemaakt om ondernemerschap te stimuleren en te integreren in ons onderwijs, onder alle studenten en domeinen van de HvA. Mirjam van Praag timmerde toen – vanuit de onderzoekkant aan de UvA – al hard aan de weg met ACE. Ik geloof erg in synergie en hoopte dat de wetenschappelijke benadering van de universiteit en Mirjam, een kruisbestuiving zou aangaan met ons praktijkonderwijs. Dat is ook écht gebeurd. Zo is onder HvA-studenten die een onderneming starten, wetenschappelijk onderzocht wat de impact van diversiteit op de teamprestaties is. Ook is er bij het opzetten van de ACE-minor Entrepreneurship aan de UvA en VU veel samengewerkt en gekeken naar de manier waarop wij onze minor al hadden staan. Waar ik vooral trots op ben, is dat ondernemerschapsonderwijs écht in de strategische plannen van de HvA is opgenomen. Dat die plannen geen papieren tijgers zijn, bewijst de praktijk. Kijk naar het aantal ACE JAARBEELD 2013 / leren studenten dat tijdens hun hbo-studie een eigen bedrijf begint. Sinds een paar jaar bestaat voor hen zelfs de mogelijkheid om af te studeren binnen hun eigen onderneming. De populariteit van de minor Ondernemerschap is echt enorm. En niet alleen bij het domein Economie of Management, maar ook onder studenten Sport & Bewegen, Gezondheid of Onderwijs & Recht. Vanaf september gaat ACE ook een master Entrepreneurship aanbieden: naast de minor en alle andere Hogeschool verruild voor een nieuwe uitdaging binnen het middelbaar onderwijs. Ik broed hier op een plan om ondernemerschapsonderwijs een plek te geven. Daarbij maak ik graag gebruik van de kennis, energie en de mooie resultaten die we gezamenlijk met ACE geboekt hebben.’ ‘Ik ben trots dat ondernemerschapsonderwijs écht in de strategische plannen is opgenomen’ initiatieven, een bekroning van het ondernemerschapsonderwijs binnen de deelnemende instellingen. Die masteropleiding is ook belangrijk voor de doorstroming van ondernemende hbo-studenten richting het wetenschappelijk onderwijs. De reden voor het succes van ACE? Ik geloof dat de samenwerkende partners niet de concurrentiestrijd aangaan op de terreinen waar één van de partijen sterker is. Ze maken juist slim gebruik van elkaars kracht en expertise. Inmiddels heb ik ACE en de Amsterdamse 10
  • 11. Mirjam van Praag was oprichtster en wetenschappelijk directeur van ACE, van 2006 tot en met 2013 ‘Terugkijken is niet echt mijn hobby, maar ik vrees dat ik er nu écht niet meer aan ontkom. Het was 2006 toen ik gevraagd werd om vanuit de UvA een Center for Entrepreneurship op te zetten. Vanuit een prettig onderbuikgevoel zei ik ja. Een no-brainer, waarvan ik nooit één minuut spijt heb gehad. Ik mocht ‘De jaren zijn omgevlogen en dat is een goed teken’ één dag in de week aan ACE besteden en moest zelf op zoek naar investeerders. Geen gespreid bedje dus, maar dit soort uitdagingen, dicht bij mijn eigen waarden en met veel vrijheid in te vullen, vind ik wel leuk. Een missie bepalen, mensen meenemen op je reis, je netwerk gebruiken en tegelijkertijd heel veel leren en plezier maken. De jaren zijn omgevlogen en dat is een goed teken. Ik ben geen vergadertijger en veel meer van het doen, vaart maken en indien nodig onderweg de koers bijstellen. Dat laatste is ACE JAARBEELD 2013 / leren binnen ACE maar weinig gebeurd. Nu – aan het einde van dik zeven jaar ACE – geeft het veel voldoening om te zien dat het ondernemerschapsonderwijs en -onderzoek, volwassen disciplines geworden zijn. Aan de UvA , VU en HvA gebeuren de mooiste dingen. Het is voor mij onmogelijk om één hoogtepunt te noemen. De aandacht en erkenning voor wetenschappelijk onderzoek, de toepassing ervan in beleid, de talrijke events voor studenten en startende ondernemers, de opening van nieuwe ACE-locaties, het winnen van de Europese Enterprise Award en de master Entrepreneurship: er is zo veel gebeurd en gedaan. Ik vlei me met de gedachte dat ons wetenschappelijk onderzoek en herkenbare onderwijsprogramma bijdragen aan het bevorderen van het vaderlandse ondernemersklimaat. Maar vergis je niet, dit succes kent vele vaders (en moeders). Mensen die ergens in geloofden en er écht voor zijn gegaan. Ik ga de samenwerking met hen missen, net als de een-tweetjes met ACE-directeur Erik Boer. Doordat we aan minder dan een half woord genoeg hadden, vond ons overleg voornamelijk plaats in de gang en met de jas nog aan. Die snelheid van denken en doen was speciaal. Ik neem afscheid met vertrouwen in de toekomst. ACE staat stevig op de kaart en wordt vandaag de dag geleid met dezelfde gedreven- heid als waarmee we zijn gestart. Het is belangrijk om nieuwe invulling te blijven geven aan de ambities en onderzoek als een belangrijk kernpunt te blijven zien. Vanuit Kopenhagen blijf ik de ontwikkelingen op de voet volgen en zullen we waar mogelijk samenwerken. Ja, dat ondernemerschap ben je natuurlijk niet in één dag kwijt.’ / Meer weten over onderwijs? ace-amsterdam.org/onderwijs 11
  • 12. De kansen van kennis benutten Ervoor zorgen dat nieuwe kennis ook ten nutte komt van de maatschappij. Dat is het doel van het zesjarige valorisatieprogramma, waarvoor het ministerie van Economische Zaken vanaf 2012 miljoenen beschikbaar heeft gesteld voor de Amsterdamse metropoolregio. Het stimuleren van ondernemerschapsonderwijs is een belangrijke pijler van het valorisatieprogramma. ACE krijgt daarom geld vanuit het programma om meer studenten te interesseren voor het ondernemerschap. Kansen vergroten ‘Het grootste misverstand over valorisatie is dat het alleen maar gaat om de vraag hoe je met kennis geld kunt verdienen’, zegt Michel Bergh, directeur van het pan-Amsterdam Technology Transfer Office (TTO), waarin de UvA, VU, het AMC, VUmc en de HvA samenwerken. ACE is een belangrijke partner van het TTO: de organisatie die verantwoordelijk is voor de valorisatie van kennis die gegenereerd wordt door de Amsterdamse kennisinstellingen. ‘Het gaat er daarbij om dat de maatschappij nieuwe en relevante kennis ook echt kan benutten. Als we ervoor zorgen dat we de industrie specifiek en expliciet benaderen, neemt die kans toe. Binnen thema’s als neuroscience of bijvoorbeeld het bewegingsapparaat – het motorische systeem van het lichaam –, formeren we centra waar verschillende disciplines samenkomen. Door meer en betere kennisuitwisseling ziet de industrie beter wat wij kunnen en is het makkelijker de samenwerking te vinden. Anderzijds leert de academische wereld daardoor beter welke verwachtingen de industrie heeft ten aanzien van samenwerkingen en welke vragen er daar ACE JAARBEELD 2013 / leren spelen. Met die kennis kunnen onderzoekers nieuwe onderzoeksvragen formuleren.’ De nieuwe generatie Om de verbinding tussen onderzoekers en bedrijfsleven te versterken, is ondernemerschapsonderwijs essentieel, vindt Bergh. ‘De studenten van nu zijn de onderzoekers van morgen. We hebben behoefte aan meer ondernemende onderzoekers, die zelf nadenken over wat hun onderzoek kan betekenen voor de maatschappij. Ook hopen we op meer studenten die – wie weet samen met de universiteiten – bedrijfjes starten om hun kennis om te zetten in maatschappelijke waarde.’ Interesse wekken ACE wil daarom meer studenten interesseren voor het ondernemerschap. ‘Nu staat één op de vijf studenten daar positief tegenover, in 2016 moet dat 60 procent zijn’, zegt Erik Boer, directeur van ACE. ‘Ter inspiratie moeten alle studenten in ieder geval met ondernemerschap in aanraking komen. Via ACE Connect – de studievereniging die we hebben opgericht – of via de Amsterdamse Student Ondernemersprijs, Entrepreneurship Day, of andere studieverenigingen die we stimuleren iets met ondernemerschap te doen.’ ‘We kunnen processen met jaren versnellen door onze kennis en ervaring met de opleidingen te delen’ Mijlpaal Ook moet ondernemerschap binnen veel meer opleidingen aan bod komen. Een belangrijke mijlpaal werd vlak voor kerst 2013 bereikt: de gezamenlijke plannen van de VU en UvA voor de masteropleiding Entrepreneurship zijn goedgekeurd door het ministerie. In september kan de opleiding – die openstaat voor studenten van alle studierichtingen – van start. 12
  • 13. Sigmascreening, een spin-off van het AMC met Monique G.J.T.B. van Lier, MSc en Prof.dr.ir. Kees A. Grimbergen Van onderzoek naar businessplan Komende jaren stimuleert ACE ook dat de minor Ondernemerschap verder wordt uitgebouwd, zodat steeds meer studenten de mogelijkheid krijgen om in zes maanden hun eigen bedrijf op te richten. Ook voor onderzoekers in opleiding behoort dit inmiddels tot de mogelijkheid. ‘De meeste van hen kunnen nadat ze gepromoveerd zijn, niet verder in de wetenschap’, weet Boer. ‘Voor PhD-studenten hebben we daarom bijvoorbeeld tweedaagse cursussen Entrepreneurship gehouden in het AMC. Daar kunnen ze ontdekken wat ze moeten doen om van hun idee een bedrijf te maken.’ Onderzoekers die die ambitie hebben, kunnen terecht bij het ACE Venture Lab (zie pagina 18). Processen versnellen ‘Verder helpen we steeds meer opleidingen om ondernemerschap een plek te geven in hun reguliere onderwijsprogramma’s’, vertelt Erik Boer. ‘In de bachelor Biowetenschappen bijvoorbeeld, is het vak biomedische technologie bij uitstek een voedingsbodem voor start-ups. En bij Tandheelkunde is nooit aandacht geweest voor ondernemerACE JAARBEELD 2013 / leren schap, terwijl een tandarts als zelfstandige toch veel baat heeft bij een vak als “De ondernemende tandarts”. Wij helpen dergelijke trajecten op te zetten.’ Daarbij haakt ACE zo veel mogelijk aan bij ideeën die al leven binnen de opleidingen. ‘We kunnen processen met jaren versnellen door onze kennis en ervaring met de opleidingen te delen. Het geld vanuit het valorisatieprogramma helpt natuurlijk om een keer een pilot te kunnen opzetten.’ Een nieuwe gouden eeuw? Wie ook veel waarde hecht aan het valorisatieprogramma, is Ton Jonker, directeur van de uitvoeringsorganisatie van de Amsterdam Economic Board, die nauw samenwerkt met ACE en het TTO. ‘De Board is opgericht naar aanleiding van een OESO-onderzoek (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) uit 2010. Dat wees uit dat in deze regio, die zich grofweg uitstrekt van IJmuiden tot Lelystad, alle ruwe diamanten aanwezig zijn om een prachtige ketting te rijgen, op weg naar misschien wel een nieuwe gouden eeuw. Maar dan moeten overheid, bedrijfsleven en kennisinstituten wel beter samenwerken.’ En die samenwerking wil de Board stimuleren. ‘ACE en het pan-Amsterdam TTO zijn voor ons belangrijke partners, om waardevolle kennis die anders op de planken blijft liggen beschikbaar te maken voor bedrijven. Kleine bedrijven hebben wel het besef dat er veel kennis aanwezig is bij de universiteiten, maar geen tijd of het juiste inzicht om te weten waar ze die kennis kunnen halen. En internationale bedrijven kijken net zo makkelijk naar buitenlandse universiteiten zoals het MIT, als naar de UvA of de VU. We merken dat door de inspanningen van ACE en het TTO het bedrijfsleven steeds beter in de gaten krijgt dat er in onze regio veel hoogwaardige kennis voorhanden is, waar ze wat mee kunnen. Het is nu aan ons soort organisaties – ACE, het TTO en de Board – om samen bruggen te slaan, en nieuwe combinaties mogelijk te maken.’ / 13
  • 14. onderzoeken Nieuwe inzichten ondernemerschapsonderzoek op basisschool JONG GELEERD, JONG GEDAAN Human capital staat al sinds de start van ACE centraal binnen het ondernemerschapsonderzoek. Kun je ondernemerschap leren, en zo ja, hoe en in welke mate? Het PhD-onderzoek van Laura Rosendahl-Huber geeft ons nieuwe antwoorden. In welke context kunnen we jouw onderzoek plaatsen? Laura: ‘Mijn PhD-onderzoek in het kader van ACE, bestaat eigenlijk uit drie separate onderzoeksvragen. Voor alle drie de vragen heb ik de data verzameld via BizWorld, een onderwijsprogramma voor achtstegroepers van de basisschool, dat is opgebouwd rond de simulatie van hoe een bedrijf opereert. In teams van zes leren kinderen hoe ze een eigen bedrijf in vriendschapsarmbandjes moeten opzetten. En terwijl ze dat doen, werken ze actief aan hun ondernemerskennis en -vaardigheden. Wat me echt heeft verrast, is hoe snel kinderen dingen oppikken, terwijl het soms over ver-van-hun-bedzaken gaat als aandelen en leningen. Maar vrijwel direct waren er kinderen die onderhandelden: “Zeg, ik heb nu zoveel geld in kas. Kan ik hen dan geen lening geven? Krijg ik de rente!” In dit eerste onderACE JAARBEELD 2013 / onderzoeken zoek onder 2.500 kinderen van 65 deelnemende basisscholen, hebben we kunnen aantonen dat BizWorld ook écht een positief effect heeft op negen ondernemerschapsvaardigheden; zeven ervan namen zelfs significant toe.’ Jouw nieuwe onderzoek, dat je afrondde in 2013, richtte zich op het effect van teamsamenstelling op de teamprestatie. Waarom wilde je dit onderzoeken? ‘Eerder onderzoek heeft uitgewezen dat ondernemers die van vele markten thuis zijn succesvoller zijn dan ondernemers met een specifiek specialisme. Nu bedrijven steeds vaker worden opgericht en geleid door ondernemende teams in plaats van door een enkeling met een goed idee, dringt de vraag zich op: kun je door teamsamenstelling de bedrijfsprestatie positief beïnvloeden? Dan zou dat namelijk betekenen dat we op voorhand al kunnen weten of een onderneming kans van slagen heeft.’ Hoe heb je dit onderzoek aangepakt? ‘We hebben de Cito-scores opgevraagd van ongeveer 1.500 leerlingen die aan de start stonden van het BizWorldprogramma. Op basis van die resultaten hebben we verschillende teams gemaakt: generalistenteams, bestaande uit kinderen met een gelijke score op rekenen én op taal (evengoed/-slecht in beide taken), en gemengde specialistenteams, bestaande uit taal- en rekenspecialisten (relatief beter in een van beide taken). Wat natuurlijk geweldig is aan dit veldonderzoek, is dat we het ook écht goed kunnen uitvoeren. Wij hebben de teams kunnen vormen, precies zoals we wilden. Vind in het “echte leven” maar eens een groep (potentiële) ondernemers die voor jouw onderzoek wel een tijdje in teamverband aan hun start-up willen bouwen.’ En was je verrast door de uitkomsten? ‘Ja zeker, want heel in het kort kunnen we concluderen dat generalistenteams beter presteren dan de gemengde specialistenteams. Een uitkomst die natuurlijk om vervolgonderzoek vraagt, waar ik na mijn proefschrift graag mee aan de slag ga. Want komen die verschillen in prestaties nu voort uit het feit dat alfa’s en bèta’s echt een andere taal spreken, en elkaar niet begrijpen? Ook willen we bijvoorbeeld weten wat er gebeurt met de prestaties als een gemengd specialistenteam een genera14
  • 15. ‘Powerful data, very convincing research!’ list als manager krijgt. En welke kennis en vaardigheden nu echt nodig zijn in de verschillende ondernemingsfasen.’ Werk aan de winkel dus … ‘Ja! Maar eerst richt ik me op het analyseren van de data van ons derde onderzoek, waarin we hebben gekeken naar verschillende beloningsvormen voor teams en de effecten daarvan op maatschappelijk verantwoord ondernemen. / Laura voert haar onderzoek uit onder supervisie van prof. dr. Mirjam van Praag en prof. dr. Randolph Sloof van de Universiteit van Amsterdam. First European Workshop on Entrepreneurship Economics De First European Workshop on Entrepreneurship Economics was het thema van de 8th Tinbergen Institute Conference op 15 en 16 november 2013. De workshop bracht onderzoekers uit heel Europa op het gebied van Entrepreneurship Economics samen in de Amsterdamse Hermitage. Naast het Tinbergen Instituut (organisator) en het gerenommeerde Engelse onderzoeksinstituut CEPR (Centre for Economic Policy Research), waren ACE en het Erasmus Centre for Entrepreneurship de sponsoren van het geslaagde event. Tinbergen Instituut-directeur Bauke Visser: ‘De grote winst van deze workshop? De rijkdom, kwaliteit en verscheidenheid aan beschikbare datasets.’ Mirjam van Praag, voormalig wetenschappelijk directeur ACE, is het daarmee eens: ‘En juist de verbanden en synergie maken de afzonderlijke data en onderzoeken nog veel krachtiger. Zo kan onderzoek naar financiële thema’s van entrepreneurship misschien wel relevant zijn voor een studie naar de gedragskant van ondernemen, of de verschillende incentives die ondernemerschap stimuleren.’ ACE JAARBEELD 2013 / onderzoeken 15
  • 16. ACE onderzoek Ondernemende manager of manager met ondernemerschapskwaliteiten? ACE-onderzoeker Martin Koudstaal (31) doet onderzoek naar de gedragsverschillen tussen (top)ondernemers, managers en werknemers in strategische en financiële besluitvormingsprocessen. Onderzoeksbloed In mei vorig jaar startte Martin met de voorbereidingen voor zijn onderzoek. Na een aantal jaren als consultant in de financiële sector te hebben gewerkt (‘Ik vond het belangrijk die praktijkervaring op te doen’) en een onderzoeksmaster bij het Tinbergen Instituut, kroop het onderzoeksbloed waar het niet gaan kon. Samen met Mirjam van Praag (oudwetenschappelijk directeur ACE, red.), met wie hij al eerder samenwerkte, formuleerde hij de onderzoeksvraag waarmee hij in drie jaar zijn PhD aan de Faculteit Economie & Bedrijfskunde van de UvA wil behalen. Financiële gevolgen Het onderzoek naar verschillen in gedrag tussen ondernemers (eigen bedrijf), managers (in dienst van bedrijf) en werknemers bestaat uit verschillende deelonderzoeken. Het doel is om elk halfjaar een online enquête uit te sturen. En idealiter doen steeds dezelfde deelnemers mee. ‘Wat uniek is,’ vertelt Martin, ‘is dat we de deelnemers vragen om beslissingen te nemen die ook écht financiële gevolgen voor ze hebben. We koppelen namelijk een geldbedrag aan de individuele keuzes in het onderzoek en bepalen door middel van loting bij een notaris welke deelnemers hun verdiensten ook daadwerkelijk krijgen uitbetaald.’ 2.288 bruikbare onderzoeksformulieren ‘Ondernemers en managers verschillen van elkaar in hoe ze omgaan met mogelijke verliezen’ Martin voert zijn onderzoek uit onder supervisie van prof. dr. Mirjam van Praag en prof. dr. Randolph Sloof (UvA). Partners in het onderzoek zijn: De Baak en Synpact (Week van de Ondernemer). ACE JAARBEELD 2013 / onderzoeken ‘Eind 2013 hebben we ons eerste online onderzoek afgerond’, aldus Martin. ‘De respons was enorm: we hoopten op 900 deelnemers, het waren er maar liefst 2.288.’ Zonder verder al te diep in te gaan op de wetenschappelijke details die horen bij onderzoek op dit niveau, vindt u hiernaast alvast enkele eerste conclusies, verwerkt in een infographic. ‘Vooraf waren de twee belangrijkste vragen: In hoeverre zijn alle doelgroepen bereid om risico’s te nemen? En: hoe goed kunnen alle doelgroepen hun eigen vaardigheden inschatten? Dit voorjaar staat het tweede deelonderzoek op de planning. Verder wil Martin zijn huidige bevindingen toetsen en verankeren in de praktijk, zodat ze als basis kunnen dienen voor beleid. / Meer weten over onderzoek? ace-amsterdam.org/onderzoek 16
  • 17. Werknemer Manager Ondernemer financiële en strategische besluitvormingsprocessen bereidheid om risico’s te nemen (subjectief) Ondernemers geven subjectief aan dat zij het meest bereid zijn risico’s te nemen, op afstand gevolgd door managers. bereidheid om risico’s te nemen (objectief) Maar als we dat objectief meten, leren we dat ondernemers en managers beiden meer risico’s nemen dan werknemers; het verschil tussen ondernemers en managers blijkt niet significant. bereidheid om verliezen te accepteren Ondernemers en managers verschillen wel van elkaar in hoe ze omgaan met mogelijke verliezen; managers zijn vaker geneigd om te proberen verliezen te voorkomen; ook al laten ze hiermee een op papier winstgevende propositie aan zich voorbijgaan. bereidheid om onzekere risico’s te nemen Ondernemers en managers geven verder beiden de voorkeur aan gecalculeerde risico’s, boven onzekere risico’s – ook al verdienen zij hiermee minder. Werknemers kiezen eerder voor het hogere bedrag, in combinatie met een onzeker risico. mate van overoptimisme Ondernemers en managers zijn ook beiden – meer dan werknemers – te vol van hun eigen kunnen: overoptimistisch.’ ACE JAARBEELD 2013 / onderzoeken 17
  • 18. Starten ACE Venture Lab Vliegende Vorig jaar januari opende ACE Venture Lab – dé broed- een vliegende start. ‘Nu is het tijd om onze organisatie In november 2013 kwam de tweede lichting verwachtingsvolle start-ups samen voor het Venture Lab Bootcamp: de start voor het Growth Program waarin start-ups naast professionele bedrijfsruimte kunnen rekenen op een breed coachingsprogramma van ten minste twee jaar. Een week lang namen de start-ups plaats in de ‘pressure cooker’ om zich tal van (theoretische) onderdelen die van belang zijn voor succesvol ondernemerschap eigen te maken. Immers, hun innovatieve techniek of idee is slechts het begin; uiteindelijk is een scala van vaardigheden vereist om als bedrijf ook echt succesvol te kunnen zijn. verder te professionaliseren.’ Snelle groei plaats voor science based start-ups – de deuren op het Amsterdamse Science Park. Met 17 veelbelovende start-ups én de introductie van het Explore Program kan projectleider Jeroen van Duffelen terugkijken op ‘Om de bedrijven die echte kickstart te kunnen geven, organiseren we het Bootcamp in samenwerking met experts van het MIT/Stanford VLab’, legt Jeroen uit. ‘Anders dan wij nuchtere Hollanders, focussen de Amerikanen bij de start van hun bedrijf direct op snelle groei. En dat is nodig om zich een plek in de wereld te veroveren. Die Amerikaanse ambitieuze manier van denken en handelen, willen we graag overbrengen aan onze start-ups.’ Jeroen ziet de eerste resultaten van de aanpak al terug in het Venture Lab. ‘Bedrijven implementeren zaken vaak sneller en steken meer tijd en effort in het vermarkten van hun producten.’ Samen met partners Daarbij kunnen zij natuurlijk rekenen op de steun van de vaste partners van ACE Venture Lab. ‘Elke donderdagmiddag kunnen de start-ups bijvoorbeeld aanschuiven bij De Vries & Metman voor onder meer advies over de bescherming van hun innovatie’, aldus Jeroen. ‘No-Bears helpt ze bij het commercialiseren van hun product of dienst, en Ernst & Young en Hill & Ross assisteren op het gebied van financieel, legal en fiscaal advies. En om snel – maar met behoud van kwaliteit – te kunnen groeien, helpen we ze bijvoorbeeld ook met het selecteren van goede krachten tegen lage kosten. In de netwerken van alle deelnemende partijen bevinden zich zoveel kandidaten die over de juiste kennis en vaardigheden beschikken.’ Ondernemerschap ontdekken Aanvullend aan het Growth Program introduceerde ACE Venture Lab in september 2013 als pilot het Explore Program. Drie maanden lang krijgen jonge ondernemers in spe handvatten en ondersteuning om zich te bekwamen in de beginACE JAARBEELD 2013 / starten 18
  • 19. start selen van ondernemerschap en het bouwen van een bedrijf. Om uit te vinden of ondernemen bij ze past, kunnen zij onder meer workshops en coachingsessies bijwonen, profiteren van financieel en juridisch advies en gebruikmaken van de kantoorruimtes in het Venture Lab. Jeroen: ‘Na een succesvolle pilot is het nu belangrijk om het programma verder te ontwikkelen, zodat het nóg beter aansluit bij de behoeften van deelnemers. In maart starten we met de tweede lichting deelnemers.’ Verder professionaliseren; daar richt het Venture Lab de komende maanden de pijlen op. ‘Na die vliegende start, moeten we onze handen nu nog meer nu professionaliseren vrijmaken voor de individuele begeleiding van de start-ups en duidelijke paden met hen bewandelen op weg naar groei’, aldus Jeroen. Een ander punt dat zijn aandacht heeft, is de markt verder betrekken bij de start-ups: ‘Nieuwe investeerders vinden zodat start-ups, àls ze financiering nodig hebben, daar ook snel over kunnen beschikken.’ Fantastische initiatieven verdienen aandacht Jeroen besluit: ‘Amsterdam beschikt over heel veel potentie: fantastische technologische en wetenschappelijke innovaties van zeer hoge kwaliteit. Maar veel van dit potentieel heeft nog geen kaas gegeten van ondernemer- schap. Er zijn tal van accelerators die kansen zien in start-ups. Alleen richten die zich te vaak op de businessjongens met de snelle ideeën die leiden tot kortetermijnsucces. De aansluiting met de technologische bedrijven is er niet of nauwelijks. Ik hoop echt dat daar verandering in komt. Dat deze accelerators – net als wij – zullen kiezen voor inhoud en kwaliteit, zodat al die mooie science based-initiatieven de aandacht kunnen krijgen die ze verdienen. Want het zijn díé initiatieven die er in de toekomst voor zorgen dat alzheimer behandelbaar wordt.’ / Meer weten over ACE Venture Lab? ace-amsterdam.nl/venturelab-amsterdam Prijzenregen Terwijl de verf op de deurposten van hun nieuwe werkplekken nog maar nauwelijks droog is, vallen de eerste start-ups van ACE Venture Lab al in de prijzen! Mooie onderscheidingen, bedoeld om wetenschappers te stimuleren hun technologieën om te zetten naar haalbare business-ideeën. Rogier Savelsberg is projectleider bij Omics2Image: de producenten van de IonPix-camera sleepten de meeste prijzen in de wacht. De IonPix-camera maakt het mogelijk in revolutionair korte tijd onder meer hoge-resolutie moleculaire foto’s te maken van (ziek) weefsel. ‘We hebben in 2013 snel achter elkaar drie aansprekende prijzen gewonnen’, vertelt Rogier. ‘De NGI Venture Challenge Spring 2013, gevolgd door de Amsterdam Science & Innovation Award en de Benelux Venture Forum-pitch. De prijzen zijn natuurlijk een mooie erkenning en een bevestiging van het feit dat we goed bezig zijn. Ook is de financiële steun zeer welkom (in totaal haalde Omics2Image 26.500 euro aan prijzengeld op – red.), net als de publiciteit die een prijsuitreiking met zich meebrengt.’ Ook tijdens het IBM Global Entrepreneur Initiative waren de Venture Lab start-ups goed vertegenwoordigd. Zowel Lucipher als Labficiency (zie pagina 20) haalden de finale. Uiteindelijk ging Lucipher, dat bedrijven een veilige manier biedt om data in de cloud te delen, er met het goud vandoor. / ACE JAARBEELD 2013 / starten 19
  • 20. Maarten Dokter begon na zijn master biomedische wetenschappen (UvA) aan zijn PhD. Maar na een jaar wist hij zeker: elke dag als onderzoeker in het lab staan, dát niet. Bovendien had hij een idee waar muziek in zat en hij startte zijn eigen bedrijf, Labficiency. Hij meldde zich aan bij het ACE Venture Lab voor de nodige ondersteuning bij het uitbouwen ervan. Lab-boeken: tijdrovende klus ‘In veel laboratoria maken onderzoekers nog gebruik van zogeheten “lab-boeken”, vertelt Maarten. ‘Hierin noteren zij alle onderzoeksresultaten met de hand. En zijn gegevens wel digitaal beschikbaar, dan nog worden deze vaak geprint en in de boeken geplakt. Een ouderwetse manier van werken die het terugvinden en analyseren van resultaten tot een tijdrovende klus maakt. Om van het delen van belangrijke data met collega’s binnen het lab óf wereldwijd nog maar te zwijgen. Gebruiksgemak en flexibiliteit voorop Met Labficiency hebben we een webbased datamanagementsysteem ontwikkeld, dat de papieren lab-boeken op termijn hopelijk volledig zal vervangen. We richten ons met name op de middelgrote laboratoria en bieden ze – anders dan de logge informatiemanagementsystemen waarmee grote farmaceuten vaak werken – een gebruiksvriendelijke en flexibele oplossing. Daarmee onderscheiden we ons in de markt. Hard werken Sinds de start van ACE Venture Lab in 2013 hier op het Science Park, ben ik erbij. En inmiddels werk ik hier samen met mijn compagnon Tamás Millián. Hij is fulltime aan het programmeren. Het is hard werken, ook ’s avonds en in de weekenden, met heel beperkte financiële middelen. Maar in een jaar tijd hebben we al zoveel stappen kunnen zetten. Een aantal biomedische wetenschappers heeft onze eerste productversie getest. Het nieu Eerste betalende klanten Op basis van alle feedback hebben we ons product verder ontwikkeld, met tevreden gebruikers tot gevolg. En in januari 2014 lanceerden we de eerste grote testversie van onze applicatie bij diverse potentiële klanten. Dat was opnieuw een echte mijlpaal. En ik heb er alle vertrouwen in dat we begin juni onze eerste betalende klanten kunnen verwelkomen. Interactie en support De ondersteuning door ACE Venture Lab heeft ons al veel gebracht. Met mijn wetenschappelijke achtergrond had ik in het begin bijvoorbeeld nauwelijks ervaring met het opstellen van een businessplan of financiële projecties. De coaches en partners als Ernst & Young bieden dan uitkomst. En er is elke dag wel interactie met andere start-ups. Je staat elkaar bij met raad en daad: je loopt immers tegen dezelfde zaken aan, subsidieaanvragen, het opstellen van contracten, etc. Iedereen hier jaagt dezelfde droom na – succesvol een eigen onderneming bouwen – en die energie is overal voelbaar.’ labficiency.com / ACE JAARBEELD 2013 / starten 20
  • 21. VENTURE LAB IN PRAKTIJK uwe werken in het lab ACE JAARBEELD 2013 / starten 21
  • 22. VENTURE LAB IN PRAKTIJK NoZAP: Allemaal een eigen tv-kanaal! ACE JAARBEELD 2013 / starten 22
  • 23. Jeroen Arnoldus (32), mede-eigenaar NoZAP: ‘Hoe het ooit begon? In februari in het café. Zoals zoveel goede ideeën. Met een vriend mijmerde ik over de tv. Die good old tv die in ons digitale tijdperk geen enkel bestaansrecht meer heeft. Een persoonlijk tv-kanaal, dát is de toekomst. Kijken à la Spotify: wat, wanneer en op welk device je maar wilt’. ‘Ik werkte in die tijd als IT-consultant, maar overwoog een nieuwe stap. Ik wilde weer voor mezelf beginnen: in 2000 had ik al een eigen bedrijf in lichteffecten voor theater. Naar het Nikhef Ik maakte een businessplan voor het “tv-platform van de toekomst”. Na een open sollicitatie bij Eyeworks, mocht ik mijn idee pitchen. Ze waren enthousiast, maar net niet enthousiast genoeg. Intussen was ik al in gesprek met een andere vriend, Tristan Suerink, hij werkte bij Nikhef als IT-architect. Hij stelde voor om het idee samen op te pakken en voor te leggen bij Nikhef, gezien hun ervaring op het gebied van dataverwerking. Zo zijn we uiteindelijk bij ACE Venture Lab uitgekomen. ‘We lanceren onze dienst op ludieke wijze, denk groots’ Guerillamarketing Vanaf dat moment ging het snel. In oktober vorig jaar heb ik mijn baan opgezegd en sindsdien werk ik fulltime aan ons eerste product. De techniek is gereed voor de eerste HD tv-uitzendingen. Bij ACE Venture Lab zijn we nog twee jongens tegengekomen. Met zijn vieren gaan we videohosting aanbieden onder de naam Wecast.it. Volgende maand lanceren we deze dienst op ludieke wijze: (lachend) denk groots, guerrillamarketing: overal, bierviltjes, stoeptegels, lantaarnpalen … Het Bootcamp heeft ons bijvoorbeeld heel erg geholpen om ons product door een marketingbril te bekijken: hoe kunnen we onze toekomstige klanten echt raken? ACE JAARBEELD 2013 / starten Eerste stap Ons product zorgt ervoor dat men (bedrijfs-) films kan bekijken binnen de websites van deze bedrijven zonder afleidende links: kijkers worden dus niet van de corporate site weggeleid, zoals gratis dienstverleners dat doen. Een voorbeeld? Een koffieleverancier introduceert een nieuwe koffieboon, onder meer met een mooie commercial, die draait op hun website. Als consumenten vervolgens op het koffiekopje klikken in de video, kunnen ze de bonen direct bestellen. We mikken met deze betaaldienst vooral op de middelgrote bedrijven. De echt grote organisaties beschikken vaak al over – kostbare – technische oplossingen. Het is een mooie eerste stap naar ons uiteindelijke doel, een persoonlijk tv-platform voor consumenten en bedrijven. Inspirerende omgeving Het is te gek om hier samen aan te werken binnen een inspirerende omgeving als het Venture Lab: we delen zoveel kennis en wisselen ervaringen uit. En als je dan bedenkt dat ze bij het Nikhef, hier een paar deuren verderop, onderzoek doen naar de kern van ons bestaan; de kleinste deeltjes … Als je er binnenkomt voel je dat echt, geweldig. Zelf ben ik tevreden als we mooie producten kunnen ontwikkelen die – als het even kan wereldwijd – bijdragen aan meer vermaak. En (heel hard lachend, red.) als we eindelijk dat zeiljacht hebben in Cannes, natuurlijk.’ nozap.nl / 23
  • 24. Ready2Scale Groeien Ready2Scale is een eenjarig (maatwerk)programma voor ICT-entrepreneurs in de metropoolregio Amsterdam, met een schaalbaar product of schaalbare dienst en een serieuze ambitie om te groeien. Samen met Stichting The SUN (Start Up Netwerk) is ACE initiatiefnemer van het programma, dat zijn officiële aftrap beleefde tijdens de Sprout Challenger Day op 31 oktober 2013. Vijf vragen aan programmaleider Pim Betist. ‘Hopelijk gaat er één echt vliegen’ Wat is Ready2Scale precies? ‘Het is meer dan een programma. Ik noem het een platform voor ICTbedrijven die hun initiële groeifase hebben overleefd, die hun kritieke massa hebben bereikt, hun businessmodel en hun klanten kennen en die klaar zijn om te “schalen”; met niet veel extra middelen hun groei enorm kunnen versnellen. Voor ICT-bedrijven is die kans het grootst.’ Is er behoefte aan zo’n platform? ‘Jazeker! Er is al veel aandacht voor incubators en starters. Start-upbootcamp, Rockstart, VLAB en The SUN zelf, zijn succesvolle voorbeelden. Maar uit gesprekken met ondernemers bleek dat zij ook verderop in hun levenscyclus ondersteuning zoeken bij organisatievraagstukken, het vinden van groeifinanciering of de optimalisering van het verkoopapparaat. De kans dat ondersteuning van deze groep ondernemers een positieve impact heeft op de economie en werkgelegenheid is groter dan bij start-ups. Het probleem is vaak wel dat die behoefte latent aanwezig is, omdat de doelgroep gewoon heel druk is met de dagelijkse praktijk van hun bedrijf.’ we een vliegwieleffect creëren. Maar het gaat niet alleen om de financiering. Onze partners zijn echt inhoudelijk betrokken bij het programma. Door de koppeling tussen de wetenschap en het bedrijfsleven ontstaat een uniek en groot netwerk, waardoor ik echt in Ready2Scale geloof.’ Waaruit bestaat het programma? Wat zijn de concrete doelstellingen? ‘Naast een aantal tweedaagse masterclasses die worden verzorgd door ACE en workshops en adviesgesprekken op maat met specialisten, krijgen de deelnemers één-op-één advies van onder anderen Gigi Wang, bestuurslid van MIT/Stanford VLAB. Zelf zou ik het meeste uitkijken naar de “aan tafel met-sessies” met Marcel Beemsterboer, Harold Goddijn, Michiel Muller en Arko van Brakel. Van hun feedback en het delen van ervaringen met collega-ondernemers kun je echt heel veel leren. Maar het hoogtepunt wordt natuurlijk het werkbezoek aan Silicon Valley.’ ‘Het doel is om bedrijven die aan het maatwerkprogramma deelnemen, hun omzet minimaal te laten verdubbelen, en in totaal minimaal 5 miljoen euro aan extra vervolginvesteringen te laten realiseren. Uiteindelijk vind ik dat we pas echt succes hebben als één van die bedrijven over een paar jaar echt gaat “vliegen” en naar de beurs gaat of overgenomen wordt door een multinational. Dat soort mega-successen zie je nu nog vooral in de VS, maar dat moet hier ook kunnen.’ / Hoe wordt het programma gefinancierd? Pim Betist is een van de programmaleiders van Ready2Scale dat uitgevoerd wordt door KplusV Organisatieadvies. Hij is oprichter van Sellaband, Africa Unsigned en Ripple Crowdfunding Software. Hij werd door Management Team genoemd als een van de 25 meest creatieve mensen in Nederland. Als adviseur helpt hij ondernemers en bedrijven met de ontwikkeling van concepten waarin de crowd een centrale rol speelt. ‘Het wordt helemaal gefinancierd door de Europese Unie en onze partners. Daarnaast vragen we de deelnemers aan het maatwerkprogramma een bijdrage voor het Start Up Programma van The SUN. Zo willen Meer weten over Ready2Scale? Ready2scale.nl Ready2Scale wordt mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van de Europese Unie. ACE JAARBEELD 2013 / groeien 24
  • 25. GROEI STUIP EN ‘Iets anders wil ik nooit meer!’ De onderwijsprogramma’s van ACE zijn voor veel studenten de opmaat naar het ondernemer- schap. Ook al ligt de weg naar succes vol hobbels en valkuilen. Drie persoonlijke verhalen van jonge ondernemers. ACE JAARBEELD 2013 / groeien 25
  • 26. 1 ‘Ik maak betere keuzes en doe wat echt belangrijk is’ ‘Begin 2013 ben ik samen met Marieke Schoutsen Launchdesk gestart, een online platform voor verhuur van werkplekken in gedeelde kantoorruimten. We hebben nu ongeveer 27 locaties in Amsterdam en breiden uit, ook naar andere steden. En we zorgen voor de hele administratieve kant als er een huurovereenkomst tot stand komt. De verhuurders betalen ons een percentage van de huuropbrengst. Concreet maken In ons kantoor aan de Amsterdamse Singel is het eigenlijk begonnen, met mijn eerste bedrijf. Ik wilde mijn zelfontwikkelde software voor het plannen van personeelstrainingen en -opleidingen verkopen. Ik had Kunstmatige Intelligentie (VU) gestudeerd en tijdens mijn bijbaantje in het Amstel Hotel zag ik dat trainingen lastig waren om in te plannen. Mijn idee om daarvoor iets te ontwikkelen kreeg vorm tijdens de ACE Summerschool, een intensieve week die je forceert om wat je in je hoofd hebt concreet te maken. Doen wat je leuk vindt Een jaar na mijn studie ben ik met mijn idee voltijds gaan ondernemen. Maar het viel me tegen hoe traag salestrajecten verliepen in de HR-markt. Het bedrijf was gebaseerd op een probleem dat ik had gesignaleerd en waar ik een oplossing voor had, maar mijn hart lag er niet. Toen heb ik het kunnen verkopen. Inmiddels was ik ook begonnen met het verhuren van werkplekken in mijn kantoor. Dat ging goed en het was leuk. Daar wilde ik meer mee en toen kwam Bovendebalie (co-working space voor start-ups in het centrum van Amsterdam, red.) erbij, daar zitten nu veertig ondernemers. Begin 2013 besloten we het groter te maken. En het gaat goed. De reden? We hebben er vier jaar ervaring mee, begrijpen de markt en we vinden het leuk. Naast je bed breng je de meeste tijd door op je werkplek. Dat bepaalt deels hoe fijn je leven is. Gewoon beginnen Het leukste van ondernemen is dat je je eigen beslissingen in de praktijk kunt brengen. Ik wil nooit meer anders. Ik werk zo’n vijftig uur per week, aanzienlijk minder dan vroeger. Eerst dacht ik dat het pas goed is, als je maar veel en hard werkt. Nu maak ik betere keuzes en doe wat echt belangrijk is. Een andere belangrijke les is dat je, als je begint, niet te lang moet sleutelen aan het perfectioneren van je product. Begin het gewoon te verkopen, leer van wat de markt vraagt en pas met die kennis geleidelijk je product aan. Dat is efficiënter, de cashflow komt sneller op gang en je product wordt er beter van.’ Sander Koppelaar Leeftijd: 29 jaar Functie: Medeoprichter en -eigenaar Launchdesk.nl Deed: ACE Summerschool (2006) ACE JAARBEELD 2013 / groeien 26
  • 27. 2 Marie-Claire van Hessen Leeftijd: 30 jaar Functies: Eigenaar van MCPR, medeoprichter Ground3d (creative agency for 3D printing) en medeoprichter 3din.nl, de branchevereniging voor 3D-printen. Deed: minor Entrepreneurship, UvA (2009) Marie-Claire van Hessen is wat je kunt noemen een ondernemend type. Voordat zij eind 2012 haar eigen pr-, marketing- & eventbureau MCPR startte, had ze onder andere haar eigen stichting Funky Chicken en was ze werkzaam in verschillende pr- en marketingfuncties. Ook is ze medeoprichter van Ground3d, een online platform voor 3D-printen waarvoor ze momenteel ook een branchevereniging aan het oprichten is. Marie-Claire: ‘Ik heb altijd wel de drang gehad om te ondernemen en zelf aan iets te bouwen. Waar dat ondernemerschap vandaan komt? Ik geloof dat het genetisch is. Mijn vader heeft ook – en al heel lang – een succesvol pr-bureau. MCPR bestaat nu iets meer dan een jaar. Stapje voor stapje zijn we bezig om een gevestigde naam op het gebied van pr en marketing te worden. We hebben een breed netwerk en leuke klanten in verschillende sectoren. Zo hebben we afgelopen jaar de pr voor het ACE JAARBEELD 2013 / groeien ‘Vaart maken en houden’ Amsterdam Light Festival gedaan, maar ontwikkelen we bijvoorbeeld ook concepten voor de Jazz Canal Parade en het Fietsfestival. Ja, het geeft veel voldoening om mijn energie en passie kwijt te kunnen in mijn eigen bureau.’ Veel opgestoken Tijdens haar studie Communicatiewetenschap, Bedrijfskunde en Business Information Systems, was Marie-Claire al druk met organiseren en realiseren van ideeën en plannen. ‘Voor ACE heb ik bijvoorbeeld het Ondernemerscafé mogen opzetten. Leuk om inspirerende sprekers en ondernemers te vinden en de theorie met de praktijk te verbinden. Ook heb ik als student assistant veel geleerd over de kernwaarden en pijlers van ACE en inspirerende mensen als Mirjam van Praag en Erik Boer leren kennen. Die laatste heeft mij met raad en daad bijgestaan bij het opzetten van MCPR. Ik ben hem dankbaar voor de goede adviezen en het vertrouwen in mijn plannen. Het voelt dan ook fijn dat ik hem nu ook bij klanten van MCPR kan introduceren.’ Doen! Marie-Claire volgde de minor Entrepreneurship aan de UvA. ‘Leuk én nuttig waren de praktijkonderdelen en de bezoeken aan verschillende bedrijven. Van ieder bezoek stak je wel iets op. De minor zat goed in elkaar en behandelde een breed scala aan onderdelen van het ondernemerschap. Een prima combinatie van praktijk en theorie dus, met heel veel gemotiveerde coaches en begeleiders’, besluit Marie-Claire, die erg gelooft in snelheid van handelen en doen. ‘Ik ben erg van het vaart houden en vooral niet alles eindeloos analyseren. Door vaart te maken, kom je makkelijker in de juiste “flow”. En daarin moet je vooral je eigen gevoel vertrouwen en vooral niet te vaak twijfelen.’ 27
  • 28. 3 ‘Het is zaak om alle verzamelde puzzelstukjes goed te leggen’ JASPER BARNAT Erik Roodbergen Leeftijd: 24 jaar Functie: Medeoprichter M.O.L. Adventures Deed: Intern semester Ondernemen bij Sport, Management & Ondernemen, HvA (2012) / minor Ondernemerschap, ACE (2013) / Afstuderen op eigen bedrijf, ACE (start 2013) Op de foto: links Leeftijd: 23 jaar Functie: Medeoprichter M.O.L. Adventures Deed: Intern semester Ondernemen bij Sport, Management & Ondernemen, HvA (2012) / minor Ondernemerschap, ACE (2013) / Afstuderen op eigen bedrijf, ACE (start 2013) Op de foto: rechts ‘M.O.L. Adventures staat voor Mountain Of Legacy Adventures. Vrij vertaald in De Berg van Nalatenschap. “De Berg” is de rots of berg die wij in Nederland willen realiseren. ‘Nalatenschap’ staat voor de introductie van speleologie voor een groot publiek in Nederland. Voor brede doelgroep? Het idee voor M.O.L. Adventures kregen mijn compagnon Jasper Barnet en ik tijdens ons tweede jaar van de opleiding Sport, Management & Ondernemen aan de HvA, waar we elkaar van kennen. In speeltuinen zie je wel eens hoe geweldig kinderen spelen in rioolbuizen die daarvoor speciaal in een grote hoop zand zijn aangelegd. Zou dat ook in het groot kunnen voor een brede doelgroep, ACE JAARBEELD 2013 / groeien kinderen én volwassenen, om in Nederland te ervaren hoe het is om in grotten af te dalen? Dat idee zijn Jasper en ik tijdens onze opleiding gaan uitwerken en er bleek veel enthousiasme en draagvlak voor te zijn. Daarna heeft het idee even stilgelegen tot we in januari 2013 samen naar Belfast zijn gereisd, waar al een kunstmatig grottensysteem bestaat. Daar zijn we overtuigd geraakt van de kracht van ons idee en de mogelijkheden. Tijdens de minor Ondernemerschap van ACE hebben we de plannen verder uitgewerkt. Poort naar de ‘onderwereld’ Inmiddels lijkt het werkelijkheid te worden. We hebben een locatie waar we onze grot kunnen realiseren, bij het Fort aan de Buursteeg bij 28
  • 29. Veenendaal, waarvan stichting de Grebbelinie een trekpleister wil maken. Binnenkort hebben we gesprekken met potentiële financiers. Als die succesvol zijn kunnen we met architecten om de tafel en in 2015 gaan bouwen. In 2016 hopen we de poort naar onze “onderwereld” te openen. Tot die tijd is het wel op een houtje bijten en moet ik er bij werken. Serieus genomen worden We hebben veel geleerd van de minor Ondernemerschap: professioneel en zakelijk zijn, zelf beslissingen nemen en strategisch denken. We zijn nog jong, 23 en 24, en moeten zorgen dat we serieus genomen worden. Maar ons jeugdige enthousiasme werkt ook in ons voordeel. ACE JAARBEELD 2013 / groeien Gelukkig helpt het netwerk dat we via ACE hebben opgebouwd ons aan ingangen bij goede contacten, zoals architecten en vastgoedexperts. Nu is het zaak om alle verzamelde puzzelstukjes goed te leggen. We vullen elkaar aan Jasper en ik doen alles samen, zitten op één lijn en hebben onderling nooit strubbelingen. Ik ben wat kritischer, meer bezig met strategie, hij is de rustige en financieel sterker. We vullen elkaar goed aan. Maar het belangrijkste is dat we bezig zijn met iets wat we allebei enorm leuk vinden. Dat geeft de energie om continu te zorgen dat we onze zaken voor elkaar hebben. Dan krijg je de overtuigingskracht waardoor anderen ook harder voor je willen lopen.’ / 29
  • 30. Organisatie Totaal fte’s Vijf mensen vormen de directie Bij het office werken zes medewerkers Voor de verschillende projecten zijn er zeven medewerkers Het studentenbestuur, ACE Connect, bestaat uit vijf studenten Er zijn drie vaste coaches betrokken bij ACE 2 1,2 5 1 0,2 partners Medewerkers Sponsoren Publieke partners en cij ACE is een samenwerkingsverband van Universiteit van Amsterdam, Vrije Universiteit Amsterdam, Hogeschool van Amsterdam en Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten. De directie van ACE bestaat uit: ACE is partner van studentenverenigingen en -initiatieven als Enactus UvA, Enactus VU, Students’ Den (Marketing Associatie Amsterdam), Studievereniging Congo (Biologie, Biomedische wetenschappen en Biopsychologie), Bèta Bedrijven Contactdag, Sefa en ASVA Studenten Unie. n Erik Boer (ACE) n Mirjam van Praag (ACE/ UvA) n Martin Haring (HvA) n Enno Masurel (VU) n Judith Prins (AHK) De Raad van Advies bestaat uit: n Arko van Brakel (serial entrepreneur en directeur van de Baak) n Hubert Deitmers (mede-oprichter Van den Ende & Deitmers) n Annemarie van Gaal (investeerder en ondernemer) n Ton Jonker (directeur Amsterdam Economic Board) n lexander Rinnooy Kan (hoogleraar economie en bedrijfskunde UvA) A n Michiel Muller (investeerder en serial entrepreneur) n Jan Post (kennisambassadeur UvA en HvA) ACE JAARBEELD 2013 / feiten en cijfers 30
  • 31. studenten 5 37 Studenten volgden ACE organiseerde in totaal 28 studentenevents. een minor 537 events Meer dan 2.000 studenten namen deel aan initiatieven als: ondernemerschap aan de Kick Out! Entrepreneurship Day 30 Seconds of Sales Venture Cafe Broodje Kaas Universiteit van Amsterdam, Vrije Universiteit of de Hogeschool van 80 Amsterdam. 80 Studenten ONDERZOEK kozen voor de master 11 PhD-kandidaten deden onderzoek naar ondernemerschap vanuit UvA en VU. 11 onderzoeksseminars/-workshops. n aan de VU (richting entre- n ACE organiseerde preneurship). 63 Studenten 63 volgden een master venture lab Business Studies n 40 deelnemers volgden de Bootcamps in mei en november 17 bedrijven nemen deel aan het Growth Program n start-ups zijn gehuisvest in het Venture Lab 11 n (richting entrepreneur- n Partners: EY, IBM, HillRoss, De Vries Metman, No-Bears. ship) aan de UvA. 113 113 Studenten- online bedrijven zagen het 1.150 volgers levenslicht tijdens de minors aan de UvA en 46 de HvA. 46 Studenten 1.100 leden studeerden af in eigen bedrijf aan 20.000 bezoekers de HvA. 29 Studenten namen deel aan de Rabobank/ ACE Summerschool (geselecteerd uit 44 aanmeldingen). ACE JAARBEELD 2013 / feiten en cijfers peildatum december 2013 29 1.850 likes 31
  • 32. Learning entrepreneurship by doing Filmmaker Mary Benjamins volgde een semester studenten van de HvA, UvA en VU tijdens hun kennismaking met ondernemerschap en sprak met docenten over ondernemerschapsonderwijs. De eerste stappen met ondernemen zetten de studenten binnen de veilige omgeving van o.a. een minor Ondernemerschap of mastervakken. Al snel komen ze erachter dat ondernemen gaat om doen. Met je idee de wereld in en ervoor gaan. Bekijk de documentaire op ace-amsterdam.org/documentaire

×