Strategia WsparciaRozwoju Wałbrzycha         (Wersja robocza)     Wrocław, sierpieo 2011                1
Sporządził zespół w składzie:Paweł Karpioski (Towarzystwo Urbanistów Polskich, Miasto dla Ludzi) – szef projektu          ...
Spis treściA. Wstęp…………………………………………………………………………………………………………………………… str. 5A.1. Główny cel naszego opracowania …………………………………...
C.2.4. Woda zamiast węgla ………………………………………………………………………………….. str. 71      C.2.5. Totenburg ……………………………………………………………………………………...
A. WstępA.1. Główny cel naszego opracowaniaWałbrzych znalazł się w momencie trudnym, ale inspirującym.Cała Polska śledziła...
Czwarta (B.4.) przygląda się zewnętrznym kontekstom przestrzennym funkcjonowania obszaruwałbrzyskiego.Rekomendacje podziel...
piszemy o obszarze wałbrzyskim, który roboczo utożsamiamy z terenem powiatu wałbrzyskiego.Dlatego przeważnie używamy termi...
Naszym zdaniem taki artykuł ma spore znaczenie. Jest ono pochodną silnej pozycji „GazetyWyborczej” jako medium uważnie czy...
Do stereotypu Wałbrzycha jako „miasta upadłego” odwołał się jeden z kandydatów na prezydentamiasta – notabene związany z p...
Wałbrzych odbudowuje swój potencjał gospodarczy, ale wciąż nie osiągnął poziomu z czasówfunkcjonowania przemysłu węgla kam...
Dane z 2008 r. wskazują, że produkt krajowy brutto w Wałbrzychu był zdecydowanie najniższy.Również dochody budżetowe – naw...
Uwaga: odrębnej analizy wymagają skokowe zmiany w liczbie podmiotów publicznych i prywatnychw latach 2007-2008.2. Instytuc...
Spółka „Invest-Park” zarządza strefą bardzo dobrze. Oceniana jest jako jedna z najlepszych stref wPolsce, a nawet w Europi...
Dochody budżetowe kształtują się następująco: 277 mln zł (2007), 315 mln zł (2008), 329 mln zł(2009), 347 mln zł (2010). N...
W poniższej tabeli przedstawione są najważniejsze składowe wpływające na poziom dochodówwłasnych w budżecie gminy w latach...
Jednak kwestia ta wymaga rozważenia w ramach polityki komunikacji i transportu w gminie. Wartoodwrócid tę tendencję. Jest ...
Wyraźna jest dysproporcja w dochodach bieżących oraz majątkowych, szczególnie w 2009 r., kiedyinwestycje stanowiły zaledwi...
ugrupowania – zarówno lokalne, jak i krajowe. Wszelkie sygnały o nieprawidłowościach były badaneprzez upoważnione do tego ...
Dominującej pozycji nie ma także żadna z dużych partii. W wyborach do rady miejskiej w 2010 r. POzdobyła 27,5 proc. głosów...
powiatowości, czy też woli zachowad administracyjne status quo, ale zamierza działad np. w formuleporozumienia różnych sam...
handlowych na terenie Szczawna, tuż przy wałbrzyskich osiedlach)? Czy sensowny byłbyuzdrowiskowy trakt Szczawno-Zdrój – St...
uchwale radni wstrzymali prace nad nową wersją dokumentu „do czasu wejścia w życie ustawy ozmianie ustawy o planowaniu i z...
niewykorzystanym potencjałem”).43 Trudno nie odnieśd wrażenia, że podobne opinie mogłyby bydsformułowane w odniesieniu do ...
Ważnym źródłem pyłu oraz spalin z pojazdów są wałbrzyskie drogi. Aby przeciwdziaładzanieczyszczeniom gazowym powietrza, mi...
koniec maja 2011 r. przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska decyzja o wszczęciuprocedury, której celem jest wstrzy...
- Prezydent Wałbrzycha ma słabą pozycję. W dodatku musi dzielid się władzą nad miastem ze starostąpowiatu ziemskiego.- Lok...
Spór Polski samorządowej z resortową trwa do dziś – i żadna ze stron nie jest górą.61 Najnowszymiprzejawami konfliktu są: ...
Faza 3: Rozmywanie miast przez procesy globalneTa faza ma dwa aspekty: a) metropolizacja (miasto rozrasta się poza swoje g...
Faza 3: Rozmywanie miast przez procesy globalneParadoksalnie, ta faza jest silnie obecna w obszarze wałbrzyskim. Jego stru...
Tak oto Polska miałaby wkroczyd w „trzecią falę nowoczesności”, która następuje po fali pierwszej(industrializacja lat 194...
W naszym przekonaniu odpowiedź na oba pytania nie jest oczywista. Roboczo i intuicyjnieskłanialibyśmy się do odpowiedzi „c...
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Strategia wsparcia Wałbrzycha
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Strategia wsparcia Wałbrzycha

4,703 views
4,602 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
4,703
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
213
Actions
Shares
0
Downloads
33
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Strategia wsparcia Wałbrzycha

  1. 1. Strategia WsparciaRozwoju Wałbrzycha (Wersja robocza) Wrocław, sierpieo 2011 1
  2. 2. Sporządził zespół w składzie:Paweł Karpioski (Towarzystwo Urbanistów Polskich, Miasto dla Ludzi) – szef projektu Łukasz Medeksza (Towarzystwo Urbanistów Polskich) – redakcja Mirosław Struś (Dolnośląski Ośrodek Studiów Strategicznych) Łukasz Wyszkowski (Miasto dla Ludzi) Przemysław Filar (Towarzystwo Upiększania Miasta Wrocławia) Robert Dziuba (East-Enlarge Institute Foundation) Wojciech Kazanecki, ekspert Małgorzata Giełda, ekspert 2
  3. 3. Spis treściA. Wstęp…………………………………………………………………………………………………………………………… str. 5A.1. Główny cel naszego opracowania ……………………………………………………………………………… str. 5A.2. Nazwa, struktura, ideowe inspiracje „Strategii Rozwoju Wsparcia Wałbrzycha” .………. str. 5B. Diagnoza – cztery analizy Wałbrzycha …………………………………………………………………….…… str. 7B.1. Czy Wałbrzych jest miastem upadłym? Analiza sektorowa …….………………………………….. str. 7 B.1.1. Zewnętrzne postrzeganie miasta ……………………………………………………………….. str. 7 B.1.2. Gospodarka, rynek pracy, budżet miasta ……………………………………………………. str. 9 B.1.3. Sytuacja polityczna ……………………………………….……………………………………………. str. 17 B.1.4. Administracja, ustrój, przestrzeo ……………………………………………………………….. str. 20 B.1.5. Środowisko, podstawowe uwarunkowania jakości życia ………………………….… str. 23 B.1.6. Robocze podsumowanie: Wałbrzych w kryzysie ………………………………………… str. 25B.2. Trzy etapy polityzacji miasta ……………………………………………………………………………………… str. 26B.3. Miasto kreatywne ……………………………………………………………………………………………………… str. 29B.4. Konteksty przestrzenne …………………………………………………………………………………………….. str. 40C. Rekomendacje ……………………………………………………………………………………………………………… str. 46C.1. Instrumenty wsparcia rozwoju ………………………………………………………….…………………….… str. 47 C.1.1. Interesariusze i zaplecze instytucjonalne …………………………………………………… str. 47 C.1.2. WSSE jako ciekawy i trudny case rozwojowy ……………………………………………… str. 49 C.1.3. Strategie i konsultacje ………………………………………………………………………………… str. 50 C.1.4. Narzędzie analizy dokumentów strategicznych ………………………………………….. str. 51 C.1.5. Współpraca z organizacjami pozarządowymi, placemaking ……………………….. str. 59 C.1.6. Polityka gospodarcza ………………………………………………………………………………….. str. 60C.2. Zintegrowane projekty rozwojowe – propozycje ……………………………………………….………. str. 65 C.2.1. Północne Czechy ………………………………………………………………………………………… str. 65 C.2.2. Zielona kotłownia ……………………………………………………………………………………….. str. 67 C.2.3. Miasto kreatywne ……………………………………………………………………………………….. str. 68 3
  4. 4. C.2.4. Woda zamiast węgla ………………………………………………………………………………….. str. 71 C.2.5. Totenburg ………………………………………………………………………………………………….. str. 75C.3. Inne rekomendacje ……………………………………………………………………………………………………. str. 76 C.3.1. Komunikacja ………………………………………………………………………………………………. str. 76 C.3.2. Ochrona środowiska ………………………………………………………………………………….. str. 77D. Autorzy i przebieg prac ……………………………………………………………………………………………….. str. 79 4
  5. 5. A. WstępA.1. Główny cel naszego opracowaniaWałbrzych znalazł się w momencie trudnym, ale inspirującym.Cała Polska śledziła skandal związany z kupowaniem głosów podczas wyborów samorządowych w2010 r. Ta historia tylko wzmocniła negatywny stereotyp Wałbrzycha jako miasta upadłego. Z drugiejstrony – efektem skandalu były powtórzone wybory prezydenckie. Idealna okazja, by sformułowad irealizowad nową wizję rozwoju miasta.Sprzyjają temu okoliczności zewnętrzne. Rząd i samorządowe władze Dolnego Śląska pracują właśnienad nowymi systemami strategii krajowych i regionalnych. Unia Europejska przyjęła w 2010 r.strategię Europa 2020 i siedem towarzyszących jej „projektów przewodnich” – dokumenty tewyznaczają główne cele rozwojowe całej UE na najbliższą dekadę. Pod koniec czerwca 2011 r.Komisja Europejska przedstawiła propozycję perspektywy finansowej UE na lata 2014-2020. Jużwcześniej zapowiedziała, że ważnym elementem nowego okresu podziału środków unijnychpowinien byd specjalny program rozwoju miast.Wałbrzych musi usytuowad swoją własną, lokalną politykę rozwojową w tym szerokim, unijnym ikrajowym kontekście. Kooczy się okres obowiązywania dotychczasowej strategii rozwoju miasta. Czasnapisad nową.Niniejszy tekst nie jest gotowym projektem strategii. To propozycja sposobu myślenia o Wałbrzychu.Lista pomysłów, które mogą stad się impulsem do twórczej dyskusji o przyszłości tego drugiego podwzględem wielkości miasta na Dolnym Śląsku.Będziemy dumni, jeżeli uda nam się wywoład taką dyskusję.A.2. Nazwa, struktura, ideowe inspiracje „Strategii wsparcia rozwoju Wałbrzycha”W tytule dokumentu najważniejsze jest słowo „wsparcie”. Pośrednio wskazuje ono główny kieruneknaszych poszukiwao – próbujemy zidentyfikowad: a) środowiska, instytucje, osoby; b) koncepcje; c)procedury użyteczne w kreowaniu nowej wizji rozwoju miasta. Uważamy bowiem, że ważniejszy odkonkretnych pomysłów jest sposób ich wypracowywania. Szanujemy okazjonalne monologiekspertów i polityków, ale rekomendujemy uzupełnienie ich stałym dialogiem wszystkich podmiotówzainteresowanych miastem. To oczywiście nie oznacza, że uchylamy się od formułowania własnychpomysłów. Przeciwnie – one też są częścią niniejszej strategii.Nasz tekst ma dwie podstawowe części: diagnozę (B.) oraz rekomendacje (C.).Diagnoza składa się z czterech analiz obszaru wałbrzyskiego. Pierwsza z nich (B.1.) próbujeodpowiedzied na pytanie „Czy Wałbrzych jest miastem upadłym?” i składa się z pięciu sub-diagnozsektorowych. Druga (B.2.) oparta jest o autorski model trzech etapów polityzacji miasta wewspółczesnej Polsce. Trzecia (B.3.) analizuje potencjalne podglebie tzw. miasta kreatywnego, którechce budowad „gospodarkę opartą na wiedzy”, „społeczeostwo informacyjne” i „klasę kreatywną”. 5
  6. 6. Czwarta (B.4.) przygląda się zewnętrznym kontekstom przestrzennym funkcjonowania obszaruwałbrzyskiego.Rekomendacje podzieliliśmy na dwie podstawowe grupy. Pierwsza (C.1.) jest trzonem niniejszejstrategii i próbuje wskazad interesariuszy rozwoju wałbrzyskiego, metodę instytucjonalizacji ichwspółpracy oraz podstawowe narzędzia działania. Druga (C.2.) bliższa jest modelowi klasycznejstrategii rozwoju i proponuje pięd zintegrowanych projektów rozwojowych, które mógłby realizowadobszar wałbrzyski.Gdzie tylko się da, opieramy się o twarde dane oraz informacje i opinie pozyskane podczas rozmów zludźmi znającymi realia Wałbrzycha i jego okolic. Czasem musimy formułowad własne hipotezy. Wtekście staramy się zaznaczyd, które koncepcje oparte są na faktach, a które na wstępnych ocenachzastanej sytuacji.Ważną inspiracją dla nas jest tzw. nowy paradygmat polityki regionalnej, opisany m.in. w przyjętej w2010 r. przez polski rząd Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego.1 Z tego źródła czerpiemy zachętę,by:a) Rozpatrywad Wałbrzych w kategoriach obszaru funkcjonalnego, a nie administracyjnego.Szczawno-Zdrój i Jedlina Zdrój są dla nas równie interesujące jak sam Wałbrzych.b) Szukad przede wszystkim specyficznych problemów i potencjałów miasta (co oczywiście nieoznacza, że ignorujemy znaczenie procesów globalnych).c) Podchodzid do zidentyfikowanych wyzwao w sposób zintegrowany. Miasto to system naczyopołączonych. Każdy z nas jest jednocześnie mieszkaocem, podmiotem na rynku pracy, użytkownikiemprzestrzeni publicznej itd. – tych ról nie da się rozdzielid. Interwencja publiczna w jednej sferzewpływa na pozostałe. Dlatego diagnoza poszczególnych sektorów owocuje propozycjami projektów,które nie mają już charakteru sektorowego, ale nazywamy je „zintegrowanymi”, co oznacza, że ichuruchomienie może wpłynąd jednocześnie na wszystkie analizowane sfery funkcjonowania miasta.d) Nie ograniczad myślenia o rozwoju tylko do katalogu zadao administracji samorządowej.Przeciwnie – formułowad cele, wokół których można budowad koalicje wielu zainteresowanychpodmiotów, czyli „interesariuszy” rozwoju.Takie podejście jest już samo w sobie rekomendacją dla przyszłych władz Wałbrzycha. Daje onoszansę na lepsze osadzenie nowej strategii miasta w kontekście polityki rozwojowej Dolnego Śląska,Polski i Unii Europejskiej.Pisząc naszą strategię napotkaliśmy na pewną barierę. Z jednej strony – piszemy o Wałbrzychu. Zdrugiej strony – rekomendujemy myślenie o całym obszarze funkcjonalnym, a nie tylko o mieścieadministracyjnym. Mało tego. Z jednej strony – próbujemy zidentyfikowad problemycharakterystyczne dla miasta, które próbuje podźwignąd się z kryzysu spowodowanego likwidacjązagłębia węglowego. Z drugiej strony – dane, do których dotarliśmy dotyczą często nie miasta, acałego powiatu. Są więc słabą podstawą do analizowania sytuacji w samym Wałbrzychu. Ta dwoistośdprzenika cały nasz tekst. I chod jest to Strategia Wsparcia Rozwoju Wałbrzycha, tak naprawdę1 http://www.mrr.gov.pl/aktualnosci/rozwoj_regionalny/Documents/KSRR_13_lipca_2010.pdf, str. 14-18.Wszystkie linki podane w tekście były aktywne 1.08.2011. 6
  7. 7. piszemy o obszarze wałbrzyskim, który roboczo utożsamiamy z terenem powiatu wałbrzyskiego.Dlatego przeważnie używamy terminów „Wałbrzych” i „obszar wałbrzyski” wymiennie. Kwestiąotwartą jest zastosowanie nazwy „Wałbrzyski Obszar Funkcjonalny” w odniesieniu do opisywanegoprzez nas terytorium w ewentualnych przyszłych, oficjalnych dokumentach strategicznych.Słowem-kluczem jest dla nas dywersyfikacja. Uważamy, że im większa różnorodnośd gospodarcza,społeczna, polityczna, kulturowa – tym lepiej. Jesteśmy też świadomi roli, jaką w życiu społecznymodgrywa polityka. Nie potępiamy jej. Przeciwnie: uważamy, że oparta o kategorię interesupolitycznośd (rozumiana jako sfera walki o zdobycie i utrzymanie przewagi nad innymi w celurealizacji swoich zamierzeo) przenika całe życie ludzkie. Politycznośd zinstytucjonalizowana(potocznie zwana „polityką”) jest zaś jednym z podstawowych kontekstów rozwoju obszarówmiejskich. Prawdziwe myślenie strategiczne musi to uwzględniad. Musimy przy tym podkreślid, żeopowiadamy się za możliwie jak największą transparencją działao politycznych i sfery publicznej.B. Diagnoza – cztery analizy WałbrzychaB.1. Czy Wałbrzych jest miastem upadłym? Analiza sektorowaB.1.1. Zewnętrzne postrzeganie miastaNie mamy wątpliwości, że w tej dziedzinie Wałbrzych przechodzi ostry kryzys – i to od dawna. Wostatnich miesiącach wzmocniły go skandale wyborcze. Były szeroko opisywane przez media, także teogólnokrajowe2.Najnowszą falę niekorzystnych dla miasta publikacji uruchomił (na początku grudnia 2010 r.) zapisnagranej z ukrycia rozmowy dwóch lokalnych polityków. Soczyście klnąc omawiali ewentualnypolityczny deal ich ugrupowao. Nagranie i stenogram rozmowy pojawiły się w mediach3.Później publicznie relacjonowane było śledztwo w sprawie kupowania głosów podczas jesiennychwyborów na prezydenta miasta. Jego efektem było unieważnienie ich, dymisja dotychczasowegoprezydenta i rozpisanie nowych wyborów.To właśnie w tym kontekście „Gazeta Wyborcza” opublikowała relację z podróży jednego ze swoichczołowych wrocławskich dziennikarzy do Wałbrzycha. Autor opisuje miasto w stanie upadku: układy,oszustwa, biedę. Tekst okraszony jest zdjęciami zrobionymi na Sobięcinie – „najuboższej dzielnicyWałbrzycha”. Główną myśl artykułu streszcza taki oto, krótki akapit: „Wałbrzych ze swoimi 120 tys.mieszkaoców to drugie po Wrocławiu największe miasto Dolnego Śląska. Dzieli je zaledwie 60 km, aleto dwie różne planety. Wrocław piękny, sławny, demokratyczny. Wałbrzych przygnębiony,zapuszczony, przekręcony”.42 Por. informacje na stronie TVN24.pl: http://www.tvn24.pl/12690,1685074,0,1,walbrzych-senator-nie-zaszkodzil-koledze,wiadomosc.html, http://www.tvn24.pl/0,11133,1704051,,,wygasili-mandat-prezydentowi-walbrzycha,raport_wiadomosc.html .3 http://www.tygodnik.walbrzyski.pl/index.php/aktualnoci/590-ludwiczuk-rosiak-o-czym-mowili;http://wroclaw.gazeta.pl/wroclaw/1,35771,8749660,Senator_PO__bedzie_fikal__dostanie_w_ryj__NAGRANIE_.html .4 http://wyborcza.pl/1,76842,9053213,Walbrzych__w_dzien_wyplaty_miasto_tanczy.html 7
  8. 8. Naszym zdaniem taki artykuł ma spore znaczenie. Jest ono pochodną silnej pozycji „GazetyWyborczej” jako medium uważnie czytanego i poważnie traktowanego przez środowiskaopiniotwórcze (np. przez wielu dziennikarzy innych redakcji). Byd może ich poglądy nie muszą byduwzględniane w planowaniu działao prorozwojowych w obszarze wałbrzyskim, niemniej tworząistotny kontekst światopoglądowy, który może okazad się ważny np. na etapie prób budowytożsamości lokalnej i promowania Wałbrzycha jako miasta, w którym wreszcie coś się udało.W trakcie kampanii przed powtórzonymi wyborami prezydenckimi w sierpniu 2011 r. Wałbrzychemwstrząsnęła kolejna afera. Okazało się, że z kasy Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnegozniknęło ponad pół miliona złotych.5 Obwiniany o to były prezes spółki publicznie oświadczył, żepieniądze zostały wyprowadzone, żeby wspomóc kampanie wyborcze dotychczasowego prezydentamiasta.6 Jakby było mało, pojawiło się kolejne nagranie – tym razem dokumentujące rozmowę tegożprezydenta z byłym wiceprezesem innej miejskiej spółki. Szef miasta nakłaniał swojego rozmówcę doprzekazania pieniędzy na kampanię.7Wizerunek „przygnębionego, zapuszczonego, przekręconego” Wałbrzycha nałożył się na wcześniejszysposób patrzenia na to miasto – przez pryzmat biedaszybów i wysokiego bezrobocia. Przykładem jestinny obszerny tekst z „Gazety Wyborczej”, znamiennie zatytułowany „Dziki Wałbrzych”, z listopada2010 r. Opisuje kompletną bezradnośd lokalnych władz i organów ścigania wobec biedaszybnikówryjących w prywatnej działce, na której miało stanąd osiedle. „Miasto po cichu pozwalało na to, bypowstawały tam biedaszyby, dzięki temu pozbywało się problemów społecznych, których wWałbrzychu nie brak” – podkreślał autor.8Wspólnym mianownikiem opowieści o biedaszybach i o kupowaniu głosów jest oczywiście bieda. Jakwynika z przytoczonych publikacji, to właśnie ona stała się głównym składnikiem postrzeganiaWałbrzycha z zewnątrz. Miasto nie ma szczęścia do obecności w mediach. Negatywnym bohateremogólnopolskiej kampanii społecznej przeciwko piratom drogowym był pijany kierowca prowadzącysamochód na wałbrzyskich rejestracjach.9 W listopadzie 2009 r. prasa podawała, że Wałbrzych zostałuznany za jedno z trzech najbardziej odpychających polskich miast (obok Bytomia i Rudy Śląskiej).10Jakby było mało, w połowie czerwca 2011 r. rząd – w atmosferze skandalu – wymienił zarządWałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. To gospodarcza chluba tej części Dolnego Śląska. Niewnikamy w przesłanki decyzji, musimy jednak odnotowad fatalny wizerunkowo oddźwięk tejzmiany.11 Wywołana nią publiczna awantura trwała w najlepsze jeszcze półtora miesiąca później.5http://wroclaw.gazeta.pl/wroclaw/1,35771,9968839,Gdzie_sie_podzialo_pol_miliona_z_walbrzyskiego_MPK_.html .6 http://www.gazetawroclawska.pl/fakty24/433295,zarzecki-pieniadze-poszly-na-kampanie,id,t.html .7 http://www.30minut.pl/UserFiles/file/365.pdf, str. 4.8 http://wyborcza.pl/1,76842,8599114,Dziki_Walbrzych.html .9 http://walbrzychfakty.pl/2011/04/27/piles-nie-jedz-na-walbrzyskich-blachach/ .10 Tak wynika z raportu międzynarodowej agencji Young@Rubicam. Por.http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80708,7253954,Bytom__Walbrzych__Ruda_Slaska___najbardziej_odpychajace.html .11 Np. pod koniec lipca 2011 r. burmistrz Dzierżoniowa Marek Piorun publicznie zastanawiał się, czy zmiany wWSSE nie odstraszą pewnego „bardzo poważnego inwestora”, który rozważał ulokowanie swojego zakładu wstrefie. „Negocjacje, które rozpoczął zarząd ubiegłej kadencji są szacowane na prawie miliard złotych. Nikt nieumie dziś powiedzied, jaki będzie teraz ich los” – alarmował burmistrz Piorun w portalu „Tygodnika 8
  9. 9. Do stereotypu Wałbrzycha jako „miasta upadłego” odwołał się jeden z kandydatów na prezydentamiasta – notabene związany z politycznym establishmentem Wrocławia – podczas jesiennej kampaniiw 2010 r. Opublikowana przez niego „Wałbrzyska Kronika Filmowa” przekonuje, że miastoprzeżywało lata świetności za PRL, a upadło za sprawą upartyjnionych elit już za III RP. Autorzy klipuzastosowali podobny chwyt jak „Gazeta Wyborcza” w jednym z cytowanych wyżej tekstów –Wałbrzych został porównany z innymi miastami Dolnego Śląska, które radzą sobie lepiej. W tymwypadku – z Bolesławcem i Lubinem.12W styczniu 2011 r. przeciwko oczernianiu miasta przez duże media zaprotestowała w liście otwartymredakcja „Tygodnika Wałbrzyskiego”.13 Skutek był żaden. Cytowany tekst „Wyborczej” o„przygnębionym, zapuszczonym, przekręconym” Wałbrzychu ukazał się w lutym.Trzeba pamiętad, że poprzednie władze Wałbrzycha zdawały sobie sprawę z fatalnego wizerunkumiasta. Zmienid go miały działania proponowane w „Strategii promocji Wałbrzycha na lata 2008-2013”, napisanej na zlecenie lokalnych władz przez agencję PR-owską z Wrocławia.14 Niestety już w2010 r. jedna z gazet alarmowała, że z ambitnych zamierzeo niewiele wyszło.15Także w sporządzonym w 2011 r. wewnętrznym raporcie urzędu miasta na temat stanu realizacjistrategii rozwoju Wałbrzycha czytamy, że „istnieją zadania, które jeszcze nie zostały wdrożone lubwymagają zintensyfikowania działao, co ma miejsce w przypadku zadania związanego z wizerunkiemmiasta”.16B.1.2. Gospodarka, rynek pracy, budżet miastaNiestety Wałbrzych boryka się z kryzysem gospodarczym, i to długotrwałym. Co gorsza, dominujący wmieście kierunek rozwoju ekonomicznego jest ryzykowny i grozi kolejnym tąpnięciem. Przejawemkryzysu jest też słaby budżet samorządowy Wałbrzycha i mało ambitna polityka inwestycyjnalokalnych władz. Pytanie: czy obecny kryzys jest związany z sytuacją ekonomiczną na świecie, czy jestefektem decyzji sprzed dwóch dekad o likwidacji głównej gałęzi przemysłu w regionie?Wałbrzych jest drugim pod względem liczby mieszkaoców miastem na Dolnym Śląsku17. Swójdynamiczny rozwój od początku XX wieku zawdzięczał górnictwu węgla kamiennego. Ten dobry okrestrwał do początku lat 90. Wówczas Wałbrzych miał ponad 140 tys. mieszkaoców18. Decyzja olikwidacji zagłębia węglowego spowodowała koniecznośd całkowitej zmiany sposobu funkcjonowaniamiasta w każdym obszarze, w tym również gospodarczym.Wałbrzyskiego”, http://tw-24.pl/index.php/component/content/article/16-top-story/4880-piorun-o-zmianach-w-wabrzyskiej-strefie .12 http://www.youtube.com/watch?v=Gf3tzBXiGMI&feature=related . Szczególnie krzywdzące dla Wałbrzychajest porównanie z Lubinem. Wszak miasto to zawdzięcza swoją prosperity wciąż wydobywanej i drogiej miedzi,zaś Wałbrzych od kilkunastu lat nie może wydobywad węgla kamiennego, z którego żył w czasach PRL.13 http://www.naszesudety.pl/?p=artykulyShow&iArtykul=8173 .14 http://bip.um-walbrzych.dolnyslask.pl/plik.php?id=367 . Warto dodad, że strategia ta zawiera wiele celnychspostrzeżeo i propozycji.15 http://www.gazetawroclawska.pl/fakty24/314380,walbrzych-zla-promocja-miasta-kosztuje-tysiace,id,t.html .16 „Projekt raportu z realizacji ‘Strategii Zrównoważonego Rozwoju Miasta Wałbrzycha do 2013’ za rok 2010”,dokument w posiadaniu autorów niniejszego tekstu, str. 43.17 Dane GUS – Rocznik demograficzny 201018 Dane GUS – liczba mieszkaoców na koniec 1991 roku. 9
  10. 10. Wałbrzych odbudowuje swój potencjał gospodarczy, ale wciąż nie osiągnął poziomu z czasówfunkcjonowania przemysłu węgla kamiennego. Zapewne najefektywniejszym z działao, które miały nacelu zmniejszenie negatywnych skutków likwidacji zagłębia było utworzenie Wałbrzyskiej SpecjalnejStrefy Ekonomicznej (WSSE).a) Analiza porównawcza. Wałbrzych a Gorzów Wielkopolski i Zielona GóraObecnie Wałbrzych liczy około 120 tys. mieszkaoców, jest na 32. miejscu w Polsce pod względemliczby ludności – pomiędzy Gorzowem Wielkopolskim a Zieloną Górą. Aby ocenid jego obecnypotencjał porównaliśmy go właśnie z tymi dwoma miastami.Z miasta typowo przemysłowego Wałbrzych stał się miastem o charakterze przemysłowo–handlowo–usługowym, a wraz z przyległymi miejscowościami uzdrowiskowymi – również miastem o rodzącej sięfunkcji turystycznej. Największymi firmami są te ulokowane w WSSE: m.in. Toyota MotorManufacturing Poland Sp. z o. o., zakłady koncernu Faurecia, Cersanit Polska. Poza strefąnajwiększymi firmami są Ronal Polska Sp. z o.o., Wałbrzyskie Zakłady Koksownicze Victoria S.A. orazłącznie podmioty działające w centrum handlowym Victoria. Na liście 500 największych firm wPolsce19 Wałbrzych ma trzech przedstawicieli, natomiast Gorzów Wielkopolski jednego, a ZielonaGóra żadnego.Wiodące sektory gospodarki w Wałbrzychu to motoryzacja, przemysł ceramiczny oraz handel. Wmieście i tuż za jego granicą (w Szczawnie-Zdroju) funkcjonują przedstawicielstwa wszystkichnajwiększych sieci handlowych oraz banków. Skrócona analiza danych statystycznych dla regionuwałbrzyskiego, gorzowskiego i zielonogórskiego z Rocznika Statystycznego Województw na rok 2010wskazuje, że Wałbrzych to miasto najszybciej starzejące się, o przewadze budownictwa i przemysłu wgospodarce. Wałbrzyskie charakteryzuje się wciąż najwyższą wśród analizowanych regionów stopąbezrobocia: 18,2 proc. na koniec maja 201120 (bezrobocie w samym Wałbrzychu spadło z 17,3 proc. w2003 r. do 9,8 proc. w 2009 r.)21. Ale też ma – co jest dośd zaskakujące – najwyższe średniewynagrodzenie: 2872,7 PLN.W Wałbrzychu stosunkowo dobrze rozwinięta jest sied szkół średnich, natomiast przeciętnie – szkółwyższych.Wśród porównywanych miast ma on największą wartośd produkcji sprzedanej, co przekłada się nadrugie miejsce dla wartości produkcji sprzedanej na mieszkaoca. Najsłabiej wypada w porównaniuwartości inwestycji w przedsiębiorstwach.Wałbrzych ma porównywalną liczbę podmiotów gospodarczych (największa liczba bezwzględnieprzekładająca się na drugie miejsce w odniesieniu do liczby podmiotów na 10 tys. mieszkaoców). Mateż zdecydowanie więcej zarejestrowanych podmiotów posiadających osobowośd prawną – zarównobezwzględnie, jak i w przeliczeniu na 10 tys. mieszkaoców. Natomiast osób fizycznych prowadzącychdziałalnośd na 10 tys. mieszkaoców jest najmniej, mimo największej liczby podmiotówzarejestrowanych w tym regionie.19 Ranking tygodnika Polityka za rok 201020 Liczba bezrobotnych zarejestrowanych oraz stopa bezrobocia według województw, podregionów i powiatówdane GUS ze strony DWUP.21 Za Bankiem Danych Lokalnych GUS. 10
  11. 11. Dane z 2008 r. wskazują, że produkt krajowy brutto w Wałbrzychu był zdecydowanie najniższy.Również dochody budżetowe – nawet po wyłączeniu danych powiatowych (wszak Wałbrzych jakomiasto nie jest powiatem, o czym piszemy w dalszej części tekstu) – dla Gorzowa Wielkopolskiego iZielonej Góry stawiają Wałbrzych na ostatnim miejscu w porównywanej grupie. Mimo większej liczbypodmiotów gospodarczych Wałbrzych uzyskuje zdecydowanie niższe dochody z tytułu podatków PIT iCIT.Powyższa analiza wskazuje, że Wałbrzych – ze względu na najniższy produkt krajowy brutto oraznajniższe wśród porównywanych miast dochody budżetowe – boryka się z kryzysem gospodarczym.Tezę tę potwierdza również najwyższe wśród porównywanych miast bezrobocie. Analizującdynamicznie powyższe dane jasnym jest, że obecny kryzys gospodarczy ma niewiele wspólnego zkryzysem światowym i wciąż jest pokłosiem decyzji sprzed dwóch dekad. Wielkośd PKB orazwysokośd budżetu miasta nie jest niska ze względu na spadek w ostatnich latach – wręcz przeciwnie,wielkości te są z roku na rok wyższe, ale wciąż odbiegają od wielkości w porównywalnych ze względuna liczbę mieszkaoców miastach, które wcale nie są uważane za wyróżniające się ekonomicznie.Działania restrukturyzacyjne – na podstawie analizy danych statystycznych – można uznad zaniewystarczające.b) Analiza wewnętrznej sytuacji gospodarczejPodstawowe dane:1. Podmioty gospodarcze 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010Podmioty gospodarki narodowej 20 396 20 328 20 513 20 551 20 667 19 687 20 404Sektor publiczny ogółem 2 360 2 515 2 556 2 595 1 798 1 845 1 884Sektor publiczny - Spółki prawa 41 40 41 41 40 38 37handlowegoSektor prywatny ogółem 18 036 17 813 17 957 17 956 18 869 17 842 18 5200-9 19 991 19 658 19 603 19 786 19 814 19 920 18 92610-49 584 599 586 588 599 619 63850-249 122 112 115 115 116 108 102250-999 24 25 22 22 20 16 171000 i więcej 3 2 2 2 2 4 4Nowo zarejestrowane podmioty 1 014 1 355 1 346 1 190 1 303 1 542 1 711Wyrejestrowane podmioty 1 376 1 558 1 178 1 185 1 180 2 533 1 012Podmioty wpisane do rejestru 1 101 1 092 1 096 1 117 1 129 1 143 1 097REGON na 10 tyś mieszkaocówŹródło BDL 11
  12. 12. Uwaga: odrębnej analizy wymagają skokowe zmiany w liczbie podmiotów publicznych i prywatnychw latach 2007-2008.2. Instytucje otoczenia biznesu- Wałbrzyska Specjalna Strefa Ekonomiczna „Invest-Park”- Dolnośląska Agencja Rozwoju Regionalnego, instytucja zarządzająca Dolnośląskim ParkiemTechnologicznym „T-Park”- Fundusz „Mikro”- Fundusz Regionu Wałbrzyskiego- Cech Rzemiosł Różnych i Małej Przedsiębiorczości- Działania podejmowane w Strefie Aktywności Gospodarczej Obszaru Poniatowa (SAGOP)3. Wnioski- Liczba podmiotów gospodarczych w Wałbrzychu począwszy od 2004 r. utrzymuje się na zbliżonympoziomie. Świadczy to o stagnacji gospodarczej miasta.- Brakuje dużych przedsiębiorstw mogących pełnid funkcję lokomotyw rozwoju.- Nie ma dużych przedsiębiorstw, których centrala zlokalizowana byłaby w Wałbrzychu. Wokół takichzakładów można byłoby budowad sieci powiązao gospodarczych.- Wyniki badao prowadzone w innych regionach wskazują na dużą biernośd przedsiębiorców, brakwzajemnego zaufania (niski kapitał społeczny) oraz nieumiejętnośd budowy wyżej zorganizowanychstruktur. Prawdopodobnie podobny wniosek można odnieśd do Wałbrzycha.- Wygląda na to, że Wałbrzych ma stosunkowo dobrze rozwinięte instytucje otoczenia biznesu. (Ichfunkcjonowanie powinno byd przedmiotem dalszych analiz).- Wysoka stopa bezrobocia nie jest ewentualnym atutem w przyciąganiu inwestorów, gdyż nie wiążesię z niskim poziomem zarobków. Bezrobocie ma charakter strukturalny. Osoby długotrwalebezrobotne stają się dysfunkcyjne i faktycznie nie stanowią konkurencji dla osób zatrudnionych. Wrezultacie mamy do czynienia z paradoksem polegającym na tym, że pomimo wysokiego bezrobociapracodawcy zmuszeni są do płacenia stosunkowo wysokiego wynagrodzenia, a tym samym nie chcąinwestowad poza WSSE.c) Niebezpieczeostwo nowej monokultury gospodarczejKłopoty Wałbrzycha wyniknęły z braku właściwej dywersyfikacji gospodarki. Gałęzie, na którychopierało się całe funkcjonowanie miasta i które zapewniały dostatek, okazały się całkowicienieefektywne ekonomicznie. Głównym remedium miało byd utworzenie strefy ekonomicznej. Jejpodstawowym zadaniem było przyciągnięcie inwestorów, którzy stworzą nowe miejsca pracy. 12
  13. 13. Spółka „Invest-Park” zarządza strefą bardzo dobrze. Oceniana jest jako jedna z najlepszych stref wPolsce, a nawet w Europie.22 W rozporządzeniu ministra gospodarki z 31 sierpnia 2009 r. w sprawieustalenia planu rozwoju WSSE czytamy: „Misją strefy jest wspieranie rozwoju gospodarczego ispołecznego regionów południowo-zachodniej Polski zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju,poprzez wdrażanie rozwiązao stymulujących optymalne wykorzystanie uwarunkowaoekonomicznych, dostępnych zasobów ludzkich oraz infrastruktury…”. Jednocześnie rozporządzeniewskazuje, by „z uwagi na tworzenie się w rejonie Dolnego Śląska klastrów: motoryzacyjnego i AGD,*pozyskiwad+ inwestorów reprezentujących przemysł motoryzacyjny, elektroniczny i artykułówgospodarstwa domowego, a także inwestorów z branży tworzyw sztucznych. Na terenachdużych miast będą preferowane inwestycje innowacyjne, badawczo-rozwojowe i tworzeniecentrów nowoczesnych usług. Zgodnie z Koncepcją dla województwa dolnośląskiego "kryteriumsektorów priorytetowych" poszerza się o produkcję części i akcesoriów dla przemysłu oraz branżęelektrotechniczną”.Innymi słowy, priorytetem nie jest już sama walka z bezrobociem za wszelką cenę. Akcent zostajeprzesunięty na budowę gospodarki opartej na innowacjach i nowoczesnych usługach – także wWałbrzychu.Jednak na liście inwestorów umieszczonych na stronach internetowych WSSE „Invest-Park”23 wpodstrefie wałbrzyskiej widnieje 16 firm, z czego 10 powiązanych jest z przemysłem motoryzacyjnym.Kolejne dwa pozwolenia jeszcze nieuwzględnione na liście – dla firm Mando Corporation i Ronal – torównież duże inwestycje w branży motoryzacyjnej. Analizując dane ze względu na wielkośdinwestycji, a nie liczbę firm reprezentujących daną branżę, z firmami motoryzacyjnymi konkurowadmoże wyłącznie Cersanit. Niewątpliwy sukces WSSE w odniesieniu do innych stref nie możeprzesłaniad faktu, że Wałbrzych znów bazuje na jednej wiodącej gałęzi przemysłu, która równieżboryka się z kryzysem na świecie.d) Analiza budżetu miasta WałbrzychaOstatnie cztery lata to czas dekoniunktury w gospodarce światowej, która wywołała recesję w wielukrajach Unii Europejskiej i spadek wzrostu PKB o ok. 2-3 proc. w Polsce. Sytuacja ta miała oczywistywpływ na finanse samorządów, które w omawianym okresie zanotowały ograniczenie wzrostudochodów, a w niektórych przypadkach ich spadek w porównaniu do lat 2007-2008. Dekoniunkturamiała zapewne także wpływ na kształt budżetu Wałbrzycha. Mimo to suma bilansująca (dochody iwydatki powiększone o kredyty i wynikające z nich zobowiązania) stale rośnie: 330 mln zł (2008), 351mln zł (2009), 391 mln zł (2010), ponad 407 mln zł (2011).Rosną też wydatki. W 2008 r.: 319 mln zł (budżet po zmianach), 2009: 344 mln zł (budżet pozmianach), 2010: 384 mln zł (budżet po zmianach), prognoza na 2011 przewiduje 378 mln zł, jednakstałe niedoszacowanie wydatków w uchwałach budżetowych w kolejnych latach każe przypuszczad,że w bieżącym roku osiągną one poziom pomiędzy 390 mln, a 400 mln zł.22 Por. Magdalena Stawicka, Lidia Żurawowicz, Marek Wróblewski, „Analiza aktywności dolnośląskichpodmiotów gospodarczych. Wyznaczanie głównych trendów. Impulsy patentowe. Studia przypadków”,Wrocław 2010,http://www.dawg.pl/public/uploads/userfiles/file/Analizy/Analiza_aktyw_doln_pod_gosp_zesp_2.pdf, str. 31.23 http://www.invest-park.com.pl/userfiles/strona_gl/lista_inwestorow.pdf . 13
  14. 14. Dochody budżetowe kształtują się następująco: 277 mln zł (2007), 315 mln zł (2008), 329 mln zł(2009), 347 mln zł (2010). Na 2011 r. uchwała budżetowa przewiduje 354 mln zł. Skumulowanydeficyt z lat 2008–2011 będzie wynosił ok. 80 mln zł, z tego ponad 24 mln zł zostało zapisanych wuchwale na 2011 r. Łączna kwota udzielonych poręczeo to 217 mln zł, co stanowi ponad 57 proc.planowanych wydatków w 2011 r.Zarówno dochody, jak i wydatki Wałbrzycha zbliżają się do granicy 400 mln zł, co może świadczyd opewnej stabilizacji sytuacji budżetowej oraz tendencji do umiarkowanego rozwoju gospodarczego.Dobrym sygnałem jest utrzymanie poziomu wzrostu dochodów własnych. Jednak biorąc pod uwagęproblemy gospodarcze, z jakimi od prawie 20 lat boryka się miasto, jest to wzrost niewystarczający iwskazujący na wciąż zbyt słabą kondycję finansową mieszkaoców oraz przedsiębiorstw prowadzącychdziałalnośd w Wałbrzychu. Trzeba podkreślid, że zauważalna stabilizacja budżetu przy wciąż zbytniskich poziomach dochodów własnych (można je traktowad jako swego rodzaju wskaźnik potencjałuekonomicznego gminy) oraz słabej działalności inwestycyjnej gminy (o czym niżej) może się szybkoprzerodzid w trwałą stagnację, z jaką mieliśmy do czynienia jeszcze dziesięd lat temu.DochodyJak już wspomnieliśmy, w latach 2007-2011 wzrosły z 277 mln zł do 354 mln zł.Budżet Wałbrzycha – tak jak budżet każdej gminy w Polsce – składa się z trzech części: dochodywłasne, subwencja ogólna oraz dotacja celowa. Dwie ostatnie pozycje stanowią ponad 30 proc.dochodów, ale są w zasadzie całkowicie niezależne od polityki finansowej i rozwojowej gminy,dlatego nie będziemy ich omawiad. Zostaną one przedstawione jedynie jako odniesienie dodochodów własnych.Tabela poniżej zawiera zestawienie dochodów ogółem do dochodów własnych oraz subwencji idotacji w latach 2007–2011, w milionach złotych. 2007 2008 2009 2010 2011 (prognoza)dochody 277.5 315.5 329.5 347.5 354.2dochody wł. 187.6 220.3 230.6 245.0 260.4subwencja 44. 7 49.8 53.8 54.3 53.4dotacja cel. 45.1 45.4 45.2 48.2 40.4Zauważalny jest wzrost dochodów własnych o ok. 39 proc. (ponad 70 mln zł), przy wzrościedochodów budżetu wynoszącym prawie 77 mln zł. Największy wzrost dochodów Wałbrzychzanotował pomiędzy 2007 a 2008 rokiem, co nie jest zaskoczeniem, jako że był to koniec okresu silnejkoniunktury w gospodarce światowej (wzrost pomiędzy 2007 a 2008 r. wynosi 34 mln zł, zaś w latach2008-2011 – 40 mln zł). 14
  15. 15. W poniższej tabeli przedstawione są najważniejsze składowe wpływające na poziom dochodówwłasnych w budżecie gminy w latach 2008–2011, w milionach złotych. 2008 2009 2010 2011 61 67,9 62,1 65,9udział w PIT 3,9 3,9 5 5,6udział w CITpodatek od czynności 3,7 3,7 3,25 4,7cyw. prawnychpodatki i opłaty lokalne 45,1 46,1 49,8 56,6wpływy z czynszów 43,9 43 44 43,7sprzedaż majątku 15,3 15,9 15 12,4wpływy ze sprzedaży 13,9 14 12,5 12,5biletów kom. zbiorowejśrodki europejskie 10,7 7,1 26,5 31,8Zauważalny wzrost w podatkach PIT o 8 proc. wynika zapewne ze zwiększenia udziału gminy wpodatkach od osób fizycznych (wynosił on w omawianym okresie pomiędzy 5 a 7 proc.) oraz wpewnym stopniu ze wzrostu zamożności wałbrzyszan. Dobrym prognostykiem rozwoju koniunktury wgospodarce miasta jest zwiększenie wpływów z podatku od czynności cywilnoprawnych – zależy onbezpośrednio od liczby transakcji w gospodarce, więc jego wzrost może byd zapowiedzią ożywieniagospodarczego.Wzrost wpływów z podatków i opłat lokalnych byłby bardzo pozytywnym zjawiskiem, gdyby nie fakt,że wynika on w dużym stopniu ze zwiększenia opłat od środków transportu oraz podniesieniapodatku od nieruchomości. Biorąc pod uwagę ciężką sytuację bytową wielu mieszkaocówWałbrzycha, a także słabą kondycję podmiotów gospodarczych – przy równoczesnymniewystarczającym poziomie atrakcyjności inwestycyjnej – każde podniesienie kosztów życia orazkosztów prowadzenia biznesu należy traktowad jako działanie o bardzo negatywnym wpływie narozwój miasta.Niepokojącym zjawiskiem jest spadek wpływów ze sprzedaży biletów komunikacji zbiorowej aż o 10proc. (z poziomu 13,9 mln zł w 2008 r. do 12,5 mln zł w 2011 r.). Trudno wskazywad na przyczyny. 15
  16. 16. Jednak kwestia ta wymaga rozważenia w ramach polityki komunikacji i transportu w gminie. Wartoodwrócid tę tendencję. Jest ona niekorzystna z punktu widzenia budżetu, bo wywołuje potrzebęwiększych transferów z kasy miejskiej do lokalnego publicznego przedsiębiorstwa komunikacyjnego.Jest też przejawem negatywnych zjawisk – np. rosnącej liczby osób jeżdżących „na gapę”, czy trwalerezygnujących z komunikacji zbiorowej na rzecz transportu indywidualnego.Nie dziwi natomiast niewielki i utrzymujący się na poziomie ok. 15 mln zł (poza prognozą na 2011 r.,która jest jeszcze niższa) wynik sprzedaży majątku. Można go interpretowad jako efekt kilku przyczyn:a) wciąż niskiej atrakcyjności inwestycyjnej Wałbrzycha; b) niewystarczającej promocji oferty gminy;c) bliskości WSSE, która jest konkurencją dla terenów aktywności gospodarczej przeznaczonych nasprzedaż przez samorząd Wałbrzycha; d) niewielkiej liczby takich terenów.Wzrost dochodów własnych w ostatnich latach jest w dużej mierze wynikiem większej skuteczności wpozyskiwaniu środków europejskich: z poziomu 10,7 mln zł w 2008 r. do 26,5 mln zł i 31,8 mln zł w –odpowiednio – latach 2010 i 2011. Jakkolwiek poziom ponad 30 mln zł, jakie zamierza pozyskadWałbrzych można uznad za satysfakcjonujący, to trzeba zauważyd, że w latach ubiegłych (wszczególności do 2009 r.) samorząd miejski nie był skuteczny w pozyskiwaniu pieniędzy unijnych. Aprzecież w trudnej sytuacji gospodarczej miasta (gdy trudno o środki wewnętrzne) to właśnie teśrodki są najlepszym źródłem finansowania działalności gminy – zarówno bieżącej, jak i inwestycyjnej.Sprawne pozyskiwanie i wydawanie funduszy pomocowych UE, w sytuacji kiedy brakuje innychczynników wzrostu, jest kluczem do trwałego pobudzenia gospodarczego.Struktura wydatków i deficytDobrze zaplanowany, zrównoważony i proinwestycyjny budżet (czyli taki, w którym przynajmniej 20-25 proc. wydatków to inwestycje) jest źródłem wzrostu gospodarczego gminy i podnoszenia jakościżycia jej mieszkaoców. Jest też narzędziem zwiększającym jej atrakcyjnośd w oczach potencjalnychinwestorów oraz poszerzającym bazę podatkową, co z kolei jest istotne z uwagi na przyszłe dochodymiasta. W czasie dekoniunktury dobry budżet miasta jest również ważnym, a czasem jedynymimpulsem rozwojowym.Niestety w latach 2008-2011 tylko raz, w uchwale budżetowej na 2011 r., plan wydatkówmajątkowych zbliżył się w Wałbrzychu do poziomu 20 proc. ogółu wydatków budżetowych, osiągającpułap 19,4 proc. Tabela poniżej zawiera rozkład wydatków bieżących i majątkowych na tle ogólnegowzrostu wydatków budżetowych zaplanowanych w uchwałach Rady Miejskiej Wałbrzycha w latach2008–2011, w milionach złotych. 2008 2009 2010 2011wydatki ogółem 307.7 325.9 365.4 378.6wydatki bieżące 269.1 297.1 309.4 305.2wydatki majątkowe 38.6 28.8 56.0 73.4 16
  17. 17. Wyraźna jest dysproporcja w dochodach bieżących oraz majątkowych, szczególnie w 2009 r., kiedyinwestycje stanowiły zaledwie niecałe 9 proc. wszystkich wydatków w budżecie gminy. Dodajmy, żeabsolutnym minimum jest poziom 15 proc. – i to w warunkach dobrej koniunktury.Kolejna tabela pokazuje poszczególne składowe wydatków budżetowych wg działów w latach 2008–2011, w milionach złotych. 2008 2009 2010 2011Transport i łącznośd 43, 3 65,5 83,4 54,4Obsługa długu 11,0 12,5 12,4 19,8Gospodarka mieszkaniowa 51,7 57,6 61,9 55,4Oświata i wychowanie 72,8 70,0 71,5 79,8Administracja publiczna 23, 4 26,4 25,6 26,0Bezpieczeostwo 3,3 3,2 4,0 3,3Pomoc społeczna 66,6 60,7 63,8 59,2Gospodarka komunalna 16,9 20,0 23,1 21,6Uznanie zasadności poszczególnych wydatków wykracza poza ramy analizy budżetu, dlategoomówimy tylko niektóre segmenty – np. poziom obsługi długu publicznego czy wzrost nakładów naadministrację publiczną.Ponieważ poziom wydatków na obsługę długu jest bezpośrednio związany z wysokością zaciągniętychkredytów, pożyczek i udzielonych poręczeo, jego wzrost jest niezawodnie oznaką wzrostu zadłużenia(np. zaciągania nowych zobowiązao lub wzrostu poziomu oprocentowania) i powinien byd baczniekontrolowany. W przypadku Wałbrzycha mamy do czynienia z systematycznym wzrostemwspomnianych wydatków 11 mln zł (2008) do 19,8 mln zł (2011), a więc o prawie 90 proc.Pomiędzy 2008 a 2009 rokiem mamy do czynienia z niepokojącym, ok. 15-procentowym wzrostemwydatków na administrację publiczną. Każde zwiększenie wydatków w tym dziale, jeżeli nie wiążą sięone z większą efektywnością pozyskiwania środków zewnętrznych, należy traktowad jakoniewskazane.Jak już wspomnieliśmy, łączna kwota udzielonych poręczeo to 217 mln zł, co stanowi ponad 57 proc.planowanych wydatków w 2011 r. Deficyt w poszczególnych latach wynosił odpowiednio: 2,7 mln zł(2008), 14,7 mln zł (2009), 36,9 mln zł (2010), 24,4 mln zł (2011). Skumulowany deficyt wynosi 78,7mln zł.B.1.3. Sytuacja politycznaNa pierwszy rzut oka w Wałbrzychu nie ma kryzysu politycznego. W powtórzonych wyborach naprezydenta miasta wystartowało czterech wyrazistych kandydatów, których poparły czołowe 17
  18. 18. ugrupowania – zarówno lokalne, jak i krajowe. Wszelkie sygnały o nieprawidłowościach były badaneprzez upoważnione do tego organy. Kampanii towarzyszyła zainicjowana przez Fundację RozwojuDemokracji Lokalnej akcja „Zielona Wstążeczka”, namawiająca wałbrzyszan do udziału w wyborach iuczciwego głosowania.Jednak głębsza analiza sytuacji w Wałbrzychu każe nam postawid tezę, że miasto to pogrążone jest wpolitycznym kryzysie. Jego dwa główne składniki to: a) słaba pozycja samorządu miejskiego inadmierne systemowe rozproszenie kompetencji pomiędzy różne jednostki samorząduterytorialnego; b) rozdrobnienie lokalnej sceny politycznej, które samo w sobie nie jest zjawiskiemzłym, ale staje się sporym problemem na obszarze próbującym podźwignąd się z kryzysu społecznegoi gospodarczego.Ad. a) W 1945 r. Polska przejęła od Niemców niezniszczony działaniami wojennymi Wałbrzych zrozbudowaną infrastrukturą przemysłową. W okresie komunizmu miasto nie było modernizowane –władze postawiły przede wszystkim na intensywną eksploatację złóż węgla i jego dalszą przeróbkę. Wcelu zwiększenia wydobycia zatrudniały licznych robotników z terenu całej Polski, kusząc ich dobrymizarobkami i mieszkaniami. Tak powstały dwa największe blokowiska: Piaskowa Góra, a późniejPodzamcze. Wałbrzych rozrósł się z miasta około czterdziestotysięcznego do liczącego 140 tys.mieszkaoców zlepku niezależnych wcześniej miejscowości. W wyniku reformy administracyjnej z1975 r. stał się miastem wojewódzkim.De facto najważniejszymi osobami w socjalistycznym Wałbrzychu byli dyrektorzy kopalni. To onidawali pracę, mieszkania, zapewniali inwestycje, a nawet kulturę, sport i służbę zdrowia. Miasto byłouzależnione od decyzji zapadających na szczeblu ministerialnym. Wałbrzyszanie nie mieli bodźców, byuczyd się kreatywności i zaradności.Dlatego tak wielką tragedią była likwidacja przemysłu węglowego w latach 90. Wywołała nie tylkokryzys społeczno-gospodarczy, ale też wpędziła miasto w kłopoty polityczne. Władze samorządowemusiały nagle zająd miejsce dyrektorów kopalni w roli prawdziwych gospodarzy. Jednocześnie wwyniku przemian administracyjnych i rozgrywek międzypartyjnych Wałbrzych stracił status miastawojewódzkiego, a następnie przestał byd miastem na prawach powiatu (jako jedyne miastoprezydenckie na Dolnym Śląsku). To oznacza, że samorząd miejski, który i tak nigdy nie miał takichinstrumentów działania jak dyrektorzy kopalni, został dodatkowo osłabiony decyzjami, którezapadały w Warszawie. Starania władz miasta o odzyskanie statusu powiatu nie przyniosły dotądrezultatu.W efekcie, Wałbrzych jest zarządzany równolegle przez dwie niezależne od siebie instytucje –samorząd miejski i starostwo powiatowe. W dodatku nie stanowi logicznej całości administracyjno-przestrzennej: nie dośd, że jest dośd luźnym zlepkiem kilku dawnych miejscowości, to np. jegofaktyczne centrum rozrywkowo-rekreacyjne znajduje się w Szczawnie-Zdroju, czyli w innej gminie.Ad. b) Wałbrzyszanie wybierają prezydentów wskazanych przez największe partie. Do 2002 r. przezSLD, a w latach 2002-2011 – przez PO (która przez większośd czasu rządziła w koalicji z PiS).Jednocześnie nie wykształciła się żadna duża lokalna siła polityczna. Jedyna licząca się miejscowaformacja – Wałbrzyska Wspólnota Samorządowa/WWS – bywa co najwyżej koalicjantem większychugrupowao. 18
  19. 19. Dominującej pozycji nie ma także żadna z dużych partii. W wyborach do rady miejskiej w 2010 r. POzdobyła 27,5 proc. głosów, WWS – 23 proc., SLD – 17,8 proc., PiS – 13,2 proc., a komitet PatrykaWilda (czyli ugrupowanie Rafała Dutkiewicza) – 10,2 proc.24 Wyniki wyborów do rady powiatuwałbrzyskiego nie były znacząco odmienne: PO – 34,3 proc., WWS – 23,5 proc., SLD – 21,4 proc., PiS –15,4 proc., PSL – 4,7 proc.25 Co więcej, dośd często zdarza się, że pojedynczy politycy przechodzą zjednego obozu do drugiego.Przejawem rozdrobnienia sceny politycznej są też naszym zdaniem skandale związane z kupowaniemgłosów (do takich chwytów nie ucieka się ktoś, kto jest pewien zwycięstwa lub porażki; robi tak ktoś,kto czuje, że może wygrad, jeśli trochę „pomoże szczęściu”).Ugrupowania polityczne w Wałbrzychu są więc skazane na ciągłe negocjacje i tworzenie płynnychukładów obejmujących jednocześnie samorządy miejski i powiatowy oraz do budowania sobie bazwyborczych we wszelkich możliwych segmentach elektoratu, włączając środowiska patologiczne. Zanajwiększą polityczną porażkę prezydenta, który rządził miastem ponad osiem lat (od 2002 do 2011r.) uznajemy faktyczne utrwalenie tego niedobrego status quo. W interesie prezydenta, któryzostanie wybrany w sierpniu 2011 r. leży: a) wzmocnienie pozycji samorządu miejskiego względempowiatu, ugrupowao politycznych i władz krajowych; b) integracja i wzmocnienie lokalnegoestablishmentu politycznego oraz budowa nowego zaplecza elektoralnego, które uniezależni ówestablishment od głosów środowisk patologicznych.Wielopodmiotowa scena polityczna i balans władzy nie są oczywiście zjawiskiem złym. Jednak stająsię barierą rozwoju w realiach miasta, które próbuje wyjśd z kryzysu. Przyszła strategia rozwojuWałbrzycha (podobnie jak rekomendowana przez nas w dalszej części tekstu przyszła strategia dlacałego obszaru wałbrzyskiego) musi mied mocnego wykonawcę. Może byd nim jeden z pięciupodmiotów: 1. Prezydent miasta (wzmocniony przez oddanie Wałbrzychowi powiatowości); 2. Powiat(w tym wariancie zachowujący status quo, czyli także powiatowośd grodzką); 3. Jakiś nowy podmiotintegrujący samorządy obszaru wałbrzyskiego; 4. Marszałek województwa; 5. Rząd. Najbardziejoczywiste jest rozwiązanie pierwsze, ponieważ w sposób naturalny wynika ono z systemusamorządowego Polski.Decyzję w tej sprawie podejmie rząd. Tylko on może oddad Wałbrzychowi powiatowośd. Czy odda?Tego nie wiemy.26 W naszym przekonaniu zachowanie opisanego powyżej status quo w Wałbrzychumoże byd na rękę głównym graczom politycznym, którzy dzięki temu utrzymują wpływ na miasto.Wzmocnienie prezydenta, a w konsekwencji jego możliwe usamodzielnienie się (wedle modeluznanego chodby z Wrocławia) może nie byd na rękę dużym partiom. Z drugiej strony – uważamy, żerządowi nie opłaca się długotrwałe utrzymywanie wałbrzyskiego status quo, bo grozi onokoniecznością przejęcia odpowiedzialności za to miasto przez władze centralne, w imię zasadysubsydiarności (narzędziem mogłaby byd specustawa dla Wałbrzycha lub grupy miast zagrożonychupadkiem).Także prezydent Wałbrzycha wybrany w sierpniu 2011 r. musi sprecyzowad swoją politykę wobecrealiów ustrojowych miasta. Po pierwsze – musi jasno określid, czy chce przywrócenia statusu24 http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/020000/022109.html#tabs-3 .25 http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/020000/022100.html#tabs-3 .26 Według deklaracji prezydenta miasta złożonej w drugiej połowie sierpnia 2011 r., jest duża szansa, żeWałbrzych odzyska powiatowośd od 1.01.2012. Por. http://www.walbrzych24.com/wiadomosci/35/5074 . 19
  20. 20. powiatowości, czy też woli zachowad administracyjne status quo, ale zamierza działad np. w formuleporozumienia różnych samorządów i środowisk na rzecz rozwoju obszaru wałbrzyskiego (obarozwiązania są dobre i nie wykluczają się wzajemnie). Po drugie – musi sprecyzowad, w jaki sposóbzamierza zabiegad o odzyskanie powiatowości i/lub współpracę z innymi podmiotami. W tymwypadku do rozważenia jest znana chodby z Wrocławia metoda mobilizowania mieszkaoców poprzezmedia: jej celem jest zbudowanie mocnego poparcia dla jakiejś dużej inicjatywy (może nią byd np.odzyskanie powiatowości) – i zaszachowanie nim sił rządzących krajem, które mogą przestraszyd sięutraty elektoratu w Wałbrzychu podczas wyborów krajowych. Taka populistyczna akcja może jednaknie sprawdzid się w rozdrobnionym politycznie i słabym społecznie Wałbrzychu.Wniosek: najrozsądniejszą polityką władz tego miasta będzie mozolne budowanie partnerstw iporozumieo. (Konkretną rekomendację w tej dziedzinie formułujemy w par. C.1.1.).B.1.4. Administracja, ustrój, przestrzeoTa dziedzina życia publicznego nie jest sama w sobie pogrążona w kryzysie. W naszym przekonaniustanowi jednak istotny kontekst kryzysów opisywanych w innych podrozdziałach tej części tekstu.Specyficznymi problemami obszaru wałbrzyskiego są: 1. Rozdrobnienie przestrzenne iadministracyjne; 2. „Kolonialne” uzależnienie od rządu w Warszawie.Ad. 1) Rozdrobnienie przejawia się nie tylko wspomnianym powyżej rozbiciem zarządzaniaWałbrzychem pomiędzy samorząd gminny i powiatowy, ale też nielogicznym podziałem obszarufunkcjonalnego pomiędzy różne gminy. Dla wielu wałbrzyszan rolę starówki pełni deptak wSzczawnie-Zdroju, natomiast wałbrzyski rynek sprawia wrażenie martwego, zwłaszcza w porównaniunp. z rynkiem wrocławskim – nie tylko brakuje mu atrakcyjnych pubów i restauracji, ale i ratusza,który stoi w pobliżu, acz przy innym placu. Administracyjny Wałbrzych jest zlepkiem osiedlipoprzedzielanych terenami kopalnianymi, wzgórzami, a nawet lasami. Z kolei funkcjonalna całośduzdrowiskowa znajduje się w dwóch gminach, które nie sąsiadują ze sobą – Szczawnie-Zdroju iJedlinie Zdroju.Sztandarowym projektem przestrzennym Wałbrzycha jest Trakt Księżnej Daisy, który ma prowadzidod Zamku Książ, poprzez Szczawno-Zdrój, Aqua Zdrój, Starą Kopalnię do zrewitalizowanegoŚródmieścia i Galerii Victoria.27 Na pierwszy rzut oka, jest to koncepcja „wałbrzycho-centryczna”.Wydaje się byd próbą integracji samego miasta centralnego. Trzeba jednak zauważyd, że Traktuwzględnia Szczawno Zdrój.28 Dla odmiany, na samym Wałbrzychu koncentruje się lansowana przezlokalną opozycję koncepcja Traktu Wałbrzyskiego, oparta o linię kolejową, dworce i obiektypoprzemysłowe.29Uważamy te pomysły za interesujące, jednak naszym zdaniem warto rozważyd inne podobne „trakty”oraz funkcjonalne powiązania na poziomie sublokalnym, ponad granicami gmin. Pytania: czyrewitalizacja Śródmieścia i utworzenie Starej Kopalni nie są konkurencją dla Szczawna-Zdroju? Amoże Szczawno tworzy funkcjonalną całośd z pobliskimi blokowiskami wałbrzyskimi – i nie ma sensujej sztucznie rozbijad w imię spójności terytorialnej Wałbrzycha (warto odnotowad położenie galerii27 http://www.um.walbrzych.pl/strony/do_druku/aktualnosci/2010/07/035.php .28 Por. http://www.gazetawroclawska.pl/stronaglowna/164197,walbrzych-przegrywa-daisy,id,t.html .29 http://www.traktwalbrzyski.pl/stacje.html . 20
  21. 21. handlowych na terenie Szczawna, tuż przy wałbrzyskich osiedlach)? Czy sensowny byłbyuzdrowiskowy trakt Szczawno-Zdrój – Stary Zdrój – Jedlina Zdrój? Efektem takich rozważao może bydmodel przestrzenny, w którym myślenie w kategoriach traktu, zamkniętego w granicach miastacentralnego, zajmuje wizja archipelagu mikroobszarów i pasm funkcjonalnych, które przecinajągranice między gminami.Oczywiście, takie rozważania mają sens tylko w sytuacji, gdy zainteresowane gminy blisko ze sobąwspółpracują. Są przykłady takiej kooperacji: 1. Jedenaście gmin obszaru, w tym Wałbrzych, tworzyWałbrzyski Związek Wodociągów i Kanalizacji30; 2. Mieroszów, Czarny Bór, Stare Bogaczowice iBoguszów-Gorce są udziałowcami spółki Sanikom, która buduje nowoczesne składowisko odpadów wLubawce (piszemy o nim w części poświęconej kontekstom przestrzennym rozwoju obszaruwałbrzyskiego); 3. W 2009 r. na zlecenie Dolnośląskiej Organizacji Turystycznej powstała „Strategiarozwoju turystyki w gminach: Wałbrzych, Świebodzice, Boguszów-Gorce, Szczawno-Zdrój, Jedlina-Zdrój, Mieroszów, Walim, Głuszyca oraz w Powiecie Wałbrzyskim na tle Subregionu Turystycznego‘Góry Wałbrzyskie’”31; 4. W 2010 r. Szczawno-Zdrój powierzyło Wałbrzychowi zadania z zakresulokalnego transportu zbiorowego32; 5. Wałbrzych i Jedlina Zdrój mają wspólną gminną komisjęurbanistyczno-architektoniczną, a urbanista miejski Wałbrzycha jest jednocześnie szefem podobnejkomisji w Boguszowie-Gorcach33; 6. W 2011 r. powiat wałbrzyski stworzył portal Ziemiawalbrzyska.pl,by promowad ofertę turystyczną gmin z tego obszaru34; 7. Wałbrzych realizuje lub koordynujeinwestycje drogowe z Walimiem i Szczawnem, współpracował też z sąsiednimi gminami przywytyczaniu trasy Via Regia.35Z drugiej strony, trzeba brad pod uwagę rozbieżności interesów, a nawet konflikty pomiędzysamorządami omawianego obszaru. Wałbrzych i Szczawno-Zdrój spierają się o układ dróg napograniczu obu gmin. Mieroszów jest zainteresowany rozbudową miejscowej kopalni melafiru, którazagraża znanemu schronisku „Andrzejówka” – jednemu z najważniejszych elementów infrastrukturyturystycznej Wałbrzycha.36Inna rzecz, że rozdrobnienie przestrzenne samego Wałbrzycha można potraktowad jako szansęrozwojową. Ułatwia ono realizację wizji miasta policentrycznego oraz budowę tożsamości napoziomie sublokalnym.Instrumentem służącym sformułowaniu i wdrożeniu takiej wizji może byd nowe studiumuwarunkowao i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta. Będzie musiało powstad, borada miejska uznała w styczniu 2011 r. dotychczasowe studium za nieaktualne (acz w tej samej30 Por. http://wzwik.walbrzych.sisco.info/ ihttp://wzwik.walbrzych.sisco.info/zalaczniki/1294/Statut_WZWiK.doc .31 http://turystyka.dolnyslask.pl/pliki/Strategia_03_03_2009_ogolna.pdf . Z informacji uzyskanych przez nas wUrzędzie Miasta Wałbrzycha wynika, że strategia ta jest uwzględniana przez lokalne władze w planowaniu irealizowaniu inwestycji w infrastrukturę turystyczną. Przykładami takich inwestycji są Aqua Zdrój, projekt„Wałbrzych Miasto MTB”, urządzenia dla osób niepełnosprawnych w Zamku Książ i w Starej Kopalni itp.32 http://bip.um-walbrzych.dolnyslask.pl/plik.php?id=3126 .33 Por. http://bip2.alfatv.pl/pliki/alfa/archiwum.bip.boguszow-gorce.pl/bip.boguszow-gorce.pl/pliki/File/ZarzadzeniaBM/Zarzadzenie_Nr_720.pdf .34 http://ziemiawalbrzyska.pl/czytaj/1-lipca-ruszyl-portal-ziemia-walbrzyska,286.html .35 Informacja z Urzędu Miasta Wałbrzycha.36 Informacje uzyskane podczas rozmów z urzędnikami z obszaru wałbrzyskiego. 21
  22. 22. uchwale radni wstrzymali prace nad nową wersją dokumentu „do czasu wejścia w życie ustawy ozmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz niektórych innych ustaw”).37Obecnie „jedynie częśd powierzchni” Wałbrzycha objęta jest miejscowymi planamizagospodarowania przestrzennego – czytamy w analizie załączonej do uchwały.38 Jak duża jest taczęśd? Taka liczba nie zostaje podana wprost. Z naszych informacji wynika, że to ok. kilkanaścieprocent miasta39. W 2006 r. „jedynie 9,28 proc. powierzchni gminy” miało miejscowe plany.40 Analizaz 2010 r. nadmienia, iż „intensywne prace planistyczne rozpoczęte po wygaśnięciu planu ogólnego(począwszy od 2003 roku) nie mogły przynieśd znaczącego zwiększenia obszaru objętego planamimiejscowymi z uwagi na koniecznośd aktualizacji starszych dokumentów”. Autorzy dokumentudodają, że z powodu wciąż zmieniających się przepisów (zwłaszcza dotyczących ochrony przyrody,zabytków oraz wspierania rozwoju i usług sieci telekomunikacyjnych) proces sporządzania planów„jest bardziej pracochłonny, a przez to kosztowniejszy”. W rezultacie, „nie jest możliwe szybkiezwiększenie ilości obowiązujących miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego”. Z drugiejstrony, „niemal połowa powierzchni miasta z uwagi na niekorzystną rzeźbę terenu i pokrycie lasaminie nadaje się do zainwestowania, co sprawia, że tereny te nie wymagają pilnych pracplanistycznych”.41Ad. 2) Byd może znacznie większym problemem niż rozdrobnienie przestrzenne i administracyjne jestde facto kolonialny status obszaru wałbrzyskiego. To rząd w Warszawie, a nie samorządjakiegokolwiek szczebla podejmuje najważniejsze decyzje dotyczące Wałbrzycha i okolic. To paostwozdecydowało o: 1. Zaprzestaniu wydobycia węgla; 2. Utworzeniu WSSE; 3. Odebraniu Wałbrzychowipowiatowości. To w rękach paostwa są decyzje o: 1. Zmianie władz WSSE; 2. Prywatyzacjiprzedsiębiorstw kluczowych dla obszaru wałbrzyskiego – Uzdrowiska Szczawno-Jedlina i koksowniVictoria. Stawiamy śmiałą tezę, że Wałbrzych traktowany jest przez rząd jak kolonia. Byd może to jestnajwiększa przeszkoda w rozwoju miasta.Co ciekawe, niedawno pojawiły się identyczne interpretacje pozycji Szczecina: „… uderzające jestkolonizacyjne wręcz podejście do WZP *Województwa Zachodniopomorskiego – red.] kolejnowszystkich, poczynając od 1945 r., władz centralnych Rzeczpospolitej” – pisze Marek Dutkowski wjednej z ekspertyz sporządzonych na potrzeby prac nad Strategią dla Polski Zachodniej. –„Charakteryzuje je z jednej strony intensywna eksploatacja zastanych i istniejących zasobów iwalorów bez dbałości o ich odtwarzanie i utrzymanie i wzmacnianie, a z drugiej strony nieznajomośd,protekcjonalnośd, lekceważenie oraz tolerowanie i podtrzymywanie dystansu od reszty kraju”.42 Osłabym poczuciu tożsamości mieszkaoców Szczecina – zwłaszcza w zestawieniu z Wrocławiem iKrakowem – pisał znany współczesny badacz miast Paweł Kubicki („… wszyscy respondenci w trakciewywiadów jak mantrę powtarzali, że Szczecin to miasto z wielkimi możliwościami i ogromnym37 http://bip.um-walbrzych.dolnyslask.pl/dokument.php?iddok=5967&str=28 .38 „Analiza zmian w zagospodarowaniu przestrzennym miasta Wałbrzycha”, Wałbrzych 2010, http://bip.um-walbrzych.dolnyslask.pl/plik.php?id=3244, str. 23.39 Nieoficjalna informacja pozyskana w trakcie rozmów z urzędnikami.40 „Analiza zmian w zagospodarowaniu przestrzennym miasta Wałbrzycha”, Wałbrzych 2006, str. 22. Dokumentw posiadaniu autorów strategii.41 „Analiza…”, Wałbrzych 2010, op.cit., str. 23.42 Marek Dutkowski, „Województwo Zachodniopomorskie. Raport regionalny 2011”, Szczecin 2011, dokumentw posiadaniu autorów niniejszego tekstu. 22
  23. 23. niewykorzystanym potencjałem”).43 Trudno nie odnieśd wrażenia, że podobne opinie mogłyby bydsformułowane w odniesieniu do Wałbrzycha.Taka sytuacja jest oczywiście dużym wyzwaniem dla wałbrzyskich polityków działających na szczeblukrajowym – zwłaszcza dla parlamentarzystów. To oni są naturalnymi ambasadorami swojego obszaruprzy „centrali” w Warszawie.B.1.5. Środowisko, podstawowe uwarunkowania jakości życiaNiestety Wałbrzych wciąż boryka się z poważnymi problemami ekologicznymi.Miejscowy przemysł silnie wpłynął na środowisko naturalne. W latach 80. Wałbrzych miał niedobrąrenomę najbardziej zanieczyszczonego i zdegradowanego ekologicznie miasta w Polsce.44 Od lat 90.XX w. sytuacja ekologiczna zaczęła się poprawiad, głównie za sprawą upadku kopalni i wałbrzyskichkoksowni.45 Jednak do dziś poważnymi problemami są: zanieczyszczenie powietrza, nieuregulowanagospodarka odpadami i słaba gospodarka wodna.Zanieczyszczenie powietrzaWałbrzych jest miastem położonym w dolinach, co sprzyja powstawaniu smogu. W Programieochrony powietrza dla województwa dolnośląskiego powiat wałbrzyski opisany został w osobnymrozdziale jako jedna z dziesięciu stref, „dla których wystąpiły ponadnormatywne stężeniaprzynajmniej jednej z normowanych substancji”. W tym wypadku chodzi o benzo(a)piren oraz pyłPM10.46Obie substancje są groźne dla zdrowia. Sytuacja jest coraz gorsza. „W 2009 roku poziom stężeniaśredniorocznego benzo(a)pirenu przekroczył normę o 1254%!!!” – podkreśla cytowany dokument. –„Wyraźnie widad tendencję wzrostową w analizowanych latach *2007-2009 – red.], co wskazuje nastale pogarszającą się jakośd powietrza na terenie powiatu”.47Przyczynami przekroczeo są przede wszystkim niska emisja (głównie piece węglowe), emisja liniowa(drogi: spaliny i pył) oraz punktowa (przemysł). Zaktualizowany w 2010 r. program ochronyśrodowiska w Wałbrzychu informuje, że „system ciepłowniczy nie pokrywa nawet 50 proc. potrzebcieplnych miasta. Ciepło dostarczane jest głównie do tych rejonów, gdzie koncentruje się zabudowawielorodzinna i budynki użyteczności publicznej, w północnych dzielnicach miasta” (osiedla PiaskowaGóra i Podzamcze). Pozostałe budynki mieszkalne przeważnie „korzystają z niskosprawnych paleniskwęglowych opalanych najczęściej niesortymentowym węglem”.4843 Paweł Kubicki, „Nowi mieszczanie w nowej Polsce”, Warszawa 2011, http://www.instytutobywatelski.pl/wp-content/uploads/2011/05/Ksie%CC%A8ga_mieszcz.pdf, str. 54.44 Por. http://www.powiat-walbrzyski.info/miejscowosc/Walbrzych,36 .45 Por. tamże.46 „Program ochrony powietrza dla województwa dolnośląskiego. Powiat wałbrzyski”,http://bip.umwd.dolnyslask.pl/plik.php?id=11540, str. F/4.47 Tamże, str. F/8.48 „Aktualizacja ‘Programu ochrony środowiska dla miasta Wałbrzych na lata 2010-2014 z perspektywą do roku2018”, Wałbrzych 2010,http://um.walbrzych.pl/strony/do_druku/nasze_miasto/ochrona_srodowiska/aktualizacja_ochrony_srodowiska.pdf, str. 23. 23
  24. 24. Ważnym źródłem pyłu oraz spalin z pojazdów są wałbrzyskie drogi. Aby przeciwdziaładzanieczyszczeniom gazowym powietrza, miasto zakupiło 33 nowoczesne autobusy, zasilaneniskoemisyjnym gazem ziemnym.49 Emisja punktowa (przemysł) w Wałbrzychu to przede wszystkimZakłady Koksownicze Victoria. W ramach planów inwestycyjnych zakład zamierza wprowadzid nowe,niskoemisyjne technologie koksowania węgla.50 Rolą władz miasta i powiatu jest dopilnowanie tychzamierzeo.Gospodarka odpadamiPo wejściu do Unii Europejskiej Polska zobowiązała się do dużych zmian w gospodarowaniuodpadami – zarówno przemysłowymi, jak i komunalnymi. Oznacza to ich selektywną zbiórkę,segregowanie i odzyskiwanie w postaci materii (surowce wtórne) lub energii (ciepło ze spalarniodpadów, prąd z gazu wysypiskowego). Polska nie sprostała wszystkim wymaganiom w tej dziedzinie,co skutkowad może karami finansowymi ze strony UE. Kary zapewne zostaną podzielone pomiędzygminy, w stosunku właściwym do niewykonania obowiązków odpadowych. Dlatego tak ważna stajesię sprawna gospodarka odpadami w Wałbrzychu.Podstawowe problemy Wałbrzycha w gospodarce odpadami:a) Brak rzetelnych danych. Na ten problem zwracają uwagę autorzy zaktualizowanego Planugospodarki odpadami dla miasta.51 Opierają się więc na wojewódzkiej bazie danych z tej dziedziny.Niestety, system ewidencji wytwarzanych odpadów nie działa skutecznie, przez co baza ta jest mocnoniedoszacowania. Nie ma informacji o strukturze wytwarzanych odpadów, co bardzo utrudniaplanowanie działao i przede wszystkim ich finansowanie.b) Niewielka efektywnośd selektywnej zbiórki odpadów opakowaniowych (zaledwie 0,34 proc.) orazcałkowity brak zbiórki odpadów biodegradowalnych w mieście.52 Oznacza to niski poziom odzyskuodpadów, a w efekcie kary finansowe.c) Składowisko odpadów komunalnych przy ul. Beethovena. Jest już w dużym stopniu wypełnione.Istnieje teoretyczna możliwośd podwyższenia go i eksploatowania przez kolejne cztery lata. Jest teżwariant umieszczenia przy nim Centrum Utylizacji i Odzysku Odpadów. Jednak położenie składowiskaw ścisłym centrum miasta (2 km od Rynku) przemawia za jak najszybszym zamknięciem i rekultywacjąobiektu.d) Symbolem destrukcji środowiska naturalnego w Wałbrzychu jest oczywiście składowisko Mo-Bruk.Trafiają tam odpady toksyczne. Przeciwko Mo-Brukowi protestują mieszkaocy, sprawa byławielokrotnie opisywana w mediach, także ogólnopolskich. Powody do optymizmu daje podjęta pod49 „Projekt raportu z realizacji ‘Strategii Zrównoważonego Rozwoju Miasta Wałbrzycha do 2013’ za rok 2010”,dokument w posiadaniu autorów niniejszego tekstu, str. 5.50 Por. „Program ochrony powietrza…”, op. cit., str. F/10.51 „Plan Gospodarki Odpadami dla Miasta Wałbrzycha. Aktualizacja na lata 2009 – 2012 z perspektywą do roku2015”,http://um.walbrzych.pl/strony/do_druku/nasze_miasto/ochrona_srodowiska/plan_gospodarki_odpadami/plan_gospodarki_odpadami.pdf, str. 38-40.52 Tamże, str. 58. 24
  25. 25. koniec maja 2011 r. przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska decyzja o wszczęciuprocedury, której celem jest wstrzymanie eksploatacji składowiska.53Gospodarka wodnaWałbrzych ma relatywnie dobrej jakości ujęcia wody pitnej i jest niemal w całości objęty sieciąwodociągów. Woda „pobierana jest z ujęd wody podziemnej (…) oraz zbiorników powierzchniowych.Ponadto w dzielnicach nie objętych systemem wodociągów woda pobierana jest ze studni. Systemwodociągowy gminy oparty jest na ujęciach głębinowych i powierzchniowych zlokalizowanych wgłównej mierze poza terenami Miasta Wałbrzych. Jedynym ujęciem w granicach administracyjnychmiasta jest ujęcie Rusinowa”.54 Woda dla Wałbrzycha pochodzi głównie z ujęd w Marciszowie, wpowiecie kamiennogórskim.55Niestety, stan infrastruktury przesyłowej jest nie najlepszy, stąd częste awarie i straty wody sięgającenawet 50 proc.56 Oznacza to, że woda jest droga, czasem jej brakuje, a jej jakośd bywa różna. Kosztremontu lub wymiany sieci wodociągowej w mieście będzie znaczący.Kolejnym problemem jest zanieczyszczenie niektórych ujęd – m.in. bakteriami grupy coli i nadmiernązawartością metali (żelazem, manganem, itp.).57 Zanieczyszczone są również wody powierzchniowe ipodziemne na terenie Wałbrzycha – to m.in. efekt eksploatacji węgla i działalności przemysłu.58Kanalizacja deszczowa w mieście jest przestarzała, mało skuteczna i zanieczyszcza środowisko.Również w tym przypadku koszt modernizacji istniejącego systemu będzie znaczny.B.1.6. Robocze podsumowanie: Wałbrzych w kryzysiePrzystępując do pracy nad niniejszym tekstem zastanawialiśmy się, czy Wałbrzych jest miastemupadłym. Nasza analiza wskazuje, że – na szczęście – nie można postawid aż tak radykalnej tezy. Ajednak miasto przechodzi ewidentne kryzysy. I to jednocześnie w kilku dziedzinach:- Jest fatalnie postrzegane na zewnątrz – właśnie jako miasto upadłe.- Boryka się z długotrwałym kryzysem gospodarczym. W dodatku grozi mu kolejne tąpnięcie, boniebezpiecznie rozwija się w stronę nowej monokultury – dawną rolę przemysłu węglowegoprzejmuje przemysł motoryzacyjny, który jest również podatny na wahania rynkowe. Ponadto trudnowskazad, jaka będzie przyszłośd inwestycji w WSSE. Na ile okażą się one trwałe, gdy strefyekonomiczne stracą możliwośd oferowania ogromnych ulg inwestorom?- O stagnacji gospodarczej świadczy m.in. budżet miasta. Lokalne władze pozyskują zdecydowanie zamało środków zewnętrznych i przeznaczają zdecydowanie za mało pieniędzy na inwestycje.53 http://walbrzych.naszemiasto.pl/artykul/931265,walbrzych-mo-bruk-zniknie,id,t.html .54 Aktualizacja ‘Programu ochrony środowiska dla miasta Wałbrzych na lata 2010-2014 z perspektywą do roku2018’”, Wałbrzych 2010,http://www.um.walbrzych.pl/strony/do_druku/nasze_miasto/ochrona_srodowiska/aktualizacja_ochrony_srodowiska.pdf, str. 28.55 Szczegółowy wykaz ujęd: tamże, str. 29.56 Tamże, str. 30.57 Badania z 2010 r., tamże, str. 100-102.58 Tamże, str. 94-104. 25
  26. 26. - Prezydent Wałbrzycha ma słabą pozycję. W dodatku musi dzielid się władzą nad miastem ze starostąpowiatu ziemskiego.- Lokalna scena polityczna jest rozdrobniona i podzielona. To nie jest samo w sobie złe, ale hamujewychodzenie z sytuacji kryzysowej. Poszczególne ugrupowania są skazane na ciągłe negocjacje itworzenie płynnych układów oraz budowania sobie baz wyborczych w różnych segmentachelektoratu, w tym także w środowiskach patologicznych.- Obszar wałbrzyski jest rozdrobniony przestrzennie i administracyjne. Granice gmin są nielogiczne,nie pokrywają się z granicami obszarów funkcjonalnych.- Wałbrzych z otoczeniem jest de facto kolonią Warszawy. Jest więc w dużym stopniu uzależniony oddecyzji rządu.- Powietrze jest zanieczyszczone. Śmieci składowane są na wysypisku leżącym niemal w centrummiasta. Zanieczyszczone są także niektóre ujęcia wody. Sied wodociągowa jest w takim stanie, żewytraca połowę transportowanej wody.B.2. Trzy etapy polityzacji miastaPoniższa koncepcja powstała pierwotnie jako próba uporządkowania podstawowych zjawisk ipoglądów z zakresu polityczności polskich miast po 1989 r.59 W efekcie narodził się schematteoretyczny, który wydaje nam się użyteczny jako narzędzie badania ich kondycji społeczno-politycznej.Podział zjawisk na „fazy” jest umowny. Wszystkie z nich mogą występowad po kolei, albo równolegle– kwestia następstwa zdarzeo jest drugorzędna. Acz faktem jest, że zjawiska z fazy pierwszej zaczęłybyd widoczne najwcześniej, a z trzeciej – najpóźniej.Faza 1: Polska terytorialna/samorządowa vs. Polska resortowaTo pogląd lansowany przez prof. Jerzego Regulskiego. Kolejne reformy samorządowe miały bydsystemowym demontażem scentralizowanego systemu Polski resortowej charakterystycznego dlaPRL. Wedle tej koncepcji, w ówczesnych realiach obywatele byli przede wszystkim „pracownikami”,zaś obecnie są przede wszystkim „mieszkaocami”.„Ustroje totalitarne opierają się z reguły na organizacji scentralizowanej według resortówgospodarczych. Paostwa demokratyczne preferują decentralizację i organizację terytorialną, gdyżludzie mają zbliżone potrzeby niezależnie od zawodu czy miejsca pracy”. – przekonuje Regulski –„Wszyscy chcą dobrych szkół, sprawnej służby zdrowia, dobrych dróg i zapewnionegobezpieczeostwa. A te potrzeby może najlepiej zaspokoid władza samorządowa, łącząca ludzi wedługmiejsc zamieszkania”.6059 Łukasz Medeksza, „The city as an actor, arena and topic of political conflicts in modern Poland”, maszynopisprzedstawiony podczas konferencji “Central European Dictionary of Political Concepts” zorganizowanej przez“Res Publikę Nową” w Bratysławie, w czerwcu 2011 r.60 Jerzy Regulski, „Reformowanie paostwa. Moje doświadczenia”, Szczecin 2007, str. 38. 26
  27. 27. Spór Polski samorządowej z resortową trwa do dziś – i żadna ze stron nie jest górą.61 Najnowszymiprzejawami konfliktu są: niedawna kłótnia prezydentów miast z ministrem finansów orazpermanentne napięcie pomiędzy establishmentami miejskimi a dużymi partiami politycznymi (któresą kadrową podporą Polski resortowej). Polsce samorządowej w sposób oczywisty sprzyja globalnezjawisko wzrostu znaczenia metropolii.62 Pozycja miast jest coraz mocniejsza w polskiej polityce takżedlatego, że od 2002 r. ich prezydenci wybierani są bezpośrednio (dzięki czemu mogą uniezależniad sięod partii), a budżety miejskie rosną.Tę zwiększającą się rolę miast dostrzegają zarówno dokumenty unijne (np. V Raport Kohezyjny z 2010r. postuluje przygotowanie „ambitnego programu rozwoju miast” dla Unii Europejskiej, „w którym wsposób przejrzysty wskazane zostałyby środki finansowe przeznaczone na zagadnienia miejskie, iktóry wyznaczyłby większą rolę władzom miejskim w projektowaniu i wdrażaniu strategii rozwojuobszarów miejskich”63), jak i krajowe (od raportu Polska 2030, poprzez projekt KoncepcjiPrzestrzennego Zagospodarowania Kraju aż po Krajową Strategię Rozwoju Regionalnego).64W tej fazie miasto – w swoich granicach administracyjnych (a więc „miasto instytucjonalne”) – stajesię podmiotem politycznym.Faza 2: Konflikt wewnątrz miast o paradygmat ich rozwojuDecentralizacja Polski oznacza de facto centralizację władzy wewnątrz gmin. To jeden z powodówkontestowania obecnego porządku samorządowego przez coraz głośniejsze oddolne organizacjeobywatelskie, które w czerwcu 2011 r. podjęły współpracę pod szyldem Kongresu RuchówMiejskich65 (inne sporne tematy to m.in. model rozwoju gospodarczego i ochrona środowiska). Ruchyte odwołują się do zasady zrównoważonego rozwoju i domagają się dalszej decentralizacji ustrojowej– tym razem w obrębie miast. Takim postulatom sprzyjają strategiczne dokumenty UE, np. StrategiaZrównoważonego Rozwoju, czy liczne dokumenty poświęcone rozwojowi miast, na czele z KartąLipską.Na problem nadmiernej centralizacji władzy w miastach zwraca również uwagę Jerzy Regulski.66W tej fazie wzmocnione ustrojowo miasto – w swoich granicach administracyjnych (a więc wciąż„miasto instytucjonalne”) – staje się terenem walki politycznej i światopoglądowej, która dotyczykierunków jego rozwoju.61 „Konfrontacja pomiędzy modelem resortowym i terytorialnym stanowi w Polsce jedno z podstawowych pólkonfliktów i oporów przeciw dalszej decentralizacji kraju” – pisze Regulski. Tamże, str. 38.62 Por. http://www.forbes.pl/artykuly/sekcje/wydarzenia/zbuntowane-metropolie,15279,1 .63 „Wnioski z piątego sprawozdania w sprawie spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej: przyszłośdpolityki spójności”, Bruksela 2010,http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/cohesion5/pdf/conclu_5cr_part1_pl.pdf,str. 8.64 Przegląd wątków „miejskich” w tego typu dokumentach można znaleźd w sporządzonym przez ŁukaszaMedekszę i Michała Frycza zestawieniu „O usytuowaniu polityki miejskiej w dokumentach strategicznych UE ikrajowych”, w: „Studia nad rozwojem Dolnego Śląska”, nr 1/44/2011,http://www.umwd.dolnyslask.pl/fileadmin/user_upload/Gospodarka/Studium/STUDIA%20-%20OSTATECZNA%20WERSJA.pdf, str. 44-59.65 Por. http://www.my-poznaniacy.org/index.php/kongres-miejski/123-opinie-i-opracowania/658-z-rzeczy-wielkich-kongres-ruchow-miejskich .66 Jerzy Regulski, „Szanse i bariery rozwoju samorządności”, Warszawa 2010,http://www.frdl.org.pl/downloads/Raport_Szansy_i_bariery_rozwoju_jst.pdf, str. 14-15. 27
  28. 28. Faza 3: Rozmywanie miast przez procesy globalneTa faza ma dwa aspekty: a) metropolizacja (miasto rozrasta się poza swoje granice administracyjne);b) deterytorializacja (życie ludzi odrywa się od przestrzeni za sprawą m.in. nowych technologiikomunikacyjnych i łatwości przemieszczania się; nawiasem mówiąc, deterytorializacja podważaproponowany przez prof. Regulskiego paradygmat ustroju samorządowego jako opartego o zasadęterytorialności i bycie „mieszkaocem” jako podstawowym przejawem życia każdego z nas).W tej fazie miejsce „miasta instytucjonalnego” zajmuje znacznie rozleglejsze i bardziej złożone„miasto realne”. Przy czym kierunek zmian może byd taki, że „miasto realne” okaże się pod wielomawzględami „miastem wirtualnym”, a „mieszkaoca” zastąpi „użytkownik”. Efektem takiej zmiany możebyd koniecznośd wprowadzenia całkiem nowego paradygmatu działania władzy samorządowej iuczestnictwa obywateli w życiu publicznym.Wałbrzych w modelu trzech faz urbanizacji politykiZakładamy, że żadna z opisanych faz nie jest lepsza, ani gorsza. Nie wartościujemy też żadnej zeskonfliktowanych tendencji w poszczególnych fazach. Tym samym np. podtrzymujemy diagnozęJerzego Regulskiego o konflikcie Polski resortowej z samorządową – ale odstępujemy od wsparciaPolski samorządowej w roli modelu lepszego od Polski resortowej. Naszym zdaniem, w rozwiniętymmieście mogą współistnied wszystkie opisane tendencje i modele, zaś konflikty między nimi sąstanem normalnym, a nie patologią. Takiemu miastu jak Wałbrzych wręcz przydałaby siędywersyfikacja modeli rozwojowych i środowisk, które je lansują.Faza 1: Polska terytorialna/samorządowa vs. Polska resortowaW czasach PRL Wałbrzych mógł uchodzid za modelowy przykład działania Polski resortowej. Jak jużpisaliśmy wyżej, duża częśd życia mieszkaoców miasta koncentrowała się wokół kopalni. Jednak tagórnicza resortowośd została zlikwidowana w latach 90. Jej miejsca nie zajęła rozwiniętasamorządowośd.Mimo likwidacji kopalo, Polska resortowa nadal ma się całkiem nieźle w obszarze wałbrzyskim.Paostwo kontroluje najważniejsze gałęzie gospodarki – Wałbrzyską Specjalną Strefę Ekonomiczną,uzdrowisko Szczawno-Jedlina, czy koksownię Victoria. Decyduje o losach wałbrzyskiej powiatowości iwprowadza rządowego komisarza po dymisji prezydenta miasta.Z drugiej strony – paostwo zamierza wyzbyd się swojego stanu posiadania. WSSE będzie istnied do2020 r., a uzdrowisko i koksownia mają byd sprywatyzowane. Jest szansa na oddanie Wałbrzychowipowiatowości. Miasto ma nowego prezydenta, wybranego w wyborach bezpośrednich, i to wpierwszej turze. Efekt: Polska resortowa stopniowo słabnie, jej miejsce mogą zająd duże firmyzewnętrzne. Polska samorządowa ma szansę wzmocnid się, ale nie jest to pewne.Faza 2: Konflikt wewnątrz miast o paradygmat ich rozwojuW tę fazę Wałbrzych w ogóle nie wszedł, bo na tym terenie nie działają silne obywatelskie ruchyoddolne w stylu tych skupionych w Kongresie Ruchów Miejskich. Zamiast ożywczego konfliktu oparadygmat rozwoju mamy do czynienia z rozbuchaną ilościowo, rozdrobnioną sceną polityczną,której aktorzy prowadzą ze sobą mało wyrafinowane walki o wpływy. 28
  29. 29. Faza 3: Rozmywanie miast przez procesy globalneParadoksalnie, ta faza jest silnie obecna w obszarze wałbrzyskim. Jego struktura przestrzennaprzypomina obszary metropolitalne – instytucjonalne miasto centralne jest po prostu jednym z kilkupodmiotów samorządowych, które działają na funkcjonalnie powiązanym terenie. Odpowiednikiemdeterytorializacji może byd zjawisko licznej „wałbrzyskiej diaspory”, czyli ludzi, którzy w latach 90. i wpierwszej dekadzie XXI w. powyjeżdżali z miasta, traktując je jako miejsce upadłe i nie dające szansrozwoju.RekomendacjeCharakterystyczna dla fazy 3 metropolizacja Wałbrzycha jest atutem i inspiracją dla działaowzmacniających fazę 1. Planujmy rozwój tego miasta w oparciu o: a) cały obszar, a nie tylko jedenjego element w postaci miasta centralnego; b) współpracę różnych interesariuszy (w tym paostwo,partie polityczne i biznes), a nie tylko decyzje władz samorządowych. Zjawisko deterytorializacji możebyd zachętą, by do lokalnej „gry o miasto” próbowad wciągnąd także wspomnianą „wałbrzyskądiasporę”, np. wedle modelu tzw. obywatela plug-in, o którym piszemy w dalszej części tekstu, wprojekcie „Miasto kreatywne”, który w całości można traktowad również jako propozycjęwzmocnienia fazy 2.B.3. Miasto kreatywneW unijnych, rządowych i regionalnych dokumentach strategicznych przeważa pogląd, że powinniśmybudowad tzw. gospodarkę opartą na wiedzy. „Wiedza może stanowid główne źródło naszejkonkurencyjności” – wskazuje rządowy raport Polska 2030, który jest podstawą prac nadDługookresową Strategią Rozwoju Kraju. Fundamentem takiej gospodarki ma byd rozwój „systemówedukacji i innowacji”.67Także przyjęta przez Komisję Europejską w 2010 r. strategia Europa 2020 obsadza „rozwój gospodarkiopartej na wiedzy i innowacji” w roli pierwszego z trzech priorytetów dla Unii Europejskiej nanajbliższą dekadę.68Zgodnie z tą szkołą myślenia, wiedza jest głównym towarem gospodarki postindustrialnej, którejcechą charakterystyczną jest wypieranie przemysłu przez usługi. „Struktura polskiej gospodarkipodlega przemianom zgodnym z trendem właściwym dla krajów rozwiniętych. Stopniowo corazwiększa częśd PKB jest wytwarzana w usługach, a coraz mniejsza w przemyśle i rolnictwie” –konstatuje raport Polska 2030.69 I zaleca oparcie polskiej gospodarki o model łączący – z jednej strony– doświadczenia irlandzkie i azjatyckie („przemysł oferujący wysoko przetworzone produkty ICT, AGDi motoryzacyjne”) oraz – z drugiej strony – amerykaoskie i skandynawskie (gdzie „technologieinformatyczne służą przede wszystkim podnoszeniu produktywności innych gałęzi gospodarki,zwłaszcza sektora usługowego”).7067 Polska 2030: http://www.zds.kprm.gov.pl/sites/default/files/pliki/pl_2030_wyzwania_rozwojowe.pdf, str.205.68 http://ec.europa.eu/eu2020/pdf/1_PL_ACT_part1_v1.pdf, str. 5.69 Polska 2030, str. 31.70 Tamże, str. 27. 29
  30. 30. Tak oto Polska miałaby wkroczyd w „trzecią falę nowoczesności”, która następuje po fali pierwszej(industrializacja lat 1945-1989) i drugiej (transformacja lat 1989-2010). Trzecia fala stawia przed nami„wyzwania cywilizacyjne fazy postindustrialnej (nowe przewagi konkurencyjne oparte o kapitałintelektualny, o innowacyjnośd)”.71W tym kontekście zalecane są m.in. takie działania jak: a) rozwijanie tzw. klasy kreatywnej72; b)tworzenie klastrów73; c) wspieranie największych miast („metropolii”) jako lokomotyw wzrostu74.Rozwojowi nowej gospodarki ma służyd także budowa tzw. społeczeostwa informacyjnego, czyliulepszanie naszego życia prywatnego i publicznego rozwiązaniami wykorzystującymi nowetechnologie komunikacyjne (zespół Michała Boniego nazywa działania z tej dziedziny terminami„impet cyfrowy” i „Polska cyfrowa”, nawiązując tym samym m.in. do tytułu Europejskiej AgendyCyfrowej, jednego z siedmiu tzw. projektów przewodnich uzupełniających unijną strategię Europa2020).Wkrótce te wszystkie zalecenia zostaną dodatkowo wzmocnione na szczeblu regionalnym. W nowymsystemie strategicznych dokumentów Dolnego Śląska75 znajdzie się nie tylko nowa strategiainnowacji76, ale i osobna strategia rozwoju społeczeostwa informacyjnego.77Istnieje pokusa, by taki właśnie kierunek rozwoju wskazad obszarowi wałbrzyskiemu. Wzmacnia jąproste skojarzenie: miasto, w którym upadł przemysł staje się miastem postindustrialnym, jest więcnaturalnym terenem budowy gospodarki opartej na wiedzy i rozkwitu klasy kreatywnej. Idąc tymtokiem rozumowania można sformułowad propozycję przekształcenia Wałbrzycha w miastokreatywne, oparte o opisane powyżej tendencje.78Czy jednak obszar wałbrzyski ma ku temu wystarczający potencjał? Żeby odpowiedzied na tak ogólnepytanie, trzeba by przeanalizowad m.in. następujące kwestie:a) Czy Wałbrzych faktycznie jest miastem postindustrialnym?b) Czy ma odpowiednie zaplecze społeczne i infrastrukturalne, by budowad „gospodarkę opartą nawiedzy”, „klasę kreatywną”, tudzież „społeczeostwo informacyjne”?71 Michał Boni, szef zespołu strategicznych doradców premiera, prezentacja „Polska 2030. Trzecia falanowoczesności”, Pułtusk, 12.05.2011., slajd 17 – w posiadaniu jednego z autorów niniejszego dokumentu. Inne,krótsze wersje prezentacji są tu: http://www.zdp.kprm.gov.pl/raporty?tid=8&=Filtruj .72 Por. Polska 2030, str. 8.73 Por. tamże, str. 216, 235.74 Tamże, str. 266.75 Prace nad nim trwają od 2010 r., powinny zakooczyd się w 2012 r.76 Jej projekt można znaleźd tu: http://www.innowacje.dolnyslask.pl/index.php?option=com_wordpress .77 Por. http://www.umwd.dolnyslask.pl/spoleczenstwo-informacyjne/o-projekcie/ . Warto jednak pamiętad, żejuż w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007-2013 funkcjonuje priorytet „społeczeostwoinformacyjne”.78 Wprowadzeniem w temat klasy kreatywnej może byd poświęcone jej hasło w polskiej Wikipedii:http://pl.wikipedia.org/wiki/Klasa_kreatywna . Autorzy niniejszego tekstu uważają tę koncepcję za bardzoinspirujące rozwinięcie modelu gospodarki opartej na wiedzy, jednocześnie z nie mniejszym zainteresowaniemodnotowują (i polecają) głosy krytyki pod adresem propozycji Richarda Floridy. Por.:http://www.krytykapolityczna.pl/Opinie/ErbelCzynaprawdemusimybycklasakreatywna/menuid-197.html,http://kultura20.blog.polityka.pl/2009/02/19/upadek-klasy-kreatywnej/ . 30
  31. 31. W naszym przekonaniu odpowiedź na oba pytania nie jest oczywista. Roboczo i intuicyjnieskłanialibyśmy się do odpowiedzi „chyba nie”. Mimo to w dalszej części tekstu będziemyrekomendowad budowę zrębów „miasta kreatywnego” – ale nie jako nowego etapu rozwojuWałbrzycha, a w roli ważnego składnika wzbogacającego omawiany obszar. Argumenty za tą decyzjąprzedstawiamy dalej.Wródmy do naszych dwóch pytao. Szczegółowa odpowiedź wymaga specjalnych badao, którychprzeprowadzenie rekomendujemy. Poniżej wskazujemy jedynie kilka obserwacji, które skłaniają nasdo ostrożności w kreśleniu planów budowy „miasta kreatywnego”.Ad. a) Czy Wałbrzych jest miastem postindustrialnym?W gospodarce podregionu wałbrzyskiego dużą rolę nadal odgrywa przemysł. Porównanie proporcjizatrudnionych w najważniejszych sektorach pokazuje, że w „przemyśle i budownictwie” pracowałotam w 2010 r. 63,3 tys. osób na 181,2 tys. ogółu pracujących, podczas gdy w dziale „handel; naprawapojazdów samochodowych; transport i gospodarka magazynowa; zakwaterowanie i gastronomia;informacja i komunikacja” pracowało 45,4 tys., w „działalności finansowej i ubezpieczeniowej;obsłudze rynku nieruchomości” – 6,3 tys., a w pozostałych usługach – 51,1 tys. osób.79 Oczywiście,nie należy wysnuwad stąd wniosku, że podregion wałbrzyski ma charakter przemysłowy. W ciąguostatnich dwudziestu lat zmienił swój charakter na przemysłowo-handlowo-usługowy. Za sprawąuzdrowisk ma też rodzącą się funkcję turystyczną.Duża rola przemysłu nie jest zjawiskiem lokalnym. Eksperci odnotowują ją dla całego Dolnego Śląska.Nasz region „posiada wyraźną przemysłowo-usługową orientację gospodarki”: jest krajowym liderempod względem udziału przemysłu w wartości dodanej brutto (39,5 proc., przy średniej krajowejwynoszącej 30,8 proc.; sektorem wiodącym są oczywiście usługi: ich udział wynosi odpowiednio 58,2proc. na Dolnym Śląsku i 64,9 proc. w Polsce) – piszą o tym autorzy jednej z analiz wykonanych napotrzeby aktualizacji Strategii Rozwoju Województwa Dolnośląskiego w 2010 r.80Niektórych ekonomistów ten stan rzeczy niepokoi: „… stosunkowo niekorzystną tendencją wgospodarce regionu jest rosnący udział przemysłu w gospodarce regionu, co utrwala jegoprzemysłowy charakter, przy wolniejszym rozwoju sektora usługowego” – komentują eksperci wjednej z analiz wykonanych na potrzeby nowej regionalnej strategii innowacji. – „Wydaje się, żew świetle założeo strategicznych związanych z budowaniem nowoczesnej gospodarki opartej nawiedzy, priorytetem powinny byd w aktualnej sytuacji działania wspierające rozwójnowoczesnych usług w regionie, w celu zrównoważenia wzrostu sektora przemysłowego”.8179 Dane za rocznikiem statystycznym województw na 2010 r. Dla porównania, podobny pod względemliczebnym podregion zielonogórski ma następujące proporcje w wymienionych sektorach, na łączną liczbę184,4 tys. pracujących: 59 tys. - 49,2 tys. - 6,5 tys. - 53,3 tys.80 Dane za 2007 r. Za: Magdalena Stawicka, Lidia Żurawowicz, Marek Wróblewski, „Analiza aktywnościdolnośląskich podmiotów gospodarczych. Wyznaczanie głównych trendów. Impulsy patentowe. Studiaprzypadków”,http://www.dawg.pl/public/uploads/userfiles/file/Analizy/Analiza_aktyw_doln_pod_gosp_zesp_2.pdf, str. 7-8.81 „Prognoza zapotrzebowania gospodarki regionu na siłę roboczą w układzie sektorowo-branżowym ikwalifikacyjno-zawodowym w Województwie Dolnośląskim. Etap I: struktura zawodowa mieszkaoców DolnegoŚląska a kierunki rozwoju dolnośląskiego rynku pracy. Raport podsumowujący”, Ageron Polska/AgeronInternacional/People Matters, http://www.innowacje.dolnyslask.pl/zalaczniki/250_raport1.pdf, str. 36. 31

×