Strategia wsparcia Wałbrzycha

Strategia WsparciaRozwoju Wałbrzycha (Wersja robocza) Wrocław, sierpieo 2011 1

Sporządził zespół w składzie:Paweł Karpioski (Towarzystwo Urbanistów Polskich, Miasto dla Ludzi) – szef projektu Łukasz Medeksza (Towarzystwo Urbanistów Polskich) – redakcja Mirosław Struś (Dolnośląski Ośrodek Studiów Strategicznych) Łukasz Wyszkowski (Miasto dla Ludzi) Przemysław Filar (Towarzystwo Upiększania Miasta Wrocławia) Robert Dziuba (East-Enlarge Institute Foundation) Wojciech Kazanecki, ekspert Małgorzata Giełda, ekspert 2

Spis treściA. Wstęp…………………………………………………………………………………………………………………………… str. 5A.1. Główny cel naszego opracowania ……………………………………………………………………………… str. 5A.2. Nazwa, struktura, ideowe inspiracje „Strategii Rozwoju Wsparcia Wałbrzycha” .………. str. 5B. Diagnoza – cztery analizy Wałbrzycha …………………………………………………………………….…… str. 7B.1. Czy Wałbrzych jest miastem upadłym? Analiza sektorowa …….………………………………….. str. 7 B.1.1. Zewnętrzne postrzeganie miasta ……………………………………………………………….. str. 7 B.1.2. Gospodarka, rynek pracy, budżet miasta ……………………………………………………. str. 9 B.1.3. Sytuacja polityczna ……………………………………….……………………………………………. str. 17 B.1.4. Administracja, ustrój, przestrzeo ……………………………………………………………….. str. 20 B.1.5. Środowisko, podstawowe uwarunkowania jakości życia ………………………….… str. 23 B.1.6. Robocze podsumowanie: Wałbrzych w kryzysie ………………………………………… str. 25B.2. Trzy etapy polityzacji miasta ……………………………………………………………………………………… str. 26B.3. Miasto kreatywne ……………………………………………………………………………………………………… str. 29B.4. Konteksty przestrzenne …………………………………………………………………………………………….. str. 40C. Rekomendacje ……………………………………………………………………………………………………………… str. 46C.1. Instrumenty wsparcia rozwoju ………………………………………………………….…………………….… str. 47 C.1.1. Interesariusze i zaplecze instytucjonalne …………………………………………………… str. 47 C.1.2. WSSE jako ciekawy i trudny case rozwojowy ……………………………………………… str. 49 C.1.3. Strategie i konsultacje ………………………………………………………………………………… str. 50 C.1.4. Narzędzie analizy dokumentów strategicznych ………………………………………….. str. 51 C.1.5. Współpraca z organizacjami pozarządowymi, placemaking ……………………….. str. 59 C.1.6. Polityka gospodarcza ………………………………………………………………………………….. str. 60C.2. Zintegrowane projekty rozwojowe – propozycje ……………………………………………….………. str. 65 C.2.1. Północne Czechy ………………………………………………………………………………………… str. 65 C.2.2. Zielona kotłownia ……………………………………………………………………………………….. str. 67 C.2.3. Miasto kreatywne ……………………………………………………………………………………….. str. 68 3

C.2.4. Woda zamiast węgla ………………………………………………………………………………….. str. 71 C.2.5. Totenburg ………………………………………………………………………………………………….. str. 75C.3. Inne rekomendacje ……………………………………………………………………………………………………. str. 76 C.3.1. Komunikacja ………………………………………………………………………………………………. str. 76 C.3.2. Ochrona środowiska ………………………………………………………………………………….. str. 77D. Autorzy i przebieg prac ……………………………………………………………………………………………….. str. 79 4

A. WstępA.1. Główny cel naszego opracowaniaWałbrzych znalazł się w momencie trudnym, ale inspirującym.Cała Polska śledziła skandal związany z kupowaniem głosów podczas wyborów samorządowych w2010 r. Ta historia tylko wzmocniła negatywny stereotyp Wałbrzycha jako miasta upadłego. Z drugiejstrony – efektem skandalu były powtórzone wybory prezydenckie. Idealna okazja, by sformułowad irealizowad nową wizję rozwoju miasta.Sprzyjają temu okoliczności zewnętrzne. Rząd i samorządowe władze Dolnego Śląska pracują właśnienad nowymi systemami strategii krajowych i regionalnych. Unia Europejska przyjęła w 2010 r.strategię Europa 2020 i siedem towarzyszących jej „projektów przewodnich” – dokumenty tewyznaczają główne cele rozwojowe całej UE na najbliższą dekadę. Pod koniec czerwca 2011 r.Komisja Europejska przedstawiła propozycję perspektywy finansowej UE na lata 2014-2020. Jużwcześniej zapowiedziała, że ważnym elementem nowego okresu podziału środków unijnychpowinien byd specjalny program rozwoju miast.Wałbrzych musi usytuowad swoją własną, lokalną politykę rozwojową w tym szerokim, unijnym ikrajowym kontekście. Kooczy się okres obowiązywania dotychczasowej strategii rozwoju miasta. Czasnapisad nową.Niniejszy tekst nie jest gotowym projektem strategii. To propozycja sposobu myślenia o Wałbrzychu.Lista pomysłów, które mogą stad się impulsem do twórczej dyskusji o przyszłości tego drugiego podwzględem wielkości miasta na Dolnym Śląsku.Będziemy dumni, jeżeli uda nam się wywoład taką dyskusję.A.2. Nazwa, struktura, ideowe inspiracje „Strategii wsparcia rozwoju Wałbrzycha”W tytule dokumentu najważniejsze jest słowo „wsparcie”. Pośrednio wskazuje ono główny kieruneknaszych poszukiwao – próbujemy zidentyfikowad: a) środowiska, instytucje, osoby; b) koncepcje; c)procedury użyteczne w kreowaniu nowej wizji rozwoju miasta. Uważamy bowiem, że ważniejszy odkonkretnych pomysłów jest sposób ich wypracowywania. Szanujemy okazjonalne monologiekspertów i polityków, ale rekomendujemy uzupełnienie ich stałym dialogiem wszystkich podmiotówzainteresowanych miastem. To oczywiście nie oznacza, że uchylamy się od formułowania własnychpomysłów. Przeciwnie – one też są częścią niniejszej strategii.Nasz tekst ma dwie podstawowe części: diagnozę (B.) oraz rekomendacje (C.).Diagnoza składa się z czterech analiz obszaru wałbrzyskiego. Pierwsza z nich (B.1.) próbujeodpowiedzied na pytanie „Czy Wałbrzych jest miastem upadłym?” i składa się z pięciu sub-diagnozsektorowych. Druga (B.2.) oparta jest o autorski model trzech etapów polityzacji miasta wewspółczesnej Polsce. Trzecia (B.3.) analizuje potencjalne podglebie tzw. miasta kreatywnego, którechce budowad „gospodarkę opartą na wiedzy”, „społeczeostwo informacyjne” i „klasę kreatywną”. 5

Czwarta (B.4.) przygląda się zewnętrznym kontekstom przestrzennym funkcjonowania obszaruwałbrzyskiego.Rekomendacje podzieliliśmy na dwie podstawowe grupy. Pierwsza (C.1.) jest trzonem niniejszejstrategii i próbuje wskazad interesariuszy rozwoju wałbrzyskiego, metodę instytucjonalizacji ichwspółpracy oraz podstawowe narzędzia działania. Druga (C.2.) bliższa jest modelowi klasycznejstrategii rozwoju i proponuje pięd zintegrowanych projektów rozwojowych, które mógłby realizowadobszar wałbrzyski.Gdzie tylko się da, opieramy się o twarde dane oraz informacje i opinie pozyskane podczas rozmów zludźmi znającymi realia Wałbrzycha i jego okolic. Czasem musimy formułowad własne hipotezy. Wtekście staramy się zaznaczyd, które koncepcje oparte są na faktach, a które na wstępnych ocenachzastanej sytuacji.Ważną inspiracją dla nas jest tzw. nowy paradygmat polityki regionalnej, opisany m.in. w przyjętej w2010 r. przez polski rząd Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego.1 Z tego źródła czerpiemy zachętę,by:a) Rozpatrywad Wałbrzych w kategoriach obszaru funkcjonalnego, a nie administracyjnego.Szczawno-Zdrój i Jedlina Zdrój są dla nas równie interesujące jak sam Wałbrzych.b) Szukad przede wszystkim specyficznych problemów i potencjałów miasta (co oczywiście nieoznacza, że ignorujemy znaczenie procesów globalnych).c) Podchodzid do zidentyfikowanych wyzwao w sposób zintegrowany. Miasto to system naczyopołączonych. Każdy z nas jest jednocześnie mieszkaocem, podmiotem na rynku pracy, użytkownikiemprzestrzeni publicznej itd. – tych ról nie da się rozdzielid. Interwencja publiczna w jednej sferzewpływa na pozostałe. Dlatego diagnoza poszczególnych sektorów owocuje propozycjami projektów,które nie mają już charakteru sektorowego, ale nazywamy je „zintegrowanymi”, co oznacza, że ichuruchomienie może wpłynąd jednocześnie na wszystkie analizowane sfery funkcjonowania miasta.d) Nie ograniczad myślenia o rozwoju tylko do katalogu zadao administracji samorządowej.Przeciwnie – formułowad cele, wokół których można budowad koalicje wielu zainteresowanychpodmiotów, czyli „interesariuszy” rozwoju.Takie podejście jest już samo w sobie rekomendacją dla przyszłych władz Wałbrzycha. Daje onoszansę na lepsze osadzenie nowej strategii miasta w kontekście polityki rozwojowej Dolnego Śląska,Polski i Unii Europejskiej.Pisząc naszą strategię napotkaliśmy na pewną barierę. Z jednej strony – piszemy o Wałbrzychu. Zdrugiej strony – rekomendujemy myślenie o całym obszarze funkcjonalnym, a nie tylko o mieścieadministracyjnym. Mało tego. Z jednej strony – próbujemy zidentyfikowad problemycharakterystyczne dla miasta, które próbuje podźwignąd się z kryzysu spowodowanego likwidacjązagłębia węglowego. Z drugiej strony – dane, do których dotarliśmy dotyczą często nie miasta, acałego powiatu. Są więc słabą podstawą do analizowania sytuacji w samym Wałbrzychu. Ta dwoistośdprzenika cały nasz tekst. I chod jest to Strategia Wsparcia Rozwoju Wałbrzycha, tak naprawdę1 http://www.mrr.gov.pl/aktualnosci/rozwoj_regionalny/Documents/KSRR_13_lipca_2010.pdf, str. 14-18.Wszystkie linki podane w tekście były aktywne 1.08.2011. 6

piszemy o obszarze wałbrzyskim, który roboczo utożsamiamy z terenem powiatu wałbrzyskiego.Dlatego przeważnie używamy terminów „Wałbrzych” i „obszar wałbrzyski” wymiennie. Kwestiąotwartą jest zastosowanie nazwy „Wałbrzyski Obszar Funkcjonalny” w odniesieniu do opisywanegoprzez nas terytorium w ewentualnych przyszłych, oficjalnych dokumentach strategicznych.Słowem-kluczem jest dla nas dywersyfikacja. Uważamy, że im większa różnorodnośd gospodarcza,społeczna, polityczna, kulturowa – tym lepiej. Jesteśmy też świadomi roli, jaką w życiu społecznymodgrywa polityka. Nie potępiamy jej. Przeciwnie: uważamy, że oparta o kategorię interesupolitycznośd (rozumiana jako sfera walki o zdobycie i utrzymanie przewagi nad innymi w celurealizacji swoich zamierzeo) przenika całe życie ludzkie. Politycznośd zinstytucjonalizowana(potocznie zwana „polityką”) jest zaś jednym z podstawowych kontekstów rozwoju obszarówmiejskich. Prawdziwe myślenie strategiczne musi to uwzględniad. Musimy przy tym podkreślid, żeopowiadamy się za możliwie jak największą transparencją działao politycznych i sfery publicznej.B. Diagnoza – cztery analizy WałbrzychaB.1. Czy Wałbrzych jest miastem upadłym? Analiza sektorowaB.1.1. Zewnętrzne postrzeganie miastaNie mamy wątpliwości, że w tej dziedzinie Wałbrzych przechodzi ostry kryzys – i to od dawna. Wostatnich miesiącach wzmocniły go skandale wyborcze. Były szeroko opisywane przez media, także teogólnokrajowe2.Najnowszą falę niekorzystnych dla miasta publikacji uruchomił (na początku grudnia 2010 r.) zapisnagranej z ukrycia rozmowy dwóch lokalnych polityków. Soczyście klnąc omawiali ewentualnypolityczny deal ich ugrupowao. Nagranie i stenogram rozmowy pojawiły się w mediach3.Później publicznie relacjonowane było śledztwo w sprawie kupowania głosów podczas jesiennychwyborów na prezydenta miasta. Jego efektem było unieważnienie ich, dymisja dotychczasowegoprezydenta i rozpisanie nowych wyborów.To właśnie w tym kontekście „Gazeta Wyborcza” opublikowała relację z podróży jednego ze swoichczołowych wrocławskich dziennikarzy do Wałbrzycha. Autor opisuje miasto w stanie upadku: układy,oszustwa, biedę. Tekst okraszony jest zdjęciami zrobionymi na Sobięcinie – „najuboższej dzielnicyWałbrzycha”. Główną myśl artykułu streszcza taki oto, krótki akapit: „Wałbrzych ze swoimi 120 tys.mieszkaoców to drugie po Wrocławiu największe miasto Dolnego Śląska. Dzieli je zaledwie 60 km, aleto dwie różne planety. Wrocław piękny, sławny, demokratyczny. Wałbrzych przygnębiony,zapuszczony, przekręcony”.42 Por. informacje na stronie TVN24.pl: http://www.tvn24.pl/12690,1685074,0,1,walbrzych-senator-nie-zaszkodzil-koledze,wiadomosc.html, http://www.tvn24.pl/0,11133,1704051,,,wygasili-mandat-prezydentowi-walbrzycha,raport_wiadomosc.html .3 http://www.tygodnik.walbrzyski.pl/index.php/aktualnoci/590-ludwiczuk-rosiak-o-czym-mowili;http://wroclaw.gazeta.pl/wroclaw/1,35771,8749660,Senator_PO__bedzie_fikal__dostanie_w_ryj__NAGRANIE_.html .4 http://wyborcza.pl/1,76842,9053213,Walbrzych__w_dzien_wyplaty_miasto_tanczy.html 7

Naszym zdaniem taki artykuł ma spore znaczenie. Jest ono pochodną silnej pozycji „GazetyWyborczej” jako medium uważnie czytanego i poważnie traktowanego przez środowiskaopiniotwórcze (np. przez wielu dziennikarzy innych redakcji). Byd może ich poglądy nie muszą byduwzględniane w planowaniu działao prorozwojowych w obszarze wałbrzyskim, niemniej tworząistotny kontekst światopoglądowy, który może okazad się ważny np. na etapie prób budowytożsamości lokalnej i promowania Wałbrzycha jako miasta, w którym wreszcie coś się udało.W trakcie kampanii przed powtórzonymi wyborami prezydenckimi w sierpniu 2011 r. Wałbrzychemwstrząsnęła kolejna afera. Okazało się, że z kasy Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnegozniknęło ponad pół miliona złotych.5 Obwiniany o to były prezes spółki publicznie oświadczył, żepieniądze zostały wyprowadzone, żeby wspomóc kampanie wyborcze dotychczasowego prezydentamiasta.6 Jakby było mało, pojawiło się kolejne nagranie – tym razem dokumentujące rozmowę tegożprezydenta z byłym wiceprezesem innej miejskiej spółki. Szef miasta nakłaniał swojego rozmówcę doprzekazania pieniędzy na kampanię.7Wizerunek „przygnębionego, zapuszczonego, przekręconego” Wałbrzycha nałożył się na wcześniejszysposób patrzenia na to miasto – przez pryzmat biedaszybów i wysokiego bezrobocia. Przykładem jestinny obszerny tekst z „Gazety Wyborczej”, znamiennie zatytułowany „Dziki Wałbrzych”, z listopada2010 r. Opisuje kompletną bezradnośd lokalnych władz i organów ścigania wobec biedaszybnikówryjących w prywatnej działce, na której miało stanąd osiedle. „Miasto po cichu pozwalało na to, bypowstawały tam biedaszyby, dzięki temu pozbywało się problemów społecznych, których wWałbrzychu nie brak” – podkreślał autor.8Wspólnym mianownikiem opowieści o biedaszybach i o kupowaniu głosów jest oczywiście bieda. Jakwynika z przytoczonych publikacji, to właśnie ona stała się głównym składnikiem postrzeganiaWałbrzycha z zewnątrz. Miasto nie ma szczęścia do obecności w mediach. Negatywnym bohateremogólnopolskiej kampanii społecznej przeciwko piratom drogowym był pijany kierowca prowadzącysamochód na wałbrzyskich rejestracjach.9 W listopadzie 2009 r. prasa podawała, że Wałbrzych zostałuznany za jedno z trzech najbardziej odpychających polskich miast (obok Bytomia i Rudy Śląskiej).10Jakby było mało, w połowie czerwca 2011 r. rząd – w atmosferze skandalu – wymienił zarządWałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. To gospodarcza chluba tej części Dolnego Śląska. Niewnikamy w przesłanki decyzji, musimy jednak odnotowad fatalny wizerunkowo oddźwięk tejzmiany.11 Wywołana nią publiczna awantura trwała w najlepsze jeszcze półtora miesiąca później.5http://wroclaw.gazeta.pl/wroclaw/1,35771,9968839,Gdzie_sie_podzialo_pol_miliona_z_walbrzyskiego_MPK_.html .6 http://www.gazetawroclawska.pl/fakty24/433295,zarzecki-pieniadze-poszly-na-kampanie,id,t.html .7 http://www.30minut.pl/UserFiles/file/365.pdf, str. 4.8 http://wyborcza.pl/1,76842,8599114,Dziki_Walbrzych.html .9 http://walbrzychfakty.pl/2011/04/27/piles-nie-jedz-na-walbrzyskich-blachach/ .10 Tak wynika z raportu międzynarodowej agencji Young@Rubicam. Por.http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80708,7253954,Bytom__Walbrzych__Ruda_Slaska___najbardziej_odpychajace.html .11 Np. pod koniec lipca 2011 r. burmistrz Dzierżoniowa Marek Piorun publicznie zastanawiał się, czy zmiany wWSSE nie odstraszą pewnego „bardzo poważnego inwestora”, który rozważał ulokowanie swojego zakładu wstrefie. „Negocjacje, które rozpoczął zarząd ubiegłej kadencji są szacowane na prawie miliard złotych. Nikt nieumie dziś powiedzied, jaki będzie teraz ich los” – alarmował burmistrz Piorun w portalu „Tygodnika 8

Do stereotypu Wałbrzycha jako „miasta upadłego” odwołał się jeden z kandydatów na prezydentamiasta – notabene związany z politycznym establishmentem Wrocławia – podczas jesiennej kampaniiw 2010 r. Opublikowana przez niego „Wałbrzyska Kronika Filmowa” przekonuje, że miastoprzeżywało lata świetności za PRL, a upadło za sprawą upartyjnionych elit już za III RP. Autorzy klipuzastosowali podobny chwyt jak „Gazeta Wyborcza” w jednym z cytowanych wyżej tekstów –Wałbrzych został porównany z innymi miastami Dolnego Śląska, które radzą sobie lepiej. W tymwypadku – z Bolesławcem i Lubinem.12W styczniu 2011 r. przeciwko oczernianiu miasta przez duże media zaprotestowała w liście otwartymredakcja „Tygodnika Wałbrzyskiego”.13 Skutek był żaden. Cytowany tekst „Wyborczej” o„przygnębionym, zapuszczonym, przekręconym” Wałbrzychu ukazał się w lutym.Trzeba pamiętad, że poprzednie władze Wałbrzycha zdawały sobie sprawę z fatalnego wizerunkumiasta. Zmienid go miały działania proponowane w „Strategii promocji Wałbrzycha na lata 2008-2013”, napisanej na zlecenie lokalnych władz przez agencję PR-owską z Wrocławia.14 Niestety już w2010 r. jedna z gazet alarmowała, że z ambitnych zamierzeo niewiele wyszło.15Także w sporządzonym w 2011 r. wewnętrznym raporcie urzędu miasta na temat stanu realizacjistrategii rozwoju Wałbrzycha czytamy, że „istnieją zadania, które jeszcze nie zostały wdrożone lubwymagają zintensyfikowania działao, co ma miejsce w przypadku zadania związanego z wizerunkiemmiasta”.16B.1.2. Gospodarka, rynek pracy, budżet miastaNiestety Wałbrzych boryka się z kryzysem gospodarczym, i to długotrwałym. Co gorsza, dominujący wmieście kierunek rozwoju ekonomicznego jest ryzykowny i grozi kolejnym tąpnięciem. Przejawemkryzysu jest też słaby budżet samorządowy Wałbrzycha i mało ambitna polityka inwestycyjnalokalnych władz. Pytanie: czy obecny kryzys jest związany z sytuacją ekonomiczną na świecie, czy jestefektem decyzji sprzed dwóch dekad o likwidacji głównej gałęzi przemysłu w regionie?Wałbrzych jest drugim pod względem liczby mieszkaoców miastem na Dolnym Śląsku17. Swójdynamiczny rozwój od początku XX wieku zawdzięczał górnictwu węgla kamiennego. Ten dobry okrestrwał do początku lat 90. Wówczas Wałbrzych miał ponad 140 tys. mieszkaoców18. Decyzja olikwidacji zagłębia węglowego spowodowała koniecznośd całkowitej zmiany sposobu funkcjonowaniamiasta w każdym obszarze, w tym również gospodarczym.Wałbrzyskiego”, http://tw-24.pl/index.php/component/content/article/16-top-story/4880-piorun-o-zmianach-w-wabrzyskiej-strefie .12 http://www.youtube.com/watch?v=Gf3tzBXiGMI&feature=related . Szczególnie krzywdzące dla Wałbrzychajest porównanie z Lubinem. Wszak miasto to zawdzięcza swoją prosperity wciąż wydobywanej i drogiej miedzi,zaś Wałbrzych od kilkunastu lat nie może wydobywad węgla kamiennego, z którego żył w czasach PRL.13 http://www.naszesudety.pl/?p=artykulyShow&iArtykul=8173 .14 http://bip.um-walbrzych.dolnyslask.pl/plik.php?id=367 . Warto dodad, że strategia ta zawiera wiele celnychspostrzeżeo i propozycji.15 http://www.gazetawroclawska.pl/fakty24/314380,walbrzych-zla-promocja-miasta-kosztuje-tysiace,id,t.html .16 „Projekt raportu z realizacji ‘Strategii Zrównoważonego Rozwoju Miasta Wałbrzycha do 2013’ za rok 2010”,dokument w posiadaniu autorów niniejszego tekstu, str. 43.17 Dane GUS – Rocznik demograficzny 201018 Dane GUS – liczba mieszkaoców na koniec 1991 roku. 9

Wałbrzych odbudowuje swój potencjał gospodarczy, ale wciąż nie osiągnął poziomu z czasówfunkcjonowania przemysłu węgla kamiennego. Zapewne najefektywniejszym z działao, które miały nacelu zmniejszenie negatywnych skutków likwidacji zagłębia było utworzenie Wałbrzyskiej SpecjalnejStrefy Ekonomicznej (WSSE).a) Analiza porównawcza. Wałbrzych a Gorzów Wielkopolski i Zielona GóraObecnie Wałbrzych liczy około 120 tys. mieszkaoców, jest na 32. miejscu w Polsce pod względemliczby ludności – pomiędzy Gorzowem Wielkopolskim a Zieloną Górą. Aby ocenid jego obecnypotencjał porównaliśmy go właśnie z tymi dwoma miastami.Z miasta typowo przemysłowego Wałbrzych stał się miastem o charakterze przemysłowo–handlowo–usługowym, a wraz z przyległymi miejscowościami uzdrowiskowymi – również miastem o rodzącej sięfunkcji turystycznej. Największymi firmami są te ulokowane w WSSE: m.in. Toyota MotorManufacturing Poland Sp. z o. o., zakłady koncernu Faurecia, Cersanit Polska. Poza strefąnajwiększymi firmami są Ronal Polska Sp. z o.o., Wałbrzyskie Zakłady Koksownicze Victoria S.A. orazłącznie podmioty działające w centrum handlowym Victoria. Na liście 500 największych firm wPolsce19 Wałbrzych ma trzech przedstawicieli, natomiast Gorzów Wielkopolski jednego, a ZielonaGóra żadnego.Wiodące sektory gospodarki w Wałbrzychu to motoryzacja, przemysł ceramiczny oraz handel. Wmieście i tuż za jego granicą (w Szczawnie-Zdroju) funkcjonują przedstawicielstwa wszystkichnajwiększych sieci handlowych oraz banków. Skrócona analiza danych statystycznych dla regionuwałbrzyskiego, gorzowskiego i zielonogórskiego z Rocznika Statystycznego Województw na rok 2010wskazuje, że Wałbrzych to miasto najszybciej starzejące się, o przewadze budownictwa i przemysłu wgospodarce. Wałbrzyskie charakteryzuje się wciąż najwyższą wśród analizowanych regionów stopąbezrobocia: 18,2 proc. na koniec maja 201120 (bezrobocie w samym Wałbrzychu spadło z 17,3 proc. w2003 r. do 9,8 proc. w 2009 r.)21. Ale też ma – co jest dośd zaskakujące – najwyższe średniewynagrodzenie: 2872,7 PLN.W Wałbrzychu stosunkowo dobrze rozwinięta jest sied szkół średnich, natomiast przeciętnie – szkółwyższych.Wśród porównywanych miast ma on największą wartośd produkcji sprzedanej, co przekłada się nadrugie miejsce dla wartości produkcji sprzedanej na mieszkaoca. Najsłabiej wypada w porównaniuwartości inwestycji w przedsiębiorstwach.Wałbrzych ma porównywalną liczbę podmiotów gospodarczych (największa liczba bezwzględnieprzekładająca się na drugie miejsce w odniesieniu do liczby podmiotów na 10 tys. mieszkaoców). Mateż zdecydowanie więcej zarejestrowanych podmiotów posiadających osobowośd prawną – zarównobezwzględnie, jak i w przeliczeniu na 10 tys. mieszkaoców. Natomiast osób fizycznych prowadzącychdziałalnośd na 10 tys. mieszkaoców jest najmniej, mimo największej liczby podmiotówzarejestrowanych w tym regionie.19 Ranking tygodnika Polityka za rok 201020 Liczba bezrobotnych zarejestrowanych oraz stopa bezrobocia według województw, podregionów i powiatówdane GUS ze strony DWUP.21 Za Bankiem Danych Lokalnych GUS. 10

Dane z 2008 r. wskazują, że produkt krajowy brutto w Wałbrzychu był zdecydowanie najniższy.Również dochody budżetowe – nawet po wyłączeniu danych powiatowych (wszak Wałbrzych jakomiasto nie jest powiatem, o czym piszemy w dalszej części tekstu) – dla Gorzowa Wielkopolskiego iZielonej Góry stawiają Wałbrzych na ostatnim miejscu w porównywanej grupie. Mimo większej liczbypodmiotów gospodarczych Wałbrzych uzyskuje zdecydowanie niższe dochody z tytułu podatków PIT iCIT.Powyższa analiza wskazuje, że Wałbrzych – ze względu na najniższy produkt krajowy brutto oraznajniższe wśród porównywanych miast dochody budżetowe – boryka się z kryzysem gospodarczym.Tezę tę potwierdza również najwyższe wśród porównywanych miast bezrobocie. Analizującdynamicznie powyższe dane jasnym jest, że obecny kryzys gospodarczy ma niewiele wspólnego zkryzysem światowym i wciąż jest pokłosiem decyzji sprzed dwóch dekad. Wielkośd PKB orazwysokośd budżetu miasta nie jest niska ze względu na spadek w ostatnich latach – wręcz przeciwnie,wielkości te są z roku na rok wyższe, ale wciąż odbiegają od wielkości w porównywalnych ze względuna liczbę mieszkaoców miastach, które wcale nie są uważane za wyróżniające się ekonomicznie.Działania restrukturyzacyjne – na podstawie analizy danych statystycznych – można uznad zaniewystarczające.b) Analiza wewnętrznej sytuacji gospodarczejPodstawowe dane:1. Podmioty gospodarcze 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010Podmioty gospodarki narodowej 20 396 20 328 20 513 20 551 20 667 19 687 20 404Sektor publiczny ogółem 2 360 2 515 2 556 2 595 1 798 1 845 1 884Sektor publiczny - Spółki prawa 41 40 41 41 40 38 37handlowegoSektor prywatny ogółem 18 036 17 813 17 957 17 956 18 869 17 842 18 5200-9 19 991 19 658 19 603 19 786 19 814 19 920 18 92610-49 584 599 586 588 599 619 63850-249 122 112 115 115 116 108 102250-999 24 25 22 22 20 16 171000 i więcej 3 2 2 2 2 4 4Nowo zarejestrowane podmioty 1 014 1 355 1 346 1 190 1 303 1 542 1 711Wyrejestrowane podmioty 1 376 1 558 1 178 1 185 1 180 2 533 1 012Podmioty wpisane do rejestru 1 101 1 092 1 096 1 117 1 129 1 143 1 097REGON na 10 tyś mieszkaocówŹródło BDL 11

Uwaga: odrębnej analizy wymagają skokowe zmiany w liczbie podmiotów publicznych i prywatnychw latach 2007-2008.2. Instytucje otoczenia biznesu- Wałbrzyska Specjalna Strefa Ekonomiczna „Invest-Park”- Dolnośląska Agencja Rozwoju Regionalnego, instytucja zarządzająca Dolnośląskim ParkiemTechnologicznym „T-Park”- Fundusz „Mikro”- Fundusz Regionu Wałbrzyskiego- Cech Rzemiosł Różnych i Małej Przedsiębiorczości- Działania podejmowane w Strefie Aktywności Gospodarczej Obszaru Poniatowa (SAGOP)3. Wnioski- Liczba podmiotów gospodarczych w Wałbrzychu począwszy od 2004 r. utrzymuje się na zbliżonympoziomie. Świadczy to o stagnacji gospodarczej miasta.- Brakuje dużych przedsiębiorstw mogących pełnid funkcję lokomotyw rozwoju.- Nie ma dużych przedsiębiorstw, których centrala zlokalizowana byłaby w Wałbrzychu. Wokół takichzakładów można byłoby budowad sieci powiązao gospodarczych.- Wyniki badao prowadzone w innych regionach wskazują na dużą biernośd przedsiębiorców, brakwzajemnego zaufania (niski kapitał społeczny) oraz nieumiejętnośd budowy wyżej zorganizowanychstruktur. Prawdopodobnie podobny wniosek można odnieśd do Wałbrzycha.- Wygląda na to, że Wałbrzych ma stosunkowo dobrze rozwinięte instytucje otoczenia biznesu. (Ichfunkcjonowanie powinno byd przedmiotem dalszych analiz).- Wysoka stopa bezrobocia nie jest ewentualnym atutem w przyciąganiu inwestorów, gdyż nie wiążesię z niskim poziomem zarobków. Bezrobocie ma charakter strukturalny. Osoby długotrwalebezrobotne stają się dysfunkcyjne i faktycznie nie stanowią konkurencji dla osób zatrudnionych. Wrezultacie mamy do czynienia z paradoksem polegającym na tym, że pomimo wysokiego bezrobociapracodawcy zmuszeni są do płacenia stosunkowo wysokiego wynagrodzenia, a tym samym nie chcąinwestowad poza WSSE.c) Niebezpieczeostwo nowej monokultury gospodarczejKłopoty Wałbrzycha wyniknęły z braku właściwej dywersyfikacji gospodarki. Gałęzie, na którychopierało się całe funkcjonowanie miasta i które zapewniały dostatek, okazały się całkowicienieefektywne ekonomicznie. Głównym remedium miało byd utworzenie strefy ekonomicznej. Jejpodstawowym zadaniem było przyciągnięcie inwestorów, którzy stworzą nowe miejsca pracy. 12

Spółka „Invest-Park” zarządza strefą bardzo dobrze. Oceniana jest jako jedna z najlepszych stref wPolsce, a nawet w Europie.22 W rozporządzeniu ministra gospodarki z 31 sierpnia 2009 r. w sprawieustalenia planu rozwoju WSSE czytamy: „Misją strefy jest wspieranie rozwoju gospodarczego ispołecznego regionów południowo-zachodniej Polski zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju,poprzez wdrażanie rozwiązao stymulujących optymalne wykorzystanie uwarunkowaoekonomicznych, dostępnych zasobów ludzkich oraz infrastruktury…”. Jednocześnie rozporządzeniewskazuje, by „z uwagi na tworzenie się w rejonie Dolnego Śląska klastrów: motoryzacyjnego i AGD,*pozyskiwad+ inwestorów reprezentujących przemysł motoryzacyjny, elektroniczny i artykułówgospodarstwa domowego, a także inwestorów z branży tworzyw sztucznych. Na terenachdużych miast będą preferowane inwestycje innowacyjne, badawczo-rozwojowe i tworzeniecentrów nowoczesnych usług. Zgodnie z Koncepcją dla województwa dolnośląskiego "kryteriumsektorów priorytetowych" poszerza się o produkcję części i akcesoriów dla przemysłu oraz branżęelektrotechniczną”.Innymi słowy, priorytetem nie jest już sama walka z bezrobociem za wszelką cenę. Akcent zostajeprzesunięty na budowę gospodarki opartej na innowacjach i nowoczesnych usługach – także wWałbrzychu.Jednak na liście inwestorów umieszczonych na stronach internetowych WSSE „Invest-Park”23 wpodstrefie wałbrzyskiej widnieje 16 firm, z czego 10 powiązanych jest z przemysłem motoryzacyjnym.Kolejne dwa pozwolenia jeszcze nieuwzględnione na liście – dla firm Mando Corporation i Ronal – torównież duże inwestycje w branży motoryzacyjnej. Analizując dane ze względu na wielkośdinwestycji, a nie liczbę firm reprezentujących daną branżę, z firmami motoryzacyjnymi konkurowadmoże wyłącznie Cersanit. Niewątpliwy sukces WSSE w odniesieniu do innych stref nie możeprzesłaniad faktu, że Wałbrzych znów bazuje na jednej wiodącej gałęzi przemysłu, która równieżboryka się z kryzysem na świecie.d) Analiza budżetu miasta WałbrzychaOstatnie cztery lata to czas dekoniunktury w gospodarce światowej, która wywołała recesję w wielukrajach Unii Europejskiej i spadek wzrostu PKB o ok. 2-3 proc. w Polsce. Sytuacja ta miała oczywistywpływ na finanse samorządów, które w omawianym okresie zanotowały ograniczenie wzrostudochodów, a w niektórych przypadkach ich spadek w porównaniu do lat 2007-2008. Dekoniunkturamiała zapewne także wpływ na kształt budżetu Wałbrzycha. Mimo to suma bilansująca (dochody iwydatki powiększone o kredyty i wynikające z nich zobowiązania) stale rośnie: 330 mln zł (2008), 351mln zł (2009), 391 mln zł (2010), ponad 407 mln zł (2011).Rosną też wydatki. W 2008 r.: 319 mln zł (budżet po zmianach), 2009: 344 mln zł (budżet pozmianach), 2010: 384 mln zł (budżet po zmianach), prognoza na 2011 przewiduje 378 mln zł, jednakstałe niedoszacowanie wydatków w uchwałach budżetowych w kolejnych latach każe przypuszczad,że w bieżącym roku osiągną one poziom pomiędzy 390 mln, a 400 mln zł.22 Por. Magdalena Stawicka, Lidia Żurawowicz, Marek Wróblewski, „Analiza aktywności dolnośląskichpodmiotów gospodarczych. Wyznaczanie głównych trendów. Impulsy patentowe. Studia przypadków”,Wrocław 2010,http://www.dawg.pl/public/uploads/userfiles/file/Analizy/Analiza_aktyw_doln_pod_gosp_zesp_2.pdf, str. 31.23 http://www.invest-park.com.pl/userfiles/strona_gl/lista_inwestorow.pdf . 13

Dochody budżetowe kształtują się następująco: 277 mln zł (2007), 315 mln zł (2008), 329 mln zł(2009), 347 mln zł (2010). Na 2011 r. uchwała budżetowa przewiduje 354 mln zł. Skumulowanydeficyt z lat 2008–2011 będzie wynosił ok. 80 mln zł, z tego ponad 24 mln zł zostało zapisanych wuchwale na 2011 r. Łączna kwota udzielonych poręczeo to 217 mln zł, co stanowi ponad 57 proc.planowanych wydatków w 2011 r.Zarówno dochody, jak i wydatki Wałbrzycha zbliżają się do granicy 400 mln zł, co może świadczyd opewnej stabilizacji sytuacji budżetowej oraz tendencji do umiarkowanego rozwoju gospodarczego.Dobrym sygnałem jest utrzymanie poziomu wzrostu dochodów własnych. Jednak biorąc pod uwagęproblemy gospodarcze, z jakimi od prawie 20 lat boryka się miasto, jest to wzrost niewystarczający iwskazujący na wciąż zbyt słabą kondycję finansową mieszkaoców oraz przedsiębiorstw prowadzącychdziałalnośd w Wałbrzychu. Trzeba podkreślid, że zauważalna stabilizacja budżetu przy wciąż zbytniskich poziomach dochodów własnych (można je traktowad jako swego rodzaju wskaźnik potencjałuekonomicznego gminy) oraz słabej działalności inwestycyjnej gminy (o czym niżej) może się szybkoprzerodzid w trwałą stagnację, z jaką mieliśmy do czynienia jeszcze dziesięd lat temu.DochodyJak już wspomnieliśmy, w latach 2007-2011 wzrosły z 277 mln zł do 354 mln zł.Budżet Wałbrzycha – tak jak budżet każdej gminy w Polsce – składa się z trzech części: dochodywłasne, subwencja ogólna oraz dotacja celowa. Dwie ostatnie pozycje stanowią ponad 30 proc.dochodów, ale są w zasadzie całkowicie niezależne od polityki finansowej i rozwojowej gminy,dlatego nie będziemy ich omawiad. Zostaną one przedstawione jedynie jako odniesienie dodochodów własnych.Tabela poniżej zawiera zestawienie dochodów ogółem do dochodów własnych oraz subwencji idotacji w latach 2007–2011, w milionach złotych. 2007 2008 2009 2010 2011 (prognoza)dochody 277.5 315.5 329.5 347.5 354.2dochody wł. 187.6 220.3 230.6 245.0 260.4subwencja 44. 7 49.8 53.8 54.3 53.4dotacja cel. 45.1 45.4 45.2 48.2 40.4Zauważalny jest wzrost dochodów własnych o ok. 39 proc. (ponad 70 mln zł), przy wzrościedochodów budżetu wynoszącym prawie 77 mln zł. Największy wzrost dochodów Wałbrzychzanotował pomiędzy 2007 a 2008 rokiem, co nie jest zaskoczeniem, jako że był to koniec okresu silnejkoniunktury w gospodarce światowej (wzrost pomiędzy 2007 a 2008 r. wynosi 34 mln zł, zaś w latach2008-2011 – 40 mln zł). 14

W poniższej tabeli przedstawione są najważniejsze składowe wpływające na poziom dochodówwłasnych w budżecie gminy w latach 2008–2011, w milionach złotych. 2008 2009 2010 2011 61 67,9 62,1 65,9udział w PIT 3,9 3,9 5 5,6udział w CITpodatek od czynności 3,7 3,7 3,25 4,7cyw. prawnychpodatki i opłaty lokalne 45,1 46,1 49,8 56,6wpływy z czynszów 43,9 43 44 43,7sprzedaż majątku 15,3 15,9 15 12,4wpływy ze sprzedaży 13,9 14 12,5 12,5biletów kom. zbiorowejśrodki europejskie 10,7 7,1 26,5 31,8Zauważalny wzrost w podatkach PIT o 8 proc. wynika zapewne ze zwiększenia udziału gminy wpodatkach od osób fizycznych (wynosił on w omawianym okresie pomiędzy 5 a 7 proc.) oraz wpewnym stopniu ze wzrostu zamożności wałbrzyszan. Dobrym prognostykiem rozwoju koniunktury wgospodarce miasta jest zwiększenie wpływów z podatku od czynności cywilnoprawnych – zależy onbezpośrednio od liczby transakcji w gospodarce, więc jego wzrost może byd zapowiedzią ożywieniagospodarczego.Wzrost wpływów z podatków i opłat lokalnych byłby bardzo pozytywnym zjawiskiem, gdyby nie fakt,że wynika on w dużym stopniu ze zwiększenia opłat od środków transportu oraz podniesieniapodatku od nieruchomości. Biorąc pod uwagę ciężką sytuację bytową wielu mieszkaocówWałbrzycha, a także słabą kondycję podmiotów gospodarczych – przy równoczesnymniewystarczającym poziomie atrakcyjności inwestycyjnej – każde podniesienie kosztów życia orazkosztów prowadzenia biznesu należy traktowad jako działanie o bardzo negatywnym wpływie narozwój miasta.Niepokojącym zjawiskiem jest spadek wpływów ze sprzedaży biletów komunikacji zbiorowej aż o 10proc. (z poziomu 13,9 mln zł w 2008 r. do 12,5 mln zł w 2011 r.). Trudno wskazywad na przyczyny. 15

Jednak kwestia ta wymaga rozważenia w ramach polityki komunikacji i transportu w gminie. Wartoodwrócid tę tendencję. Jest ona niekorzystna z punktu widzenia budżetu, bo wywołuje potrzebęwiększych transferów z kasy miejskiej do lokalnego publicznego przedsiębiorstwa komunikacyjnego.Jest też przejawem negatywnych zjawisk – np. rosnącej liczby osób jeżdżących „na gapę”, czy trwalerezygnujących z komunikacji zbiorowej na rzecz transportu indywidualnego.Nie dziwi natomiast niewielki i utrzymujący się na poziomie ok. 15 mln zł (poza prognozą na 2011 r.,która jest jeszcze niższa) wynik sprzedaży majątku. Można go interpretowad jako efekt kilku przyczyn:a) wciąż niskiej atrakcyjności inwestycyjnej Wałbrzycha; b) niewystarczającej promocji oferty gminy;c) bliskości WSSE, która jest konkurencją dla terenów aktywności gospodarczej przeznaczonych nasprzedaż przez samorząd Wałbrzycha; d) niewielkiej liczby takich terenów.Wzrost dochodów własnych w ostatnich latach jest w dużej mierze wynikiem większej skuteczności wpozyskiwaniu środków europejskich: z poziomu 10,7 mln zł w 2008 r. do 26,5 mln zł i 31,8 mln zł w –odpowiednio – latach 2010 i 2011. Jakkolwiek poziom ponad 30 mln zł, jakie zamierza pozyskadWałbrzych można uznad za satysfakcjonujący, to trzeba zauważyd, że w latach ubiegłych (wszczególności do 2009 r.) samorząd miejski nie był skuteczny w pozyskiwaniu pieniędzy unijnych. Aprzecież w trudnej sytuacji gospodarczej miasta (gdy trudno o środki wewnętrzne) to właśnie teśrodki są najlepszym źródłem finansowania działalności gminy – zarówno bieżącej, jak i inwestycyjnej.Sprawne pozyskiwanie i wydawanie funduszy pomocowych UE, w sytuacji kiedy brakuje innychczynników wzrostu, jest kluczem do trwałego pobudzenia gospodarczego.Struktura wydatków i deficytDobrze zaplanowany, zrównoważony i proinwestycyjny budżet (czyli taki, w którym przynajmniej 20-25 proc. wydatków to inwestycje) jest źródłem wzrostu gospodarczego gminy i podnoszenia jakościżycia jej mieszkaoców. Jest też narzędziem zwiększającym jej atrakcyjnośd w oczach potencjalnychinwestorów oraz poszerzającym bazę podatkową, co z kolei jest istotne z uwagi na przyszłe dochodymiasta. W czasie dekoniunktury dobry budżet miasta jest również ważnym, a czasem jedynymimpulsem rozwojowym.Niestety w latach 2008-2011 tylko raz, w uchwale budżetowej na 2011 r., plan wydatkówmajątkowych zbliżył się w Wałbrzychu do poziomu 20 proc. ogółu wydatków budżetowych, osiągającpułap 19,4 proc. Tabela poniżej zawiera rozkład wydatków bieżących i majątkowych na tle ogólnegowzrostu wydatków budżetowych zaplanowanych w uchwałach Rady Miejskiej Wałbrzycha w latach2008–2011, w milionach złotych. 2008 2009 2010 2011wydatki ogółem 307.7 325.9 365.4 378.6wydatki bieżące 269.1 297.1 309.4 305.2wydatki majątkowe 38.6 28.8 56.0 73.4 16

Wyraźna jest dysproporcja w dochodach bieżących oraz majątkowych, szczególnie w 2009 r., kiedyinwestycje stanowiły zaledwie niecałe 9 proc. wszystkich wydatków w budżecie gminy. Dodajmy, żeabsolutnym minimum jest poziom 15 proc. – i to w warunkach dobrej koniunktury.Kolejna tabela pokazuje poszczególne składowe wydatków budżetowych wg działów w latach 2008–2011, w milionach złotych. 2008 2009 2010 2011Transport i łącznośd 43, 3 65,5 83,4 54,4Obsługa długu 11,0 12,5 12,4 19,8Gospodarka mieszkaniowa 51,7 57,6 61,9 55,4Oświata i wychowanie 72,8 70,0 71,5 79,8Administracja publiczna 23, 4 26,4 25,6 26,0Bezpieczeostwo 3,3 3,2 4,0 3,3Pomoc społeczna 66,6 60,7 63,8 59,2Gospodarka komunalna 16,9 20,0 23,1 21,6Uznanie zasadności poszczególnych wydatków wykracza poza ramy analizy budżetu, dlategoomówimy tylko niektóre segmenty – np. poziom obsługi długu publicznego czy wzrost nakładów naadministrację publiczną.Ponieważ poziom wydatków na obsługę długu jest bezpośrednio związany z wysokością zaciągniętychkredytów, pożyczek i udzielonych poręczeo, jego wzrost jest niezawodnie oznaką wzrostu zadłużenia(np. zaciągania nowych zobowiązao lub wzrostu poziomu oprocentowania) i powinien byd baczniekontrolowany. W przypadku Wałbrzycha mamy do czynienia z systematycznym wzrostemwspomnianych wydatków 11 mln zł (2008) do 19,8 mln zł (2011), a więc o prawie 90 proc.Pomiędzy 2008 a 2009 rokiem mamy do czynienia z niepokojącym, ok. 15-procentowym wzrostemwydatków na administrację publiczną. Każde zwiększenie wydatków w tym dziale, jeżeli nie wiążą sięone z większą efektywnością pozyskiwania środków zewnętrznych, należy traktowad jakoniewskazane.Jak już wspomnieliśmy, łączna kwota udzielonych poręczeo to 217 mln zł, co stanowi ponad 57 proc.planowanych wydatków w 2011 r. Deficyt w poszczególnych latach wynosił odpowiednio: 2,7 mln zł(2008), 14,7 mln zł (2009), 36,9 mln zł (2010), 24,4 mln zł (2011). Skumulowany deficyt wynosi 78,7mln zł.B.1.3. Sytuacja politycznaNa pierwszy rzut oka w Wałbrzychu nie ma kryzysu politycznego. W powtórzonych wyborach naprezydenta miasta wystartowało czterech wyrazistych kandydatów, których poparły czołowe 17

ugrupowania – zarówno lokalne, jak i krajowe. Wszelkie sygnały o nieprawidłowościach były badaneprzez upoważnione do tego organy. Kampanii towarzyszyła zainicjowana przez Fundację RozwojuDemokracji Lokalnej akcja „Zielona Wstążeczka”, namawiająca wałbrzyszan do udziału w wyborach iuczciwego głosowania.Jednak głębsza analiza sytuacji w Wałbrzychu każe nam postawid tezę, że miasto to pogrążone jest wpolitycznym kryzysie. Jego dwa główne składniki to: a) słaba pozycja samorządu miejskiego inadmierne systemowe rozproszenie kompetencji pomiędzy różne jednostki samorząduterytorialnego; b) rozdrobnienie lokalnej sceny politycznej, które samo w sobie nie jest zjawiskiemzłym, ale staje się sporym problemem na obszarze próbującym podźwignąd się z kryzysu społecznegoi gospodarczego.Ad. a) W 1945 r. Polska przejęła od Niemców niezniszczony działaniami wojennymi Wałbrzych zrozbudowaną infrastrukturą przemysłową. W okresie komunizmu miasto nie było modernizowane –władze postawiły przede wszystkim na intensywną eksploatację złóż węgla i jego dalszą przeróbkę. Wcelu zwiększenia wydobycia zatrudniały licznych robotników z terenu całej Polski, kusząc ich dobrymizarobkami i mieszkaniami. Tak powstały dwa największe blokowiska: Piaskowa Góra, a późniejPodzamcze. Wałbrzych rozrósł się z miasta około czterdziestotysięcznego do liczącego 140 tys.mieszkaoców zlepku niezależnych wcześniej miejscowości. W wyniku reformy administracyjnej z1975 r. stał się miastem wojewódzkim.De facto najważniejszymi osobami w socjalistycznym Wałbrzychu byli dyrektorzy kopalni. To onidawali pracę, mieszkania, zapewniali inwestycje, a nawet kulturę, sport i służbę zdrowia. Miasto byłouzależnione od decyzji zapadających na szczeblu ministerialnym. Wałbrzyszanie nie mieli bodźców, byuczyd się kreatywności i zaradności.Dlatego tak wielką tragedią była likwidacja przemysłu węglowego w latach 90. Wywołała nie tylkokryzys społeczno-gospodarczy, ale też wpędziła miasto w kłopoty polityczne. Władze samorządowemusiały nagle zająd miejsce dyrektorów kopalni w roli prawdziwych gospodarzy. Jednocześnie wwyniku przemian administracyjnych i rozgrywek międzypartyjnych Wałbrzych stracił status miastawojewódzkiego, a następnie przestał byd miastem na prawach powiatu (jako jedyne miastoprezydenckie na Dolnym Śląsku). To oznacza, że samorząd miejski, który i tak nigdy nie miał takichinstrumentów działania jak dyrektorzy kopalni, został dodatkowo osłabiony decyzjami, którezapadały w Warszawie. Starania władz miasta o odzyskanie statusu powiatu nie przyniosły dotądrezultatu.W efekcie, Wałbrzych jest zarządzany równolegle przez dwie niezależne od siebie instytucje –samorząd miejski i starostwo powiatowe. W dodatku nie stanowi logicznej całości administracyjno-przestrzennej: nie dośd, że jest dośd luźnym zlepkiem kilku dawnych miejscowości, to np. jegofaktyczne centrum rozrywkowo-rekreacyjne znajduje się w Szczawnie-Zdroju, czyli w innej gminie.Ad. b) Wałbrzyszanie wybierają prezydentów wskazanych przez największe partie. Do 2002 r. przezSLD, a w latach 2002-2011 – przez PO (która przez większośd czasu rządziła w koalicji z PiS).Jednocześnie nie wykształciła się żadna duża lokalna siła polityczna. Jedyna licząca się miejscowaformacja – Wałbrzyska Wspólnota Samorządowa/WWS – bywa co najwyżej koalicjantem większychugrupowao. 18

Dominującej pozycji nie ma także żadna z dużych partii. W wyborach do rady miejskiej w 2010 r. POzdobyła 27,5 proc. głosów, WWS – 23 proc., SLD – 17,8 proc., PiS – 13,2 proc., a komitet PatrykaWilda (czyli ugrupowanie Rafała Dutkiewicza) – 10,2 proc.24 Wyniki wyborów do rady powiatuwałbrzyskiego nie były znacząco odmienne: PO – 34,3 proc., WWS – 23,5 proc., SLD – 21,4 proc., PiS –15,4 proc., PSL – 4,7 proc.25 Co więcej, dośd często zdarza się, że pojedynczy politycy przechodzą zjednego obozu do drugiego.Przejawem rozdrobnienia sceny politycznej są też naszym zdaniem skandale związane z kupowaniemgłosów (do takich chwytów nie ucieka się ktoś, kto jest pewien zwycięstwa lub porażki; robi tak ktoś,kto czuje, że może wygrad, jeśli trochę „pomoże szczęściu”).Ugrupowania polityczne w Wałbrzychu są więc skazane na ciągłe negocjacje i tworzenie płynnychukładów obejmujących jednocześnie samorządy miejski i powiatowy oraz do budowania sobie bazwyborczych we wszelkich możliwych segmentach elektoratu, włączając środowiska patologiczne. Zanajwiększą polityczną porażkę prezydenta, który rządził miastem ponad osiem lat (od 2002 do 2011r.) uznajemy faktyczne utrwalenie tego niedobrego status quo. W interesie prezydenta, któryzostanie wybrany w sierpniu 2011 r. leży: a) wzmocnienie pozycji samorządu miejskiego względempowiatu, ugrupowao politycznych i władz krajowych; b) integracja i wzmocnienie lokalnegoestablishmentu politycznego oraz budowa nowego zaplecza elektoralnego, które uniezależni ówestablishment od głosów środowisk patologicznych.Wielopodmiotowa scena polityczna i balans władzy nie są oczywiście zjawiskiem złym. Jednak stająsię barierą rozwoju w realiach miasta, które próbuje wyjśd z kryzysu. Przyszła strategia rozwojuWałbrzycha (podobnie jak rekomendowana przez nas w dalszej części tekstu przyszła strategia dlacałego obszaru wałbrzyskiego) musi mied mocnego wykonawcę. Może byd nim jeden z pięciupodmiotów: 1. Prezydent miasta (wzmocniony przez oddanie Wałbrzychowi powiatowości); 2. Powiat(w tym wariancie zachowujący status quo, czyli także powiatowośd grodzką); 3. Jakiś nowy podmiotintegrujący samorządy obszaru wałbrzyskiego; 4. Marszałek województwa; 5. Rząd. Najbardziejoczywiste jest rozwiązanie pierwsze, ponieważ w sposób naturalny wynika ono z systemusamorządowego Polski.Decyzję w tej sprawie podejmie rząd. Tylko on może oddad Wałbrzychowi powiatowośd. Czy odda?Tego nie wiemy.26 W naszym przekonaniu zachowanie opisanego powyżej status quo w Wałbrzychumoże byd na rękę głównym graczom politycznym, którzy dzięki temu utrzymują wpływ na miasto.Wzmocnienie prezydenta, a w konsekwencji jego możliwe usamodzielnienie się (wedle modeluznanego chodby z Wrocławia) może nie byd na rękę dużym partiom. Z drugiej strony – uważamy, żerządowi nie opłaca się długotrwałe utrzymywanie wałbrzyskiego status quo, bo grozi onokoniecznością przejęcia odpowiedzialności za to miasto przez władze centralne, w imię zasadysubsydiarności (narzędziem mogłaby byd specustawa dla Wałbrzycha lub grupy miast zagrożonychupadkiem).Także prezydent Wałbrzycha wybrany w sierpniu 2011 r. musi sprecyzowad swoją politykę wobecrealiów ustrojowych miasta. Po pierwsze – musi jasno określid, czy chce przywrócenia statusu24 http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/020000/022109.html#tabs-3 .25 http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/020000/022100.html#tabs-3 .26 Według deklaracji prezydenta miasta złożonej w drugiej połowie sierpnia 2011 r., jest duża szansa, żeWałbrzych odzyska powiatowośd od 1.01.2012. Por. http://www.walbrzych24.com/wiadomosci/35/5074 . 19

powiatowości, czy też woli zachowad administracyjne status quo, ale zamierza działad np. w formuleporozumienia różnych samorządów i środowisk na rzecz rozwoju obszaru wałbrzyskiego (obarozwiązania są dobre i nie wykluczają się wzajemnie). Po drugie – musi sprecyzowad, w jaki sposóbzamierza zabiegad o odzyskanie powiatowości i/lub współpracę z innymi podmiotami. W tymwypadku do rozważenia jest znana chodby z Wrocławia metoda mobilizowania mieszkaoców poprzezmedia: jej celem jest zbudowanie mocnego poparcia dla jakiejś dużej inicjatywy (może nią byd np.odzyskanie powiatowości) – i zaszachowanie nim sił rządzących krajem, które mogą przestraszyd sięutraty elektoratu w Wałbrzychu podczas wyborów krajowych. Taka populistyczna akcja może jednaknie sprawdzid się w rozdrobnionym politycznie i słabym społecznie Wałbrzychu.Wniosek: najrozsądniejszą polityką władz tego miasta będzie mozolne budowanie partnerstw iporozumieo. (Konkretną rekomendację w tej dziedzinie formułujemy w par. C.1.1.).B.1.4. Administracja, ustrój, przestrzeoTa dziedzina życia publicznego nie jest sama w sobie pogrążona w kryzysie. W naszym przekonaniustanowi jednak istotny kontekst kryzysów opisywanych w innych podrozdziałach tej części tekstu.Specyficznymi problemami obszaru wałbrzyskiego są: 1. Rozdrobnienie przestrzenne iadministracyjne; 2. „Kolonialne” uzależnienie od rządu w Warszawie.Ad. 1) Rozdrobnienie przejawia się nie tylko wspomnianym powyżej rozbiciem zarządzaniaWałbrzychem pomiędzy samorząd gminny i powiatowy, ale też nielogicznym podziałem obszarufunkcjonalnego pomiędzy różne gminy. Dla wielu wałbrzyszan rolę starówki pełni deptak wSzczawnie-Zdroju, natomiast wałbrzyski rynek sprawia wrażenie martwego, zwłaszcza w porównaniunp. z rynkiem wrocławskim – nie tylko brakuje mu atrakcyjnych pubów i restauracji, ale i ratusza,który stoi w pobliżu, acz przy innym placu. Administracyjny Wałbrzych jest zlepkiem osiedlipoprzedzielanych terenami kopalnianymi, wzgórzami, a nawet lasami. Z kolei funkcjonalna całośduzdrowiskowa znajduje się w dwóch gminach, które nie sąsiadują ze sobą – Szczawnie-Zdroju iJedlinie Zdroju.Sztandarowym projektem przestrzennym Wałbrzycha jest Trakt Księżnej Daisy, który ma prowadzidod Zamku Książ, poprzez Szczawno-Zdrój, Aqua Zdrój, Starą Kopalnię do zrewitalizowanegoŚródmieścia i Galerii Victoria.27 Na pierwszy rzut oka, jest to koncepcja „wałbrzycho-centryczna”.Wydaje się byd próbą integracji samego miasta centralnego. Trzeba jednak zauważyd, że Traktuwzględnia Szczawno Zdrój.28 Dla odmiany, na samym Wałbrzychu koncentruje się lansowana przezlokalną opozycję koncepcja Traktu Wałbrzyskiego, oparta o linię kolejową, dworce i obiektypoprzemysłowe.29Uważamy te pomysły za interesujące, jednak naszym zdaniem warto rozważyd inne podobne „trakty”oraz funkcjonalne powiązania na poziomie sublokalnym, ponad granicami gmin. Pytania: czyrewitalizacja Śródmieścia i utworzenie Starej Kopalni nie są konkurencją dla Szczawna-Zdroju? Amoże Szczawno tworzy funkcjonalną całośd z pobliskimi blokowiskami wałbrzyskimi – i nie ma sensujej sztucznie rozbijad w imię spójności terytorialnej Wałbrzycha (warto odnotowad położenie galerii27 http://www.um.walbrzych.pl/strony/do_druku/aktualnosci/2010/07/035.php .28 Por. http://www.gazetawroclawska.pl/stronaglowna/164197,walbrzych-przegrywa-daisy,id,t.html .29 http://www.traktwalbrzyski.pl/stacje.html . 20

handlowych na terenie Szczawna, tuż przy wałbrzyskich osiedlach)? Czy sensowny byłbyuzdrowiskowy trakt Szczawno-Zdrój – Stary Zdrój – Jedlina Zdrój? Efektem takich rozważao może bydmodel przestrzenny, w którym myślenie w kategoriach traktu, zamkniętego w granicach miastacentralnego, zajmuje wizja archipelagu mikroobszarów i pasm funkcjonalnych, które przecinajągranice między gminami.Oczywiście, takie rozważania mają sens tylko w sytuacji, gdy zainteresowane gminy blisko ze sobąwspółpracują. Są przykłady takiej kooperacji: 1. Jedenaście gmin obszaru, w tym Wałbrzych, tworzyWałbrzyski Związek Wodociągów i Kanalizacji30; 2. Mieroszów, Czarny Bór, Stare Bogaczowice iBoguszów-Gorce są udziałowcami spółki Sanikom, która buduje nowoczesne składowisko odpadów wLubawce (piszemy o nim w części poświęconej kontekstom przestrzennym rozwoju obszaruwałbrzyskiego); 3. W 2009 r. na zlecenie Dolnośląskiej Organizacji Turystycznej powstała „Strategiarozwoju turystyki w gminach: Wałbrzych, Świebodzice, Boguszów-Gorce, Szczawno-Zdrój, Jedlina-Zdrój, Mieroszów, Walim, Głuszyca oraz w Powiecie Wałbrzyskim na tle Subregionu Turystycznego‘Góry Wałbrzyskie’”31; 4. W 2010 r. Szczawno-Zdrój powierzyło Wałbrzychowi zadania z zakresulokalnego transportu zbiorowego32; 5. Wałbrzych i Jedlina Zdrój mają wspólną gminną komisjęurbanistyczno-architektoniczną, a urbanista miejski Wałbrzycha jest jednocześnie szefem podobnejkomisji w Boguszowie-Gorcach33; 6. W 2011 r. powiat wałbrzyski stworzył portal Ziemiawalbrzyska.pl,by promowad ofertę turystyczną gmin z tego obszaru34; 7. Wałbrzych realizuje lub koordynujeinwestycje drogowe z Walimiem i Szczawnem, współpracował też z sąsiednimi gminami przywytyczaniu trasy Via Regia.35Z drugiej strony, trzeba brad pod uwagę rozbieżności interesów, a nawet konflikty pomiędzysamorządami omawianego obszaru. Wałbrzych i Szczawno-Zdrój spierają się o układ dróg napograniczu obu gmin. Mieroszów jest zainteresowany rozbudową miejscowej kopalni melafiru, którazagraża znanemu schronisku „Andrzejówka” – jednemu z najważniejszych elementów infrastrukturyturystycznej Wałbrzycha.36Inna rzecz, że rozdrobnienie przestrzenne samego Wałbrzycha można potraktowad jako szansęrozwojową. Ułatwia ono realizację wizji miasta policentrycznego oraz budowę tożsamości napoziomie sublokalnym.Instrumentem służącym sformułowaniu i wdrożeniu takiej wizji może byd nowe studiumuwarunkowao i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta. Będzie musiało powstad, borada miejska uznała w styczniu 2011 r. dotychczasowe studium za nieaktualne (acz w tej samej30 Por. http://wzwik.walbrzych.sisco.info/ ihttp://wzwik.walbrzych.sisco.info/zalaczniki/1294/Statut_WZWiK.doc .31 http://turystyka.dolnyslask.pl/pliki/Strategia_03_03_2009_ogolna.pdf . Z informacji uzyskanych przez nas wUrzędzie Miasta Wałbrzycha wynika, że strategia ta jest uwzględniana przez lokalne władze w planowaniu irealizowaniu inwestycji w infrastrukturę turystyczną. Przykładami takich inwestycji są Aqua Zdrój, projekt„Wałbrzych Miasto MTB”, urządzenia dla osób niepełnosprawnych w Zamku Książ i w Starej Kopalni itp.32 http://bip.um-walbrzych.dolnyslask.pl/plik.php?id=3126 .33 Por. http://bip2.alfatv.pl/pliki/alfa/archiwum.bip.boguszow-gorce.pl/bip.boguszow-gorce.pl/pliki/File/ZarzadzeniaBM/Zarzadzenie_Nr_720.pdf .34 http://ziemiawalbrzyska.pl/czytaj/1-lipca-ruszyl-portal-ziemia-walbrzyska,286.html .35 Informacja z Urzędu Miasta Wałbrzycha.36 Informacje uzyskane podczas rozmów z urzędnikami z obszaru wałbrzyskiego. 21

uchwale radni wstrzymali prace nad nową wersją dokumentu „do czasu wejścia w życie ustawy ozmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz niektórych innych ustaw”).37Obecnie „jedynie częśd powierzchni” Wałbrzycha objęta jest miejscowymi planamizagospodarowania przestrzennego – czytamy w analizie załączonej do uchwały.38 Jak duża jest taczęśd? Taka liczba nie zostaje podana wprost. Z naszych informacji wynika, że to ok. kilkanaścieprocent miasta39. W 2006 r. „jedynie 9,28 proc. powierzchni gminy” miało miejscowe plany.40 Analizaz 2010 r. nadmienia, iż „intensywne prace planistyczne rozpoczęte po wygaśnięciu planu ogólnego(począwszy od 2003 roku) nie mogły przynieśd znaczącego zwiększenia obszaru objętego planamimiejscowymi z uwagi na koniecznośd aktualizacji starszych dokumentów”. Autorzy dokumentudodają, że z powodu wciąż zmieniających się przepisów (zwłaszcza dotyczących ochrony przyrody,zabytków oraz wspierania rozwoju i usług sieci telekomunikacyjnych) proces sporządzania planów„jest bardziej pracochłonny, a przez to kosztowniejszy”. W rezultacie, „nie jest możliwe szybkiezwiększenie ilości obowiązujących miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego”. Z drugiejstrony, „niemal połowa powierzchni miasta z uwagi na niekorzystną rzeźbę terenu i pokrycie lasaminie nadaje się do zainwestowania, co sprawia, że tereny te nie wymagają pilnych pracplanistycznych”.41Ad. 2) Byd może znacznie większym problemem niż rozdrobnienie przestrzenne i administracyjne jestde facto kolonialny status obszaru wałbrzyskiego. To rząd w Warszawie, a nie samorządjakiegokolwiek szczebla podejmuje najważniejsze decyzje dotyczące Wałbrzycha i okolic. To paostwozdecydowało o: 1. Zaprzestaniu wydobycia węgla; 2. Utworzeniu WSSE; 3. Odebraniu Wałbrzychowipowiatowości. To w rękach paostwa są decyzje o: 1. Zmianie władz WSSE; 2. Prywatyzacjiprzedsiębiorstw kluczowych dla obszaru wałbrzyskiego – Uzdrowiska Szczawno-Jedlina i koksowniVictoria. Stawiamy śmiałą tezę, że Wałbrzych traktowany jest przez rząd jak kolonia. Byd może to jestnajwiększa przeszkoda w rozwoju miasta.Co ciekawe, niedawno pojawiły się identyczne interpretacje pozycji Szczecina: „… uderzające jestkolonizacyjne wręcz podejście do WZP *Województwa Zachodniopomorskiego – red.] kolejnowszystkich, poczynając od 1945 r., władz centralnych Rzeczpospolitej” – pisze Marek Dutkowski wjednej z ekspertyz sporządzonych na potrzeby prac nad Strategią dla Polski Zachodniej. –„Charakteryzuje je z jednej strony intensywna eksploatacja zastanych i istniejących zasobów iwalorów bez dbałości o ich odtwarzanie i utrzymanie i wzmacnianie, a z drugiej strony nieznajomośd,protekcjonalnośd, lekceważenie oraz tolerowanie i podtrzymywanie dystansu od reszty kraju”.42 Osłabym poczuciu tożsamości mieszkaoców Szczecina – zwłaszcza w zestawieniu z Wrocławiem iKrakowem – pisał znany współczesny badacz miast Paweł Kubicki („… wszyscy respondenci w trakciewywiadów jak mantrę powtarzali, że Szczecin to miasto z wielkimi możliwościami i ogromnym37 http://bip.um-walbrzych.dolnyslask.pl/dokument.php?iddok=5967&str=28 .38 „Analiza zmian w zagospodarowaniu przestrzennym miasta Wałbrzycha”, Wałbrzych 2010, http://bip.um-walbrzych.dolnyslask.pl/plik.php?id=3244, str. 23.39 Nieoficjalna informacja pozyskana w trakcie rozmów z urzędnikami.40 „Analiza zmian w zagospodarowaniu przestrzennym miasta Wałbrzycha”, Wałbrzych 2006, str. 22. Dokumentw posiadaniu autorów strategii.41 „Analiza…”, Wałbrzych 2010, op.cit., str. 23.42 Marek Dutkowski, „Województwo Zachodniopomorskie. Raport regionalny 2011”, Szczecin 2011, dokumentw posiadaniu autorów niniejszego tekstu. 22

niewykorzystanym potencjałem”).43 Trudno nie odnieśd wrażenia, że podobne opinie mogłyby bydsformułowane w odniesieniu do Wałbrzycha.Taka sytuacja jest oczywiście dużym wyzwaniem dla wałbrzyskich polityków działających na szczeblukrajowym – zwłaszcza dla parlamentarzystów. To oni są naturalnymi ambasadorami swojego obszaruprzy „centrali” w Warszawie.B.1.5. Środowisko, podstawowe uwarunkowania jakości życiaNiestety Wałbrzych wciąż boryka się z poważnymi problemami ekologicznymi.Miejscowy przemysł silnie wpłynął na środowisko naturalne. W latach 80. Wałbrzych miał niedobrąrenomę najbardziej zanieczyszczonego i zdegradowanego ekologicznie miasta w Polsce.44 Od lat 90.XX w. sytuacja ekologiczna zaczęła się poprawiad, głównie za sprawą upadku kopalni i wałbrzyskichkoksowni.45 Jednak do dziś poważnymi problemami są: zanieczyszczenie powietrza, nieuregulowanagospodarka odpadami i słaba gospodarka wodna.Zanieczyszczenie powietrzaWałbrzych jest miastem położonym w dolinach, co sprzyja powstawaniu smogu. W Programieochrony powietrza dla województwa dolnośląskiego powiat wałbrzyski opisany został w osobnymrozdziale jako jedna z dziesięciu stref, „dla których wystąpiły ponadnormatywne stężeniaprzynajmniej jednej z normowanych substancji”. W tym wypadku chodzi o benzo(a)piren oraz pyłPM10.46Obie substancje są groźne dla zdrowia. Sytuacja jest coraz gorsza. „W 2009 roku poziom stężeniaśredniorocznego benzo(a)pirenu przekroczył normę o 1254%!!!” – podkreśla cytowany dokument. –„Wyraźnie widad tendencję wzrostową w analizowanych latach *2007-2009 – red.], co wskazuje nastale pogarszającą się jakośd powietrza na terenie powiatu”.47Przyczynami przekroczeo są przede wszystkim niska emisja (głównie piece węglowe), emisja liniowa(drogi: spaliny i pył) oraz punktowa (przemysł). Zaktualizowany w 2010 r. program ochronyśrodowiska w Wałbrzychu informuje, że „system ciepłowniczy nie pokrywa nawet 50 proc. potrzebcieplnych miasta. Ciepło dostarczane jest głównie do tych rejonów, gdzie koncentruje się zabudowawielorodzinna i budynki użyteczności publicznej, w północnych dzielnicach miasta” (osiedla PiaskowaGóra i Podzamcze). Pozostałe budynki mieszkalne przeważnie „korzystają z niskosprawnych paleniskwęglowych opalanych najczęściej niesortymentowym węglem”.4843 Paweł Kubicki, „Nowi mieszczanie w nowej Polsce”, Warszawa 2011, http://www.instytutobywatelski.pl/wp-content/uploads/2011/05/Ksie%CC%A8ga_mieszcz.pdf, str. 54.44 Por. http://www.powiat-walbrzyski.info/miejscowosc/Walbrzych,36 .45 Por. tamże.46 „Program ochrony powietrza dla województwa dolnośląskiego. Powiat wałbrzyski”,http://bip.umwd.dolnyslask.pl/plik.php?id=11540, str. F/4.47 Tamże, str. F/8.48 „Aktualizacja ‘Programu ochrony środowiska dla miasta Wałbrzych na lata 2010-2014 z perspektywą do roku2018”, Wałbrzych 2010,http://um.walbrzych.pl/strony/do_druku/nasze_miasto/ochrona_srodowiska/aktualizacja_ochrony_srodowiska.pdf, str. 23. 23

Ważnym źródłem pyłu oraz spalin z pojazdów są wałbrzyskie drogi. Aby przeciwdziaładzanieczyszczeniom gazowym powietrza, miasto zakupiło 33 nowoczesne autobusy, zasilaneniskoemisyjnym gazem ziemnym.49 Emisja punktowa (przemysł) w Wałbrzychu to przede wszystkimZakłady Koksownicze Victoria. W ramach planów inwestycyjnych zakład zamierza wprowadzid nowe,niskoemisyjne technologie koksowania węgla.50 Rolą władz miasta i powiatu jest dopilnowanie tychzamierzeo.Gospodarka odpadamiPo wejściu do Unii Europejskiej Polska zobowiązała się do dużych zmian w gospodarowaniuodpadami – zarówno przemysłowymi, jak i komunalnymi. Oznacza to ich selektywną zbiórkę,segregowanie i odzyskiwanie w postaci materii (surowce wtórne) lub energii (ciepło ze spalarniodpadów, prąd z gazu wysypiskowego). Polska nie sprostała wszystkim wymaganiom w tej dziedzinie,co skutkowad może karami finansowymi ze strony UE. Kary zapewne zostaną podzielone pomiędzygminy, w stosunku właściwym do niewykonania obowiązków odpadowych. Dlatego tak ważna stajesię sprawna gospodarka odpadami w Wałbrzychu.Podstawowe problemy Wałbrzycha w gospodarce odpadami:a) Brak rzetelnych danych. Na ten problem zwracają uwagę autorzy zaktualizowanego Planugospodarki odpadami dla miasta.51 Opierają się więc na wojewódzkiej bazie danych z tej dziedziny.Niestety, system ewidencji wytwarzanych odpadów nie działa skutecznie, przez co baza ta jest mocnoniedoszacowania. Nie ma informacji o strukturze wytwarzanych odpadów, co bardzo utrudniaplanowanie działao i przede wszystkim ich finansowanie.b) Niewielka efektywnośd selektywnej zbiórki odpadów opakowaniowych (zaledwie 0,34 proc.) orazcałkowity brak zbiórki odpadów biodegradowalnych w mieście.52 Oznacza to niski poziom odzyskuodpadów, a w efekcie kary finansowe.c) Składowisko odpadów komunalnych przy ul. Beethovena. Jest już w dużym stopniu wypełnione.Istnieje teoretyczna możliwośd podwyższenia go i eksploatowania przez kolejne cztery lata. Jest teżwariant umieszczenia przy nim Centrum Utylizacji i Odzysku Odpadów. Jednak położenie składowiskaw ścisłym centrum miasta (2 km od Rynku) przemawia za jak najszybszym zamknięciem i rekultywacjąobiektu.d) Symbolem destrukcji środowiska naturalnego w Wałbrzychu jest oczywiście składowisko Mo-Bruk.Trafiają tam odpady toksyczne. Przeciwko Mo-Brukowi protestują mieszkaocy, sprawa byławielokrotnie opisywana w mediach, także ogólnopolskich. Powody do optymizmu daje podjęta pod49 „Projekt raportu z realizacji ‘Strategii Zrównoważonego Rozwoju Miasta Wałbrzycha do 2013’ za rok 2010”,dokument w posiadaniu autorów niniejszego tekstu, str. 5.50 Por. „Program ochrony powietrza…”, op. cit., str. F/10.51 „Plan Gospodarki Odpadami dla Miasta Wałbrzycha. Aktualizacja na lata 2009 – 2012 z perspektywą do roku2015”,http://um.walbrzych.pl/strony/do_druku/nasze_miasto/ochrona_srodowiska/plan_gospodarki_odpadami/plan_gospodarki_odpadami.pdf, str. 38-40.52 Tamże, str. 58. 24

koniec maja 2011 r. przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska decyzja o wszczęciuprocedury, której celem jest wstrzymanie eksploatacji składowiska.53Gospodarka wodnaWałbrzych ma relatywnie dobrej jakości ujęcia wody pitnej i jest niemal w całości objęty sieciąwodociągów. Woda „pobierana jest z ujęd wody podziemnej (…) oraz zbiorników powierzchniowych.Ponadto w dzielnicach nie objętych systemem wodociągów woda pobierana jest ze studni. Systemwodociągowy gminy oparty jest na ujęciach głębinowych i powierzchniowych zlokalizowanych wgłównej mierze poza terenami Miasta Wałbrzych. Jedynym ujęciem w granicach administracyjnychmiasta jest ujęcie Rusinowa”.54 Woda dla Wałbrzycha pochodzi głównie z ujęd w Marciszowie, wpowiecie kamiennogórskim.55Niestety, stan infrastruktury przesyłowej jest nie najlepszy, stąd częste awarie i straty wody sięgającenawet 50 proc.56 Oznacza to, że woda jest droga, czasem jej brakuje, a jej jakośd bywa różna. Kosztremontu lub wymiany sieci wodociągowej w mieście będzie znaczący.Kolejnym problemem jest zanieczyszczenie niektórych ujęd – m.in. bakteriami grupy coli i nadmiernązawartością metali (żelazem, manganem, itp.).57 Zanieczyszczone są również wody powierzchniowe ipodziemne na terenie Wałbrzycha – to m.in. efekt eksploatacji węgla i działalności przemysłu.58Kanalizacja deszczowa w mieście jest przestarzała, mało skuteczna i zanieczyszcza środowisko.Również w tym przypadku koszt modernizacji istniejącego systemu będzie znaczny.B.1.6. Robocze podsumowanie: Wałbrzych w kryzysiePrzystępując do pracy nad niniejszym tekstem zastanawialiśmy się, czy Wałbrzych jest miastemupadłym. Nasza analiza wskazuje, że – na szczęście – nie można postawid aż tak radykalnej tezy. Ajednak miasto przechodzi ewidentne kryzysy. I to jednocześnie w kilku dziedzinach:- Jest fatalnie postrzegane na zewnątrz – właśnie jako miasto upadłe.- Boryka się z długotrwałym kryzysem gospodarczym. W dodatku grozi mu kolejne tąpnięcie, boniebezpiecznie rozwija się w stronę nowej monokultury – dawną rolę przemysłu węglowegoprzejmuje przemysł motoryzacyjny, który jest również podatny na wahania rynkowe. Ponadto trudnowskazad, jaka będzie przyszłośd inwestycji w WSSE. Na ile okażą się one trwałe, gdy strefyekonomiczne stracą możliwośd oferowania ogromnych ulg inwestorom?- O stagnacji gospodarczej świadczy m.in. budżet miasta. Lokalne władze pozyskują zdecydowanie zamało środków zewnętrznych i przeznaczają zdecydowanie za mało pieniędzy na inwestycje.53 http://walbrzych.naszemiasto.pl/artykul/931265,walbrzych-mo-bruk-zniknie,id,t.html .54 Aktualizacja ‘Programu ochrony środowiska dla miasta Wałbrzych na lata 2010-2014 z perspektywą do roku2018’”, Wałbrzych 2010,http://www.um.walbrzych.pl/strony/do_druku/nasze_miasto/ochrona_srodowiska/aktualizacja_ochrony_srodowiska.pdf, str. 28.55 Szczegółowy wykaz ujęd: tamże, str. 29.56 Tamże, str. 30.57 Badania z 2010 r., tamże, str. 100-102.58 Tamże, str. 94-104. 25

- Prezydent Wałbrzycha ma słabą pozycję. W dodatku musi dzielid się władzą nad miastem ze starostąpowiatu ziemskiego.- Lokalna scena polityczna jest rozdrobniona i podzielona. To nie jest samo w sobie złe, ale hamujewychodzenie z sytuacji kryzysowej. Poszczególne ugrupowania są skazane na ciągłe negocjacje itworzenie płynnych układów oraz budowania sobie baz wyborczych w różnych segmentachelektoratu, w tym także w środowiskach patologicznych.- Obszar wałbrzyski jest rozdrobniony przestrzennie i administracyjne. Granice gmin są nielogiczne,nie pokrywają się z granicami obszarów funkcjonalnych.- Wałbrzych z otoczeniem jest de facto kolonią Warszawy. Jest więc w dużym stopniu uzależniony oddecyzji rządu.- Powietrze jest zanieczyszczone. Śmieci składowane są na wysypisku leżącym niemal w centrummiasta. Zanieczyszczone są także niektóre ujęcia wody. Sied wodociągowa jest w takim stanie, żewytraca połowę transportowanej wody.B.2. Trzy etapy polityzacji miastaPoniższa koncepcja powstała pierwotnie jako próba uporządkowania podstawowych zjawisk ipoglądów z zakresu polityczności polskich miast po 1989 r.59 W efekcie narodził się schematteoretyczny, który wydaje nam się użyteczny jako narzędzie badania ich kondycji społeczno-politycznej.Podział zjawisk na „fazy” jest umowny. Wszystkie z nich mogą występowad po kolei, albo równolegle– kwestia następstwa zdarzeo jest drugorzędna. Acz faktem jest, że zjawiska z fazy pierwszej zaczęłybyd widoczne najwcześniej, a z trzeciej – najpóźniej.Faza 1: Polska terytorialna/samorządowa vs. Polska resortowaTo pogląd lansowany przez prof. Jerzego Regulskiego. Kolejne reformy samorządowe miały bydsystemowym demontażem scentralizowanego systemu Polski resortowej charakterystycznego dlaPRL. Wedle tej koncepcji, w ówczesnych realiach obywatele byli przede wszystkim „pracownikami”,zaś obecnie są przede wszystkim „mieszkaocami”.„Ustroje totalitarne opierają się z reguły na organizacji scentralizowanej według resortówgospodarczych. Paostwa demokratyczne preferują decentralizację i organizację terytorialną, gdyżludzie mają zbliżone potrzeby niezależnie od zawodu czy miejsca pracy”. – przekonuje Regulski –„Wszyscy chcą dobrych szkół, sprawnej służby zdrowia, dobrych dróg i zapewnionegobezpieczeostwa. A te potrzeby może najlepiej zaspokoid władza samorządowa, łącząca ludzi wedługmiejsc zamieszkania”.6059 Łukasz Medeksza, „The city as an actor, arena and topic of political conflicts in modern Poland”, maszynopisprzedstawiony podczas konferencji “Central European Dictionary of Political Concepts” zorganizowanej przez“Res Publikę Nową” w Bratysławie, w czerwcu 2011 r.60 Jerzy Regulski, „Reformowanie paostwa. Moje doświadczenia”, Szczecin 2007, str. 38. 26

Spór Polski samorządowej z resortową trwa do dziś – i żadna ze stron nie jest górą.61 Najnowszymiprzejawami konfliktu są: niedawna kłótnia prezydentów miast z ministrem finansów orazpermanentne napięcie pomiędzy establishmentami miejskimi a dużymi partiami politycznymi (któresą kadrową podporą Polski resortowej). Polsce samorządowej w sposób oczywisty sprzyja globalnezjawisko wzrostu znaczenia metropolii.62 Pozycja miast jest coraz mocniejsza w polskiej polityce takżedlatego, że od 2002 r. ich prezydenci wybierani są bezpośrednio (dzięki czemu mogą uniezależniad sięod partii), a budżety miejskie rosną.Tę zwiększającą się rolę miast dostrzegają zarówno dokumenty unijne (np. V Raport Kohezyjny z 2010r. postuluje przygotowanie „ambitnego programu rozwoju miast” dla Unii Europejskiej, „w którym wsposób przejrzysty wskazane zostałyby środki finansowe przeznaczone na zagadnienia miejskie, iktóry wyznaczyłby większą rolę władzom miejskim w projektowaniu i wdrażaniu strategii rozwojuobszarów miejskich”63), jak i krajowe (od raportu Polska 2030, poprzez projekt KoncepcjiPrzestrzennego Zagospodarowania Kraju aż po Krajową Strategię Rozwoju Regionalnego).64W tej fazie miasto – w swoich granicach administracyjnych (a więc „miasto instytucjonalne”) – stajesię podmiotem politycznym.Faza 2: Konflikt wewnątrz miast o paradygmat ich rozwojuDecentralizacja Polski oznacza de facto centralizację władzy wewnątrz gmin. To jeden z powodówkontestowania obecnego porządku samorządowego przez coraz głośniejsze oddolne organizacjeobywatelskie, które w czerwcu 2011 r. podjęły współpracę pod szyldem Kongresu RuchówMiejskich65 (inne sporne tematy to m.in. model rozwoju gospodarczego i ochrona środowiska). Ruchyte odwołują się do zasady zrównoważonego rozwoju i domagają się dalszej decentralizacji ustrojowej– tym razem w obrębie miast. Takim postulatom sprzyjają strategiczne dokumenty UE, np. StrategiaZrównoważonego Rozwoju, czy liczne dokumenty poświęcone rozwojowi miast, na czele z KartąLipską.Na problem nadmiernej centralizacji władzy w miastach zwraca również uwagę Jerzy Regulski.66W tej fazie wzmocnione ustrojowo miasto – w swoich granicach administracyjnych (a więc wciąż„miasto instytucjonalne”) – staje się terenem walki politycznej i światopoglądowej, która dotyczykierunków jego rozwoju.61 „Konfrontacja pomiędzy modelem resortowym i terytorialnym stanowi w Polsce jedno z podstawowych pólkonfliktów i oporów przeciw dalszej decentralizacji kraju” – pisze Regulski. Tamże, str. 38.62 Por. http://www.forbes.pl/artykuly/sekcje/wydarzenia/zbuntowane-metropolie,15279,1 .63 „Wnioski z piątego sprawozdania w sprawie spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej: przyszłośdpolityki spójności”, Bruksela 2010,http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/cohesion5/pdf/conclu_5cr_part1_pl.pdf,str. 8.64 Przegląd wątków „miejskich” w tego typu dokumentach można znaleźd w sporządzonym przez ŁukaszaMedekszę i Michała Frycza zestawieniu „O usytuowaniu polityki miejskiej w dokumentach strategicznych UE ikrajowych”, w: „Studia nad rozwojem Dolnego Śląska”, nr 1/44/2011,http://www.umwd.dolnyslask.pl/fileadmin/user_upload/Gospodarka/Studium/STUDIA%20-%20OSTATECZNA%20WERSJA.pdf, str. 44-59.65 Por. http://www.my-poznaniacy.org/index.php/kongres-miejski/123-opinie-i-opracowania/658-z-rzeczy-wielkich-kongres-ruchow-miejskich .66 Jerzy Regulski, „Szanse i bariery rozwoju samorządności”, Warszawa 2010,http://www.frdl.org.pl/downloads/Raport_Szansy_i_bariery_rozwoju_jst.pdf, str. 14-15. 27

Faza 3: Rozmywanie miast przez procesy globalneTa faza ma dwa aspekty: a) metropolizacja (miasto rozrasta się poza swoje granice administracyjne);b) deterytorializacja (życie ludzi odrywa się od przestrzeni za sprawą m.in. nowych technologiikomunikacyjnych i łatwości przemieszczania się; nawiasem mówiąc, deterytorializacja podważaproponowany przez prof. Regulskiego paradygmat ustroju samorządowego jako opartego o zasadęterytorialności i bycie „mieszkaocem” jako podstawowym przejawem życia każdego z nas).W tej fazie miejsce „miasta instytucjonalnego” zajmuje znacznie rozleglejsze i bardziej złożone„miasto realne”. Przy czym kierunek zmian może byd taki, że „miasto realne” okaże się pod wielomawzględami „miastem wirtualnym”, a „mieszkaoca” zastąpi „użytkownik”. Efektem takiej zmiany możebyd koniecznośd wprowadzenia całkiem nowego paradygmatu działania władzy samorządowej iuczestnictwa obywateli w życiu publicznym.Wałbrzych w modelu trzech faz urbanizacji politykiZakładamy, że żadna z opisanych faz nie jest lepsza, ani gorsza. Nie wartościujemy też żadnej zeskonfliktowanych tendencji w poszczególnych fazach. Tym samym np. podtrzymujemy diagnozęJerzego Regulskiego o konflikcie Polski resortowej z samorządową – ale odstępujemy od wsparciaPolski samorządowej w roli modelu lepszego od Polski resortowej. Naszym zdaniem, w rozwiniętymmieście mogą współistnied wszystkie opisane tendencje i modele, zaś konflikty między nimi sąstanem normalnym, a nie patologią. Takiemu miastu jak Wałbrzych wręcz przydałaby siędywersyfikacja modeli rozwojowych i środowisk, które je lansują.Faza 1: Polska terytorialna/samorządowa vs. Polska resortowaW czasach PRL Wałbrzych mógł uchodzid za modelowy przykład działania Polski resortowej. Jak jużpisaliśmy wyżej, duża częśd życia mieszkaoców miasta koncentrowała się wokół kopalni. Jednak tagórnicza resortowośd została zlikwidowana w latach 90. Jej miejsca nie zajęła rozwiniętasamorządowośd.Mimo likwidacji kopalo, Polska resortowa nadal ma się całkiem nieźle w obszarze wałbrzyskim.Paostwo kontroluje najważniejsze gałęzie gospodarki – Wałbrzyską Specjalną Strefę Ekonomiczną,uzdrowisko Szczawno-Jedlina, czy koksownię Victoria. Decyduje o losach wałbrzyskiej powiatowości iwprowadza rządowego komisarza po dymisji prezydenta miasta.Z drugiej strony – paostwo zamierza wyzbyd się swojego stanu posiadania. WSSE będzie istnied do2020 r., a uzdrowisko i koksownia mają byd sprywatyzowane. Jest szansa na oddanie Wałbrzychowipowiatowości. Miasto ma nowego prezydenta, wybranego w wyborach bezpośrednich, i to wpierwszej turze. Efekt: Polska resortowa stopniowo słabnie, jej miejsce mogą zająd duże firmyzewnętrzne. Polska samorządowa ma szansę wzmocnid się, ale nie jest to pewne.Faza 2: Konflikt wewnątrz miast o paradygmat ich rozwojuW tę fazę Wałbrzych w ogóle nie wszedł, bo na tym terenie nie działają silne obywatelskie ruchyoddolne w stylu tych skupionych w Kongresie Ruchów Miejskich. Zamiast ożywczego konfliktu oparadygmat rozwoju mamy do czynienia z rozbuchaną ilościowo, rozdrobnioną sceną polityczną,której aktorzy prowadzą ze sobą mało wyrafinowane walki o wpływy. 28

Faza 3: Rozmywanie miast przez procesy globalneParadoksalnie, ta faza jest silnie obecna w obszarze wałbrzyskim. Jego struktura przestrzennaprzypomina obszary metropolitalne – instytucjonalne miasto centralne jest po prostu jednym z kilkupodmiotów samorządowych, które działają na funkcjonalnie powiązanym terenie. Odpowiednikiemdeterytorializacji może byd zjawisko licznej „wałbrzyskiej diaspory”, czyli ludzi, którzy w latach 90. i wpierwszej dekadzie XXI w. powyjeżdżali z miasta, traktując je jako miejsce upadłe i nie dające szansrozwoju.RekomendacjeCharakterystyczna dla fazy 3 metropolizacja Wałbrzycha jest atutem i inspiracją dla działaowzmacniających fazę 1. Planujmy rozwój tego miasta w oparciu o: a) cały obszar, a nie tylko jedenjego element w postaci miasta centralnego; b) współpracę różnych interesariuszy (w tym paostwo,partie polityczne i biznes), a nie tylko decyzje władz samorządowych. Zjawisko deterytorializacji możebyd zachętą, by do lokalnej „gry o miasto” próbowad wciągnąd także wspomnianą „wałbrzyskądiasporę”, np. wedle modelu tzw. obywatela plug-in, o którym piszemy w dalszej części tekstu, wprojekcie „Miasto kreatywne”, który w całości można traktowad również jako propozycjęwzmocnienia fazy 2.B.3. Miasto kreatywneW unijnych, rządowych i regionalnych dokumentach strategicznych przeważa pogląd, że powinniśmybudowad tzw. gospodarkę opartą na wiedzy. „Wiedza może stanowid główne źródło naszejkonkurencyjności” – wskazuje rządowy raport Polska 2030, który jest podstawą prac nadDługookresową Strategią Rozwoju Kraju. Fundamentem takiej gospodarki ma byd rozwój „systemówedukacji i innowacji”.67Także przyjęta przez Komisję Europejską w 2010 r. strategia Europa 2020 obsadza „rozwój gospodarkiopartej na wiedzy i innowacji” w roli pierwszego z trzech priorytetów dla Unii Europejskiej nanajbliższą dekadę.68Zgodnie z tą szkołą myślenia, wiedza jest głównym towarem gospodarki postindustrialnej, którejcechą charakterystyczną jest wypieranie przemysłu przez usługi. „Struktura polskiej gospodarkipodlega przemianom zgodnym z trendem właściwym dla krajów rozwiniętych. Stopniowo corazwiększa częśd PKB jest wytwarzana w usługach, a coraz mniejsza w przemyśle i rolnictwie” –konstatuje raport Polska 2030.69 I zaleca oparcie polskiej gospodarki o model łączący – z jednej strony– doświadczenia irlandzkie i azjatyckie („przemysł oferujący wysoko przetworzone produkty ICT, AGDi motoryzacyjne”) oraz – z drugiej strony – amerykaoskie i skandynawskie (gdzie „technologieinformatyczne służą przede wszystkim podnoszeniu produktywności innych gałęzi gospodarki,zwłaszcza sektora usługowego”).7067 Polska 2030: http://www.zds.kprm.gov.pl/sites/default/files/pliki/pl_2030_wyzwania_rozwojowe.pdf, str.205.68 http://ec.europa.eu/eu2020/pdf/1_PL_ACT_part1_v1.pdf, str. 5.69 Polska 2030, str. 31.70 Tamże, str. 27. 29

Tak oto Polska miałaby wkroczyd w „trzecią falę nowoczesności”, która następuje po fali pierwszej(industrializacja lat 1945-1989) i drugiej (transformacja lat 1989-2010). Trzecia fala stawia przed nami„wyzwania cywilizacyjne fazy postindustrialnej (nowe przewagi konkurencyjne oparte o kapitałintelektualny, o innowacyjnośd)”.71W tym kontekście zalecane są m.in. takie działania jak: a) rozwijanie tzw. klasy kreatywnej72; b)tworzenie klastrów73; c) wspieranie największych miast („metropolii”) jako lokomotyw wzrostu74.Rozwojowi nowej gospodarki ma służyd także budowa tzw. społeczeostwa informacyjnego, czyliulepszanie naszego życia prywatnego i publicznego rozwiązaniami wykorzystującymi nowetechnologie komunikacyjne (zespół Michała Boniego nazywa działania z tej dziedziny terminami„impet cyfrowy” i „Polska cyfrowa”, nawiązując tym samym m.in. do tytułu Europejskiej AgendyCyfrowej, jednego z siedmiu tzw. projektów przewodnich uzupełniających unijną strategię Europa2020).Wkrótce te wszystkie zalecenia zostaną dodatkowo wzmocnione na szczeblu regionalnym. W nowymsystemie strategicznych dokumentów Dolnego Śląska75 znajdzie się nie tylko nowa strategiainnowacji76, ale i osobna strategia rozwoju społeczeostwa informacyjnego.77Istnieje pokusa, by taki właśnie kierunek rozwoju wskazad obszarowi wałbrzyskiemu. Wzmacnia jąproste skojarzenie: miasto, w którym upadł przemysł staje się miastem postindustrialnym, jest więcnaturalnym terenem budowy gospodarki opartej na wiedzy i rozkwitu klasy kreatywnej. Idąc tymtokiem rozumowania można sformułowad propozycję przekształcenia Wałbrzycha w miastokreatywne, oparte o opisane powyżej tendencje.78Czy jednak obszar wałbrzyski ma ku temu wystarczający potencjał? Żeby odpowiedzied na tak ogólnepytanie, trzeba by przeanalizowad m.in. następujące kwestie:a) Czy Wałbrzych faktycznie jest miastem postindustrialnym?b) Czy ma odpowiednie zaplecze społeczne i infrastrukturalne, by budowad „gospodarkę opartą nawiedzy”, „klasę kreatywną”, tudzież „społeczeostwo informacyjne”?71 Michał Boni, szef zespołu strategicznych doradców premiera, prezentacja „Polska 2030. Trzecia falanowoczesności”, Pułtusk, 12.05.2011., slajd 17 – w posiadaniu jednego z autorów niniejszego dokumentu. Inne,krótsze wersje prezentacji są tu: http://www.zdp.kprm.gov.pl/raporty?tid=8&=Filtruj .72 Por. Polska 2030, str. 8.73 Por. tamże, str. 216, 235.74 Tamże, str. 266.75 Prace nad nim trwają od 2010 r., powinny zakooczyd się w 2012 r.76 Jej projekt można znaleźd tu: http://www.innowacje.dolnyslask.pl/index.php?option=com_wordpress .77 Por. http://www.umwd.dolnyslask.pl/spoleczenstwo-informacyjne/o-projekcie/ . Warto jednak pamiętad, żejuż w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007-2013 funkcjonuje priorytet „społeczeostwoinformacyjne”.78 Wprowadzeniem w temat klasy kreatywnej może byd poświęcone jej hasło w polskiej Wikipedii:http://pl.wikipedia.org/wiki/Klasa_kreatywna . Autorzy niniejszego tekstu uważają tę koncepcję za bardzoinspirujące rozwinięcie modelu gospodarki opartej na wiedzy, jednocześnie z nie mniejszym zainteresowaniemodnotowują (i polecają) głosy krytyki pod adresem propozycji Richarda Floridy. Por.:http://www.krytykapolityczna.pl/Opinie/ErbelCzynaprawdemusimybycklasakreatywna/menuid-197.html,http://kultura20.blog.polityka.pl/2009/02/19/upadek-klasy-kreatywnej/ . 30

W naszym przekonaniu odpowiedź na oba pytania nie jest oczywista. Roboczo i intuicyjnieskłanialibyśmy się do odpowiedzi „chyba nie”. Mimo to w dalszej części tekstu będziemyrekomendowad budowę zrębów „miasta kreatywnego” – ale nie jako nowego etapu rozwojuWałbrzycha, a w roli ważnego składnika wzbogacającego omawiany obszar. Argumenty za tą decyzjąprzedstawiamy dalej.Wródmy do naszych dwóch pytao. Szczegółowa odpowiedź wymaga specjalnych badao, którychprzeprowadzenie rekomendujemy. Poniżej wskazujemy jedynie kilka obserwacji, które skłaniają nasdo ostrożności w kreśleniu planów budowy „miasta kreatywnego”.Ad. a) Czy Wałbrzych jest miastem postindustrialnym?W gospodarce podregionu wałbrzyskiego dużą rolę nadal odgrywa przemysł. Porównanie proporcjizatrudnionych w najważniejszych sektorach pokazuje, że w „przemyśle i budownictwie” pracowałotam w 2010 r. 63,3 tys. osób na 181,2 tys. ogółu pracujących, podczas gdy w dziale „handel; naprawapojazdów samochodowych; transport i gospodarka magazynowa; zakwaterowanie i gastronomia;informacja i komunikacja” pracowało 45,4 tys., w „działalności finansowej i ubezpieczeniowej;obsłudze rynku nieruchomości” – 6,3 tys., a w pozostałych usługach – 51,1 tys. osób.79 Oczywiście,nie należy wysnuwad stąd wniosku, że podregion wałbrzyski ma charakter przemysłowy. W ciąguostatnich dwudziestu lat zmienił swój charakter na przemysłowo-handlowo-usługowy. Za sprawąuzdrowisk ma też rodzącą się funkcję turystyczną.Duża rola przemysłu nie jest zjawiskiem lokalnym. Eksperci odnotowują ją dla całego Dolnego Śląska.Nasz region „posiada wyraźną przemysłowo-usługową orientację gospodarki”: jest krajowym liderempod względem udziału przemysłu w wartości dodanej brutto (39,5 proc., przy średniej krajowejwynoszącej 30,8 proc.; sektorem wiodącym są oczywiście usługi: ich udział wynosi odpowiednio 58,2proc. na Dolnym Śląsku i 64,9 proc. w Polsce) – piszą o tym autorzy jednej z analiz wykonanych napotrzeby aktualizacji Strategii Rozwoju Województwa Dolnośląskiego w 2010 r.80Niektórych ekonomistów ten stan rzeczy niepokoi: „… stosunkowo niekorzystną tendencją wgospodarce regionu jest rosnący udział przemysłu w gospodarce regionu, co utrwala jegoprzemysłowy charakter, przy wolniejszym rozwoju sektora usługowego” – komentują eksperci wjednej z analiz wykonanych na potrzeby nowej regionalnej strategii innowacji. – „Wydaje się, żew świetle założeo strategicznych związanych z budowaniem nowoczesnej gospodarki opartej nawiedzy, priorytetem powinny byd w aktualnej sytuacji działania wspierające rozwójnowoczesnych usług w regionie, w celu zrównoważenia wzrostu sektora przemysłowego”.8179 Dane za rocznikiem statystycznym województw na 2010 r. Dla porównania, podobny pod względemliczebnym podregion zielonogórski ma następujące proporcje w wymienionych sektorach, na łączną liczbę184,4 tys. pracujących: 59 tys. - 49,2 tys. - 6,5 tys. - 53,3 tys.80 Dane za 2007 r. Za: Magdalena Stawicka, Lidia Żurawowicz, Marek Wróblewski, „Analiza aktywnościdolnośląskich podmiotów gospodarczych. Wyznaczanie głównych trendów. Impulsy patentowe. Studiaprzypadków”,http://www.dawg.pl/public/uploads/userfiles/file/Analizy/Analiza_aktyw_doln_pod_gosp_zesp_2.pdf, str. 7-8.81 „Prognoza zapotrzebowania gospodarki regionu na siłę roboczą w układzie sektorowo-branżowym ikwalifikacyjno-zawodowym w Województwie Dolnośląskim. Etap I: struktura zawodowa mieszkaoców DolnegoŚląska a kierunki rozwoju dolnośląskiego rynku pracy. Raport podsumowujący”, Ageron Polska/AgeronInternacional/People Matters, http://www.innowacje.dolnyslask.pl/zalaczniki/250_raport1.pdf, str. 36. 31

Podobną tendencję zauważa zespół prof. Stanisława Korenika z Uniwersytetu Ekonomicznego weWrocławiu. Wskazując na m.in. aglomerację wrocławską, miasta LGOM, Jelenią Górę, Wałbrzych iŚwidnicę, ekonomiści ci odnotowują, że „kluczową rolę w tych ośrodkach pełni przemysł”. Iprzewidują, że „jego udział w bazie gospodarczej mimo zwiększającej się roli usług będzie nadalznaczący”, tyle że „uwidoczni się wzrost zastosowania wysokiej technologii”, „rozwinie się lokalnytransfer technologii, na co wpływ będzie miała miejscowa kadra naukowa”, „wzrośnie udział sektoraprywatnego”, zmniejszą się „uciążliwości przemysłu dla środowiska” i „wzrośnie znacznie liczbaprzedsiębiorstw o charakterze usługowo-produkcyjnym”.82Rozwój przemysłu zapisany jest w dotychczasowej strategii rozwoju Wałbrzycha. Czytamy tam, żejednym z głównych kierunków rozwoju miasta jest „tworzenie warunków do rozwoju nowoczesnejgospodarki. Ważnym elementem realizacji tego celu jest pozyskiwanie inwestycji o charakterzeprodukcyjno-usługowym, które w większości lokują się na terenie Wałbrzyskiej Specjalnej StrefyEkonomicznej (WSSE)”.83 To wskazanie powtórzone zostało na oficjalnej stronie Urzędu MiastaWałbrzycha, wraz z listą największych przedsiębiorstw działających w mieście, z podziałem na te zWSSE (Toyota, Cersanit, Faurecia i inne) i te spoza WSSE (koksownia, Camela, Ronal, Wamag…).84Tego typu informacje wzmacniają postrzeganie Wałbrzycha jako miasta wciąż zdominowanego przezprzemysł.A może ta tendencja jest pozytywna? Taką tezę lansuje znany polski urbanista Krzysztof Nawratek,który zastanawia się nad możliwością reindustrializacji miast. Jego zdaniem, model miastapostindustrialnego, „opartego na wiedzy” nie sprawdził się na Zachodzie, a polskie miastaprawdopodobnie wciąż są oparte na przemyśle – np. w Gdaosku aż 67 proc. dochodów budżetumiejskiego pochodzi „z bardzo szeroko rozumianego przemysłu”. Co z tego wynika? „Nagle okazujesię, że Gdaosk praktycznie rzecz biorąc jest miastem przemysłowym” – pisze Nawratek. –„Podejrzewam, że podobny procent byłby również we Wrocławiu. (…) Byd może nie jesteśmy jeszczew momencie miast poprzemysłowych, może to jeszcze jest miasto przemysłowe i jeszcze jest szansa,żeby wymyślid taką drogę, która ominie pułapki, w jakie wpadły miasta na zachodzie Europy”.85W innym miejscu, w znacznie luźniejszej konwencji komentarza pod tekstem w blogu, Nawratekpisze: „Ja się zawsze naśmiewam z Berlina – tak kulturalnego i sexy, że aż zbankrutował (…). Myślę, żenie mamy wyjścia – albo reindustrializacja, albo przestajemy się liczyd. W sobotę rozmawiałem zlokalnym torysowskim MP [Nawratek mieszka i pracuje w Wielkiej Brytanii – red.] – nawet onizaczynają rozpaczliwie mówid o budowie dużych fabryk ;)”.86Wszystkich powyższych zastrzeżeo nie należy oczywiście interpretowad jako argumentów przeciwrozwijaniu biznesu „opartego na wiedzy” w obszarze wałbrzyskim. Takie przedsięwzięcia już są – dośdwspomnied o Dolnośląskim Parku Technologicznym T-Park w Szczawnie-Zdroju (zgodnie z założeniami8282 Stanisław Korenik, Małgorzata Rogowska, Niki Derlukiewicz, „Analiza tendencji rozwojowych regionu wodniesieniu do zgodności ze Strategią Rozwoju Województwa Dolnośląskiego”, Wrocław 2010,http://www.dawg.pl/public/uploads/userfiles/file/Analizy/Analiza_tend_roz_regionu_zesp_1.pdf, str. 53-54.83 „Strategia Zrównoważonego Rozwoju Miasta Wałbrzycha do 2013 roku”, Wałbrzych 2005, http://bip.um-walbrzych.dolnyslask.pl/plik.php?id=521, str. 16-17.84 http://www.um.walbrzych.pl/strony/nasze_miasto_poznaj_gospodarka.htm .85 http://zielonewiadomosci.pl/tematy/miasto-2/poza-miasto-poprzemyslowe/ .86 http://krzysztofnawratek.blox.pl/2011/06/531-o-miasta-nasze-powszednie.html, komentarz z 21.06.2011.,godz. 15.28. 32

ma on byd „obszarem do prowadzenia działalności gospodarczej i inwestowania w działalnośd opartąna nowoczesnych technologiach”87).Ad. b) Czy Wałbrzych ma odpowiednie zaplecze społeczne i infrastrukturalne, by stad się „miastemkreatywnym”?Rozbijmy to zagadnienie na kilka bardziej szczegółowych kwestii. Potencjał „miasta kreatywnego”tworzą – w naszym przekonaniu – przede wszystkim: 1. Ludzie/środowiska, ze szczególnymwskazaniem tzw. klasy kreatywnej w modelu Richarda Floridy; 2. Infrastruktura społeczna, czyliodpowiednie zaplecze instytucjonalne, przestrzenne i technologiczne dla oddolnych działao„kreatywnych”; 3. Pozytywne nastawienie władz, podparte konkretnymi projektami i działaniami; 4.„Praktyka partycypacyjna”, czyli doświadczenie instytucjonalne i obywatelskie w zakresie dialogu,konsultacji, partycypacji na linii administracja-mieszkaocy.Ad. 1. Ludzie / środowiskaTu mieszczą się istniejące lub potencjalne sieci ludzi zainteresowanych działaniami w przestrzenipublicznej miasta oraz wybrane formy ich działao.- Wyższe uczelnie, studenci. Wałbrzych trudno nazwad miastem akademickim. Według danych władzmiejskich, mieszka w nim 120,5 tys. ludzi88, a studiuje 8,8 tys. osób.89 To oznacza, że studencistanowią niewiele ponad 7 proc. populacji. Dla porównania – we Wrocławiu jest 632,1 tys.mieszkaoców i 144,7 tys. studentów90, więc ten sam wskaźnik wynosi ok. 23 proc.91 Poza tymwałbrzyskie uczelnie są głównie placówkami dydaktycznymi, nastawionymi na kształcenie kadr, któremają poradzid sobie na rynku pracy. Pobieżny przegląd stron internetowych miejscowych szkółwyższych każe wysnud wniosek, że działalnośd badawcza czy np. konferencyjna odgrywa w ich pracyniewielką rolę (acz ten temat też wymaga obszerniejszej analizy). Jeśli tak jest, to rola wałbrzyskichuczelni jako lokalnego zaplecza intelektualnego i elitotwórczego jest ograniczona.- Zamek Książ. Najbardziej oczywiste miejsce spotkao, dyskusji i konferencji w Wałbrzychu. W jegoramach działa Centrum Europejskie, które stawia sobie za cel m.in. „inicjowanie projektównaukowych”, „organizowanie sympozjów i konferencji”, „rozwijanie współpracy międzynarodowej”czy „opracowywanie i wydawanie publikacji”. Na czele Rady Programowej Centrum stoi prof. GesineSchwan, prezydent uniwersytetu Viadrina.92 Centrum organizuje lekcje historyczne93, wykłady idyskusje94. Jedynym mankamentem Zamku Książ jest jego peryferyjne położenie w stosunku dogłównych części miasta. Należałoby przeanalizowad, czy obiekt ma jakikolwiek kulturotwórczy wpływna Wałbrzych, czy – przeciwnie – funkcjonuje na całkiem innej płaszczyźnie, jako element szerszej,regionalnej (albo i krajowej, a nawet międzynarodowej) sieci miejsc i uczestników konferencji. innymi87 http://www.t-park.pl/page,10,s,Zalozenia.html .Lista firm działających w T-Parku, wraz z linkami do ich stronjest tu: http://www.t-park.pl/page,92,s,Firmy_w_Inkubatorze.html .88 http://www.um.walbrzych.pl/strony/gospodarka_oferta_inwest_statystyka.htm .89 http://www.um.walbrzych.pl/strony/nasze_miasto_poznaj_oswiata.htm .90 http://www.wroclaw.pl/wroclaw_w_liczbach,1.dhtml .91 Wartości procentowe przybliżone, wyliczenia własne.92 http://www.ksiaz.walbrzych.pl/centrum_profil.html .93 Por. http://tw-24.pl/index.php/aktualnoci/4728-miliony-w-murach-ksia- .94 Por. http://lipniak.eu/wyklady.html . 33

słowy: czy Zamek Książ jest miejscem spotkao (lub wręcz kuźnią) lokalnych elit i środowiskintelektualnie niespokojnych?- NGO-sy. Na stronie urzędu miasta można znaleźd „Wykaz organizacji pozarządowych działającychna terenie miasta Wałbrzycha”.95 Jest tam 138 podmiotów. Czy to dużo? Średnia liczba NGO-sów na1000 mieszkaoców w dużych polskich miastach została wyliczona w raporciePricewaterhouseCoopers na pięd.96 Jeśli liczba 138 wyczerpuje liczbę organizacji pozarządowych naterenie Wałbrzycha, to przy 120,5 tys. mieszkaoców wskaźnik dla tego miasta wynosi 1,14 NGO-sówna tysiąc osób. Jest więc bardzo niski w porównaniu z dużymi miastami. Co ciekawe, „StrategiaRozwoju Powiatu Wałbrzyskiego na lata 2005-2013” wskazuje „niewystarczające zaangażowaniespołeczne mieszkaoców” jako jedną ze słabych stron tego obszaru.97Z drugiej strony – wśród wymienionych na liście organizacji są nie tylko te skoncentrowane napomocy społecznej, zwalczaniu patologii itp. (działalnośd na tego typu trudnych odcinkach bywatraktowana jako podstawowy cel sektora pozarządowego, „uzupełniający” działania samorządulokalnego98), ale i takie, które stawiają sobie za cel aktywizację obywatelską i społeczną mieszkaocówmiasta.99 Warto odnotowad także aktywnośd NGO-sów zewnętrznych. Najświeższym przykładem sądziałania Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej, która w okresie przedwyborczym zainicjowałapubliczną dyskusję na temat Wałbrzycha.100Niektóre działania oddolne na rzecz miasta są nagłaśniane przez ich inicjatorów w mediachtradycyjnych i społecznościowych. Profil „Wałbrzych Kopalnia Możliwości” w Facebooku reklamujesię jako miejsce „dla tych, którzy chcieliby coś zmienid. (…). Zamieomy upadłe zagłębie węglowe nazagłębie kultury!”.101 Jest też blog o tej nazwie102 oraz blog „Zielony Wałbrzych”103. Z opisówdowiadujemy się, że przedsięwzięcia te prowadzi Stowarzyszenie „Kopalnia”. W 2011 r. miejscowemedia poinformowały także o działalności Towarzystwa Upiększania Wałbrzycha.104 Tego typuinicjatywy oceniamy bardzo pozytywnie. Niestety – na razie niewiele z nich wynika. Wspomnianeblogi są pozbawione treści, zaś do sierpnia 2011 r. profil „Wałbrzych Kopalnia Możliwości” w95http://www.um.walbrzych.pl/strony/do_druku/gospodarka/op/mapa_aktywnosci/2011/wykaz_org_pozarzadowych_2011.pdf .96 Por. http://www.pwc.com/pl/pl/wielkie-miasta-polski/bydgoszcz-instytucje.jhtml .97 http://powiat.walbrzych.pl/08.Strategia/cala.pdf, str. 12.98 Takie cele wyraźnie dominują też wśród działao, które są realizowane przez NGO-sy za pieniądzeprzyznawane przez władze Wałbrzycha. Por.http://www.um.walbrzych.pl/strony/do_druku/gospodarka/op/sprawozdania/2010/sprawozdanie_2010.pdf,str. 4. W przedstawionej tam tabeli warto zwrócid uwagę także na dużą rolę „kultury fizycznej”.99 Por. Stowarzyszenie „Przyjazny Wałbrzych”: http://przyjazny-walbrzych.free.ngo.pl/_/strona/Misja.htm,działania Fundacji Merkury: http://www.pwsz.com.pl/?Page=507, czy cele Fundacji Wałbrzych 2000:http://www.walbrzych2000.pl/?p=o_fundacji&PHPSESSID=a5777fe6ea713b11cfc9c42e2cac3f1e .100 Por.http://m.wroclaw.gazeta.pl/wroclaw/1,106542,9903136,Pomagaja_odbudowac_demokracje_lokalna_w_Walbrzychu.html .101 http://www.facebook.com/home.php#!/profile.php?id=100000572268574&sk=info .102 http://kopalniamozliwosci.blogspot.com/ .103 http://zielonywalbrzych.blogspot.com/ .104 http://www.nww24.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=11007:towarzystwo-upikszania-wabrzycha-&catid=3:aktualnoci&Itemid=2 . 34

Facebooku był zdominowany przez spory polityczne. Niedawno ożył – zaczął prezentowadwałbrzyskie zespoły rockowe. Powstał też kolejny blog o nazwie „Wałbrzych Kopalnia Możliwości”.105W obecnej strategii rozwoju miasta zapisane zostały cele i zadania, których realizacja mogłabyprzyczynid się do wzmocnienia społeczeostwa obywatelskiego w Wałbrzychu. To przede wszystkimcel nr 5 („wysoki poziom świadomości ekologicznej mieszkaoców oraz aktywny, prężnie działającyruch ekologiczny”), cel nr 7 („aktywne i otwarte na zmiany społeczeostwo obywatelskie”) oraz cel nr11 („sprawna komunikacja w społeczności lokalnej”). Warto odnotowad także zadanie 9.2 w celu nr 9(„aktywizacja Centrum Europejskiego”).106 Niestety, ze sporządzonego w 2011 r. przez wałbrzyskimagistrat projektu raportu z realizacji strategii w 2010 roku wynika, że wśród kilku zadao, które niezostały zrealizowane, mniej więcej połowę stanowią te związane ze wspieraniem oddolnych działaoobywatelskich (w tym m.in. w ogóle nie został zrealizowany cel nr 5).107 Z drugiej strony, w ramachcelu nr 7 m.in. powstaje Centrum Aktywności jako zaplecze lokalowe dla miejscowych NGO-sów.Realizowany był też program budowy wolontariatu.108 W ramach celu nr 11 powstał system sms-owego ostrzegania mieszkaoców przed zagrożeniami.109Powodów do optymizmu nie dają badania kapitału społecznego na Dolnym Śląsku, przeprowadzoneprzez Krzysztofa Janca z Instytutu Geografii i Rozwoju Regionalnego Uniwersytetu Wrocławskiego.Wynika z nich, że powiat wałbrzyski charakteryzuje się niską partycypacją mieszkaoców w życiuspołecznym i politycznym oraz w życiu kulturalnym. Ma też niski poziom kapitału ludzkiego. Tooznacza, że znajduje się w grupie powiatów o najsłabszym poziomie kapitału społecznego, czymwyraźnie odstaje na niekorzyśd od pozostałych najważniejszych miast województwa: Jeleniej Góry,Legnicy i Wrocławia (acz warto tu pamiętad, że w przeciwieostwie do tych miast, Wałbrzych nie jestmiastem na prawach powiatu, więc w tego typu badaniach mierzony jest wraz z otaczającym gopowiatem ziemskim).110W tej sytuacji nie powinno dziwid, że liderką działao ekologicznych w Wałbrzychu staje się Toyota.111- Rada Honorowa Starej Kopalni. Została powołana przez poprzedniego prezydenta miasta. W jejskład wchodzą m.in. przedstawiciele świata kultury i różnych organizacji.112 To też jest potencjalnyzaczyn środowiska „kreatywnego”, wspierającego rozwój Wałbrzycha.- Rada Kultury i Rada Sportu. Oba te gremia zostały powołane w lipcu 2011 r. przez ówczesnegokomisarza, a obecnie prezydenta miasta. Mają doradzad władzom Wałbrzycha.113105 http://wkm2011.blox.pl/html .106 „Strategia Zrównoważonego Rozwoju Miasta Wałbrzycha do 2013 roku”, Wałbrzych 2005, http://bip.um-walbrzych.dolnyslask.pl/plik.php?id=521, str. 22-26.107 „Projekt raportu z realizacji „Strategii Zrównoważonego Rozwoju Miasta Wałbrzycha do 2013” za rok 2010”,dokument wewnętrzny Urzędu Miasta Wałbrzycha udostępniony autorom niniejszego opracowania, str. 43.108 Tamże, str. 6-12.109 Tamże, str. 29-30.110 Krzysztof Janc, „Przestrzenne zróżnicowanie kapitału ludzkiego i społecznego na Dolnym Śląsku”, (w:) „Endoi egzogeniczne determinanty obszarów wzrostu i stagnacji w województwie dolnośląskim w kontekścieDolnośląskiej Strategii Innowacji”, Wrocław 2009,http://www.innowacje.dolnyslask.pl/zalaczniki/252_obszary%20wzrostu%20i%20stagnacji.pdf, str. 38-63.111 Por. http://www.zielonywalbrzych.pl/, http://www.wok.walbrzych.pl/index.php?id=rozwin&numer=591 .112 http://www.starakopalnia.pl/pl/rada-honorowa . 35

- Kultura alternatywna. W naszym przekonaniu ten obszar aktywności może byd źródłem ciekawychinspiracji dla kreowania kierunków rozwoju miasta. Dlatego warto odnotowad takie inicjatywy jakklub The Rock114, czy np. działalnośd Rafała „Qby” Jakubowskiego ze Szczawna Zdroju, znanego wPolsce działacza ekologicznego, propagatora kultury alternatywnej.115Ad. 2. Infrastruktura społeczna i kulturowaTu mieszczą się istniejące i potencjalne przestrzenie działao i interakcji społecznych, kulturalnych,obywatelskich. Przestrzenie mogą mied wymiar „realny” i „wirtualny”.- Stara Kopalnia. Bardzo wysoko oceniamy plan przeznaczenia części tego obiektu na „siedzibyorganizacji pozarządowych”.116 Oczywiście, samo ulokowanie grupy NGO-sów w jednym miejscu –nawet dobrze pomyślanym i atrakcyjnym – nie spowoduje rozkwitu życia obywatelskiego w mieście.- Media starego typu. Czyli prasa, radio, telewizja. Wałbrzych nie może narzekad na brak pluralizmuw tym obszarze.117 Pod tym względem przypomina wiele innych miast Dolnego Śląska (pozaWrocławiem), w których media regionalne nie są dominującymi graczami, a raczej uzupełniają ofertęlicznych mediów lokalnych.Głównymi mediami lokalnymi w Wałbrzychu są:1. Prasa- Bezpłatny dwutygodnik „30 Minut” (podawany nakład: 16 tys. egz.; redaktor naczelny: RafałPawłowski; wydawca: Centrum sp. z o.o., Wałbrzych)118.- „Tygodnik Wałbrzyski” (wychodzi w poniedziałki, „w kilkutysięcznym nakładzie”; redaktor naczelny:Rafał Palacz; wydawca: Errata sp. z o.o., Wałbrzych)119.- Tygodnik „Nowe Wiadomości Wałbrzyskie” (podawany nakład: 4980 egz.120; redaktor naczelna:Aldona Ziółkowska-Bielewicz121; wydawca: Errata sp. z o.o., Wałbrzych).- Bezpłatny tygodnik „Dobry i Bezpłatny” (redaktor naczelny: Robert Radczak; wydawca: DebestMedia sp. z o.o., Wałbrzych122).2. Telewizja113http://wroclaw.gazeta.pl/wroclaw/1,35771,9901651,Walbrzych_bedzie_zasiegal_rad_od_swoich_nowych_rad.html .114 http://www.walbrzyszek.com/news,single,init,article,3454 .115 Por. http://www.obywatel.org.pl/index.php?module=news&func=display&sid=97 .116 http://www.starakopalnia.pl/pl/rewitalizacja .117 Dobrym wprowadzeniem do tego tematu może byd hasło poświęcone wałbrzyskim mediom w Wikipedii:http://pl.wikipedia.org/wiki/Media_w_Wa%C5%82brzychu .118 http://www.30minut.pl/ .119 http://www.tygodnik.walbrzyski.pl/index.php/redakcja, dodatkowo w piątki ukazuje się bezpłatna„Wałbrzyska Trybuna” w nakładzie 5 tys. egz.120 http://www.nww.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=37&Itemid=67 .121 http://www.nww.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=36&Itemid=66 .122 http://www.dobryibezplatny.pl/index.php?strona=kontakt . 36

- Telewizja Wałbrzych (zasięg: całe miasto oraz Szczawno Zdrój123).- Twoja TV (nadaje w telewizji kablowej UPC; dyrektor: Jacek Grabowski124).- Dami (grupa Vectra; dyrektor: Wioletta Wojciechowska-Rybczyoska125).- Telewizja Kablowa Podgórze.1263. RadioMiejscowe rozgłośnie zostały wchłonięte przez radia sieciowe: RMF Maxxx127 oraz Radio ZłotePrzeboje128.4. Media regionalneWłasnych korespondentów w Wałbrzychu mają TVP Wrocław i Radio Wrocław. „Polska – GazetaWrocławska” wydaje cotygodniowy bezpłatny dodatek – „Panoramę Wałbrzyską”. O Wałbrzychupisuje również „Gazeta Wyborcza Wrocław”.- Media internetowe. Często są to portale prowadzone przez wymienione wyżej gazety i telewizje.Przykłady: a) wałbrzyska mutacja sieci portali Naszemiasto.pl, prowadzonej przez wydawcę „Polski –Gazety Wrocławskiej”129; b) tw – portal „Tygodnika Wałbrzyskiego”130; c) nww24.pl – portal „NowychWiadomości Wałbrzyskich”131; d) nww.pl – witryna „Nowych Wiadomości Wałbrzyskich”132; e)Walbrzych24.com – portal z grupy mediowej Telewizji Wałbrzych133; f) Walbrzychfakty.pl – portalzwiązany z telewizjami Dami i Twoja.134Przedsięwzięciem samodzielnym jest Walbrzyszek.com, którego wydawcą jest jeleniogórskaJelonka.com.135Inne warte odnotowania internetowe serwisy informacyjne: a) Regional.pl, wydawany w SzczawnieZdroju136; b) TV Zamkowa – telewizja akademicka Paostwowej Wyższej Szkoły Zawodowej wWałbrzychu137; c) Mlody.walbrzych.pl138; d) Walbrzych.info139.Ciekawym tematem odrębnej analizy byłoby porównanie oglądalności tych portali.123 http://www.tvwalbrzych.pl/site/o-nas-telewizja-walbrzych/ .124 http://www.tvtwoja.pl/?page_id=2638 .125 http://www.dami.walbrzych.pl/o-nas/ .126 http://www.podgorze.net.pl/ .127 http://pl.wikipedia.org/wiki/RMF_MAXXX .128 http://pl.wikipedia.org/wiki/Radio_Z%C5%82ote_Przeboje .129 http://walbrzych.naszemiasto.pl/tag/panorama-walbrzyska.html .130 http://walbrzyski.pl/ .131 http://nww24.pl/ .132 http://nww.pl/ .133 http://walbrzych24.com/ .134 http://walbrzychfakty.pl/ .135 http://www.walbrzyszek.com/ .136 http://www.regional.pl/ .137 http://www.tvzamkowa.pl/ .138 http://www.mlody.walbrzych.pl/ .139 http://www.walbrzych.info/ . 37

Jednym z warunków rozwoju nowych mediów (i szerzej – Internetu rozumianego jako nowaprzestrzeo publiczna, czyli jako miejsce interakcji i dystrybucji informacji) jest sama dostępnośdinternetu. Zwłaszcza szybkiego. Przyjęta przez Komisję Europejską w 2010 r. Europejska AgendaCyfrowa (jeden z siedmiu tzw. projektów przewodnich strategii Europa 2020) wyznacza następującecele: 1. Do 2013 r. wszyscy obywatele Unii Europejskiej mają mied dostęp do szerokopasmowej sieci;2. Do 2020 r. wszyscy obywatele UE mają mied dostęp do sieci o przepustowości 30 Mb/s; 3. Do 2020r. 50 proc. europejskich gospodarstw domowych ma mied dostęp do sieci o przepustowości powyżej100 Mb/s.140Dla porównania – na Dolnym Śląsku w 2009 r. komputer osobisty z dostępem do internetu miało 53,6proc. gospodarstw domowych (w 2008 r. – 46,4 proc.; w 2007 r. – 36,2 proc.).141W ramach prac nad projektem Dolnośląskiej Sieci Szkieletowej (DSS), która ma poprawid dostępnośdinternetu w naszym regionie, w 2009 r. powstał raport o istniejących i planowanych sieciachszerokopasmowych na Dolnym Śląsku. Jaka jest sytuacja w Wałbrzychu? Z dokumentu wynika, żemiasto to nie ma problemów z siecią. „Analizując rozmieszczenie węzłów dystrybucyjnych iszkieletowych na terenie Wałbrzycha, można zauważyd ich silne zagęszczenie praktycznie na tereniecałego miasta” – piszą autorzy raportu. Ale od razu zaznaczają, że „zdecydowana większośd połączeomiędzywęzłowych wykonana jest w technologiach radiowych”.142 Nie jest to dobra wiadomośd, boobszary, które „zasilają węzeł jedynie łączami radiowymi, a więc posiadającymi istotne ograniczeniaw maksymalnej przepływności, mogą byd zagrożone ograniczoną dostępnością usług dostępu dointernetu”.143Jednocześnie „gminy powiatu wałbrzyskiego charakteryzują się najwyższym poziomem średnich cenza usługę 1 Mbit/s w całym województwie dolnośląskim. W większości gmin wskaźnik ten informuje,że średnia cena jest aż o 50 proc. wyższa od minimalnej średniej ceny dla całego województwa.Najwyższa średnia cena kształtuje się na poziomie 65 proc. większym niż w miejskiej gminie Lubin(minimum dla województwa) i zaobserwowana została w gminie Mieroszów”.144Optymizmem napawa plan włączenia Wałbrzycha do systemu DSS145 oraz dwie planowane przezwładze miasta inwestycje: a) w Wałbrzyską Sied Miejską („… łączyłaby wiele usług. Odbezprzewodowego dostępu do internetu, bezpośredniej łączności z jednostkami zależnymi po140 Europejska Agenda Cyfrowa, http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2010:0245:FIN:PL:PDF, str. 46.141 Dane Urzędu Statystycznego we Wrocławiu, za: „Strategia rozwoju społeczeostwa informacyjnego naDolnym Śląsku do roku 2020. Etap 3.: Opracowanie diagnozy w zakresie społeczeostwa informacyjnego”,Instytut Telekomunikacji, Teleinformatyki i Akustyki Politechniki Wrocławskiej, str. 84. (Publikacja w posiadaniuautorów niniejszego raportu).142 „Identyfikacja i analiza istniejącej oraz planowanej infrastruktury szerokopasmowej dla potrzeb projektu‘Likwidacja obszarów wykluczenia informacyjnego i budowa Dolnośląskiej Sieci Szkieletowej’”, wersja 03,Poznao 2009,http://www.umwd.dolnyslask.pl/uploads/media/Raport_Inwentaryzacja_wojewodztwo_dolnoslaskie_wersja_Inet1.pdf, str. 62.143 Tamże, str. 50.144 Tamże, str. 134.145 Por. „Studium wykonalności dla projektu pn.: ‘Likwidacja obszarów wykluczenia informacyjnego i budowaDolnośląskiej Sieci Szkieletowej’”, Wrocław 2011,http://www.umwd.dolnyslask.pl/fileadmin/user_upload/DSS/Studium_Wykonalnosci_DSS_v_3.0_skrot.pdf,str. 257. 38

monitoring całego miasta”); b) budowę miejskiej sieci transmisji danych oraz sieci hot spotów („…zostanie stworzona sied bezpiecznej transmisji danych pomiędzy jednostkami podległymi UrzęduMiejskiego, jak i sieci hot spotów w szkołach publicznych oraz radach wspólnot samorządowych”).146- Demokracja sublokalna. W Wałbrzychu funkcjonują tzw. Wspólnoty Samorządowe, które od 2004 r.mają status jednostek pomocniczych samorządu miejskiego.147 Są więc odpowiednikami podobnychgremiów działających w wielu dużych miastach – na ogół nazywanych radami osiedli, bądź radamidzielnic. Wałbrzyskie wspólnoty zasługują na odrębną analizę, warto jednak zauważyd, że przeważnietego typu organy są bardzo słabe (mają minimalne środki na działalnośd i prawie zerowekompetencje). Z drugiej strony – są jedną z naturalnych przestrzeni działao oddolnych,obywatelskich. Z tego powodu bywają przedmiotem zainteresowania NGO-sów. Np. poznaoskie radyosiedlowe zostały w 2011 r. opanowane przez ludzi związanych z takimi ruchami.148- Instytucje kultury. Wałbrzych ma silne placówki tego typu – m.in. Filharmonię Sudecką, TeatrDramatyczny im. Szaniawskiego, Muzeum w Wałbrzychu, czy Wałbrzyski Ośrodek Kultury.149 Tenzasób również można potraktowad jako element potencjalnej infrastruktury „miasta kreatywnego”.Ad. 3. Nastawienie władz do działao oddolnychOceniamy je jako pozytywne. Najważniejszym przejawem jest cytowany już powyżej planprzeznaczenia części Starej Kopalni na potrzeby NGO-sów. Poza tym władze miasta najwyraźniejzdają sobie sprawę z roli, jaką w rozwoju Wałbrzycha mogą odegrad ludzie młodzi, aktywni,korzystający z oferty kulturalnej – świadczą o tym publiczne wypowiedzi p.o. prezydenta miastaRomana Szełemeja z lipca 2011 r.150Ad. 4. „Praktyka partycypacyjna”W tej rubryce mogą się mieścid różne działania z dziedziny zinstytucjonalizowanych, otwartychinterakcji władzy z mieszkaocami, których celem jest wspieranie procesów podejmowania decyzjidotyczących życia publicznego – konsultacje społeczne, procedury partycypacyjne, Open Gov itp.Polska nie ma w tej sferze zbyt wielu doświadczeo. Na ogół sprowadzają się one do obowiązkowychkonsultacji prowadzonych w ramach niektórych procedur administracyjnych (przykład: uchwalaniemiejscowych planów zagospodarowania przestrzennego).Ciekawym doświadczeniem wałbrzyskim są przeprowadzone w 2008 r. konsultacje społeczneLokalnego Programu Rewitalizacji Wałbrzycha 2008-2015.151 W kolejnych spotkaniach uczestniczyliradni miejscy, przedstawiciele wspólnot mieszkaniowych, działacze NGO-sów, przedsiębiorcy,reprezentanci MOPS, instytucji kultury i sportu. Dodatkowo przeprowadzone zostały internetowebadania ankietowe, w których wzięło udział ok. 200 osób.152Komentarz146 Zadania inwestycyjne, załącznik do budżetu miasta na 2011 r., http://bip.um-walbrzych.dolnyslask.pl/plik.php?id=3231, str. 87.147 http://www.um.walbrzych.pl/strony/um_ws.htm .148 Por. http://www.my-poznaniacy.org/index.php/nasze-tematy/sprawy-spoleczne/592 .149 Por. http://pl.wikipedia.org/wiki/Wa%C5%82brzych#Kultura .150 http://www.mlody.walbrzych.pl/97/rozmowa-z-romanem-szelemejem .151 Por. http://www.um.walbrzych.pl/rewitalizacja/2010/rewitalizacja_kalendarium.pdf .152 Informacje uzyskane w Urzędzie Miasta Wałbrzycha. 39

Wydaje się, że Wałbrzych ma spore zaplecze instytucjonalne dla rozwijania „miasta kreatywnego”.Nie ma jednak wystarczająco mocnych środowisk „kreatywnych”, ani wypracowanych, regularnychform działania (takich jak chodby debaty publiczne), które zapewniałyby „społeczne podglebie”ewentualnej przyszłej lokalnej „klasie kreatywnej”. Projekt Starej Kopalni – zwłaszcza zapowiedźprzekazania NGO-som części tego zespołu obiektów – imponuje i inspiruje. W części dotyczącej NGO-sów jest jednak ryzykowny, bo może okazad się, że nawet przy najlepszych chęciach władz miasta nicz tego nie wyjdzie: miejscowe organizacje nie wypełnią Starej Kopalni życiem.Bądźmy jednak sprawiedliwi. Pod względem aktywności oddolnej Wałbrzych prawdopodobnie nieodstaje jakoś rażąco od średniej krajowej. Zaangażowanie Polaków w aktywnośd obywatelską,społeczną jest bardzo niskie. W 2009 r. tylko niewiele ponad 13 proc. mieszkaoców naszego krajudeklarowało przynależnośd do jakichś organizacji, stowarzyszeo czy np. grup religijnych, a tylko niecoponad 15 proc. angażowało się w jakieś działania na rzecz społeczności lokalnych. We Wrocławiu taaktywnośd jest jeszcze mniejsza – kształtuje się na poziomie ok. 6 proc.153„Pomimo istnienia kilkudziesięciu tysięcy organizacji obywatelskich i powstawaniu coraz to nowychinicjatyw, wiele jeszcze pozostaje w tej dziedzinie do zrobienia. Wyraźnie odczuwa się brak tradycjispołeczeostwa obywatelskiego” – komentował gorzko w 2007 r. prof. Jerzy Regulski, współautorustroju samorządowego paostwa.154 Wszak „ustrój demokratyczny może funkcjonowad jedyniewówczas, gdy obywatele uczestniczą w sprawowaniu władzy”.155B.4. Konteksty przestrzenneObszar wałbrzyski ma liczne wspólne interesy z innymi miastami i regionami. Zidentyfikujmy je.Najważniejszymi punktami odniesienia są: B.4.1. od północy – Świdnica, a poprzez nią takżeWrocławski Obszar Metropolitalny; B.4.2. od zachodu – Kamienna Góra i Lubawka; B.4.3. od wschodu– Nowa Ruda i Ziemia Kłodzka; B.4.4. od południa – północne Czechy, a poprzez nie – B.4.5. EuropaŚrodkowa.B.4.1. Świdnica i Wrocławski Obszar Metropolitalnya) W maju 2011 r. prezydenci Wałbrzycha i Świdnicy oraz starostowie powiatów wałbrzyskiego iświdnickiego wspólnie zaprotestowali przeciwko nieuwzględnieniu tej części Dolnego Śląska wprojekcie nowej strategii innowacji. „Naszym zdaniem niewłaściwym jest wskazywanie w misji i wizjiRegionalnej Strategii Innowacji jako biegunów wzrostu wyłącznie trzech subregionów: Aglomeracji153 Dane dla kraju za Diagnozą Społeczną 2009, dla Wrocławia – za Wrocławską Diagnozą ProblemówSpołecznych z 2010 r. Podajemy je za: Izabela Mironowicz, Piotr Lorens, Łukasz Medeksza, „Wpływzintegrowanego zarządzania obszarem metropolitalnym na region”, Wrocław 2010,http://www.dawg.pl/public/uploads/userfiles/file/Analizy/An_wpl_zinteg_obsza_metr_zesp_1.pdf, str. 118-119.154 Jerzy Regulski, „Reformowanie paostwa. Moje doświadczenia”, Szczecin 2007, str. 70.155 Tamże, str. 63. Warto jednak dodad dwie uwagi: a) fenomen spadającej aktywności obywatelskiej nie jestpolską przypadłością – dotknął także np. USA, o czym pisze Robert D. Putnam w swojej sławnej „Samotnej grzew kręgle”; b) są głosy, by kondycję społeczeostwa obywatelskiego mierzyd nie poprzez aktywnośd zwykłychludzi, a poprzez instytucjonalną siłę sektora NGO-sów. Tak zbadane społeczeostwa obywatelskie krajów EuropyŚrodkowej mogą okazad się całkiem silne – badania na ten temat zostały przeprowadzone w ostatnich latach wCzechach (por. Jiri Navratil, „Hijacking Civil Society”, roboczy artykuł napisany na potrzeby projektu „CentralEuropean Dictionary of Political Concepts” prowadzonego przez „Res Publikę Nową”; kopia w posiadaniujednego z autorów niniejszego tekstu). 40

wrocławskiej, Legnicko Głogowskiego Okręgu Miedziowego oraz „trójkąta aktywności” Jelenia Góra –Karpacz - Szklarska Poręba z całkowitym pominięciem subregionu wałbrzysko-świdnickiego” – pisali wliście do zarządu województwa. Argumentowali, że autorzy projektu strategii opierali się onieaktualne dane dotyczące ekonomicznej kondycji subregionów. Wykazali, że subregion wałbrzysko-świdnicki jest pod wieloma względami mocniejszy niż „trójkąt aktywności” Jelenia Góra – Karpacz –Szklarska Poręba, zatem zasługuje na obecnośd w strategii innowacji, w roli bieguna wzrostu.156Ostatecznie autorzy strategii postanowili całkowicie zrezygnowad z zapisów lokujących rozwójinnowacji w kontekście przestrzennym. Żaden z subregionów nie będzie wskazany jako „biegunwzrostu”.157b) W sporządzonym przez Wojewódzkie Biuro Urbanistyczne we Wrocławiu (WBU) projekcie nowegoPlanu zagospodarowania przestrzennego województwa dolnośląskiego, Wałbrzych został powiązanyze „zgrupowaniem ośrodków wokół niego”, które tworzą: Kamienna Góra, Świebodzice, Świdnicaoraz zespół Dzierżoniów-Bielawa-Pieszyce.158Plan wskazuje pięd obszarów problemowych Dolnego Śląska. Zaleca napisanie dla nich„kompleksowych studiów i analiz, w tym obejmujących cele i kierunki zagospodarowania (…) i ichdelimitację oraz sporządzenie ich planów zagospodarowania przestrzennego”.159 Wałbrzych jestzaliczony do obszaru sudeckiego.160Plan zapowiada również sporządzenie sześciu bardziej szczegółowych opracowao planistycznych.Jednym z nich ma byd „studium rozwoju kształtującej się aglomeracji Wałbrzycha i Świdnicy”.161Jednak stanowisko WBU ewoluuje. W sporządzonym przez tę instytucję w sierpniu 2011 r. projekciediagnozy województwa, Wałbrzych jest już łączony w jeden obszar funkcjonalny nie tylko ze Świdnicą(która „ciąży wyraźnie ku Wrocławiowi”), ale i z Ziemią Kłodzką.162c) Wałbrzych i Świdnicę łączą także autorzy jednej z analiz wykonanych na potrzeby aktualizacjiStrategii Rozwoju Województwa Dolnośląskiego. Wskazują, że podregion wałbrzyski jest najsłabszą zpięciu takich jednostek statystycznych na Dolnym Śląsku. Ale „zgodnie z prognozami” jest on„intensywnie włączany w procesy rozwoju dokonujące się we Wrocławskim ObszarzeMetropolitalnym, należy więc oczekiwad zintensyfikowania procesów rozwojowych w perspektywie156 List prezydentów Wałbrzycha i Świdnicy oraz starostów powiatów wałbrzyskiego i świdnickiego, wraz zobszernym uzasadnieniem i propozycjami zmian w strategii – w posiadaniu autorów niniejszego tekstu. Zob. też„Konsultacje społeczne w ramach aktualizacji Regionalnej Strategii Innowacji dla Województwa Dolnośląskiegona lata 2011-2020. Raport”, Wrocław 2011,http://www.innowacje.dolnyslask.pl/images/attachments/aktualizacja_rsi/raport_fin.pdf .157 „Konsultacje społeczne…”, op.cit.158 „Plan zagospodarowania przestrzennego Województwa Dolnośląskiego. projekt zmiany planu”, Wrocław2010, http://www.wbu.wroc.pl/pliki/PZPWD_2010.pdf, str. 18.159 Tamże, str. 96.160 Por. tamże, mapa na str. 41.161 Tamże, str. 97.162 „Diagnoza stanu Województwa Dolnośląskiego 2011. II Redakcja”, Wrocław 2011, str. 79-80. Dokumentroboczy w posiadaniu autorów strategii. 41

do 2020”.163 Kluczową rolę w tym włączaniu „będzie odgrywała Świdnica, która wyrasta na silnierozwijający się ośrodek przemysłowy. Równocześnie miasto to staje się elementem WOM*Wrocławskiego Obszaru Metropolitalnego – red.+, silnie odciskając tam swoją obecnośd” – czytamyw analizie. – „Z drugiej strony tradycyjne związki Świdnicy z Wałbrzychem oraz Świebodzicamipozwolą na połączenie tych potencjałów i działanie Świdnicy jako wielokierunkowego pasatransmisyjnego, łącząc z jednej strony wzrastającą aktywnośd gospodarczą tych obszarów z szybkorozwijającym się obszarem metropolitalnym. Takie połączenie pozwoli na większe wykorzystaniepotencjału szczególnie Wałbrzycha, który nie do kooca obecnie jest aktywizowany”.164d) Czy jednak Świdnica zechce blisko współpracowad z Wałbrzychem? Wszak można zaryzykowadpogląd, że jednym z powodów jej rozwoju w ostatniej dekadzie była właśnie słabośd jej sąsiada.Autorzy bardzo interesującej i ambitnej strategii rozwoju Świdnicy z 2009 r. przypominają np., że wlatach 1975-1998 „znajduje się *ona+ w województwie wałbrzyskim, co generalnie frustrujemieszkaoców miasta. Utworzenie województwa dolnośląskiego i powiatu świdnickiego przyjęto jakopowrót do normalności”. Z drugiej strony – ta sama strategia zaleca wykorzystywanie „możliwościsąsiedzkiej współpracy” i ograniczanie „konkurencyjności w otoczeniu na rzecz kooperacji i dobrawspólnego”.165W innym miejscu dokumentu bliskośd Świdnicy, Wałbrzycha, Bielawy, Dzierżoniowa, Pieszyc i Jaworaskomentowana jest następująco: „geografia skazuje te ośrodki na konkurencję, kooperację iwzajemne uczenie się na błędach (…). Zdrowa konkurencja nie może prowadzid do blokowaniarozwoju sąsiadów. Należy szukad obszarów kooperacji, opartej na starorzymskiej zasadziewzajemności (do ut des). Umożliwia to projekty w większej, subregionalnej skali (np. w turystyce),otwiera drogę do poszerzającej rynki wewnętrzne specjalizacji (np. w edukacji) i tworzy masękrytyczną, umożliwiającą pertraktacje z rodzącą się Aglomeracją Wrocławską. (…) Poszczególnemiasta mogą podzielid między siebie niezbędne projekty pilotażowe, np. w dziedzinie segregacjiodpadów lub rewaloryzacji starych kamienic”.166e) Wizerunkowo Świdnica jest przeciwieostwem Wałbrzycha. Nie tylko uchodzi za miasto prężnierozwijające się, ale próbuje nadawad ton polityce regionalnej. Od 2010 r. gości dużą, coroczną,ogólnokrajową konferencję – Kongres Regionów (jej głównym gościem w 2011 r. był prezydent RP).W podświdnickiej Krzyżowej od kooca lat 90. organizowane są Dolnośląskie Fora Polityczne iGospodarcze – największe tego typu spotkania establishmentu w regionie. Z tego punktu widzeniawspółpraca z Wałbrzychem może byd dla Świdnicy nieopłacalna. Z drugiej strony – Świdnica może niechcied dad się wchłonąd przez Wrocławski Obszar Metropolitalny. W tym wypadku Wałbrzych możebyd interesującym partnerem do tworzenia aglomeracyjnej przeciwwagi dla Wrocławia. Wartozresztą odnotowad, że Świdnica interesuje się problemami swojego sąsiada. Jej prezydentprotestował przeciwko niedawnym zmianom w Wałbrzyskiej Strefie Ekonomicznej.167 Zaś świdnicka163 Stanisław Korenik, Małgorzata Rogowska, Niki Derlukiewicz, „Analiza tendencji rozwojowych regionu wodniesieniu do zgodności ze Strategią Rozwoju Województwa Dolnośląskiego”, Wrocław 2010,http://www.dawg.pl/public/uploads/userfiles/file/Analizy/Analiza_tend_roz_regionu_zesp_1.pdf, str. 101.164 Tamże, str. 109.165 Roman Galar, Janisław Muszyoski, Jan Waszkiewicz, „Świdnica w perspektywie pokoleniowej. Strategiamiasta A.D. 2009”, http://um.swidnica.pl/content.php?content.261#2 .166 Tamże, http://um.swidnica.pl/content.php?content.262 .167 http://swidnica24.pl/wydarzenia/wspolna-walka-o-zarzad-wsse/ . 42

prokuratura i świdnicki sąd zajmowały się aferą związaną z kupowaniem głosów podczas wyborów wWałbrzychu.f) Oczywiście: satysfakcjonujące rozpoznanie relacji Wałbrzycha ze Świdnicą i WrocławskimObszarem Metropolitalnym wymagałoby kompleksowej analizy uwzględniającej przede wszystkimrynek pracy i infrastrukturę dojazdową. Warto również zbadad, w jakich sektorach oba miastarywalizują ze sobą, a na jakich polach uzupełniają się.B.4.2. Kamienna Góra, Lubawkaa) Tędy ma biec droga S3, która połączy zachodnią Polskę z Czechami. Ma ona strategiczne znaczeniedla Wałbrzycha. Żeby jednak sprawnie powiązad to miasto z Czechami, trzeba także wybudowadłącznik Wałbrzych-S3.b) W Lubawce powstaje nowoczesne składowisko odpadów, wraz z zakładem ich utylizacji.168 Ma byd„jednym z czterech tego typu wysypisk w Europie”.169 Inwestycję prowadzi spółka Sanikom, którejudziałowcami są okoliczne samorządy gminne – m.in. Kamienna Góra, Lubawka i Marciszów. Dospółki przystąpiły gminy z powiatu wałbrzyskiego: Mieroszów, Czarny Bór i Stare Bogaczowice170, a w2010 r. Boguszów-Gorce171.Byd może projekt Sanikomu mógłby byd interesujący także dla Wałbrzycha.B.4.3. Nowa Ruda i Ziemia KłodzkaEwentualne przyszłe relacje obszaru wałbrzyskiego z tą częścią regionu można streścid cytowanymijuż słowami autorów strategii Świdnicy: konkurencja, kooperacja, wzajemne uczenie się na błędach.a) Z jednej strony – powiaty wałbrzyski i kłodzki mają jeden wspólny, ważny interes: kolej do Czech.W lipcu starostowie obu powiatów wraz z p.o. prezydenta Wałbrzycha oraz grupą parlamentarzystówi radnych wojewódzkich z tego terenu opublikowali w tej sprawie list otwarty do marszałka DolnegoŚląska. Proszą go o wsparcie projektu modernizacji połączenia kolejowego z Czechami. „Budowa naterenie Polski odcinka kolei Tłumaczów – Ścinawka Średnia, pozwoli na uruchomienie połączeniaWałbrzych – Broumov – Nowa Ruda” – czytamy w liście. – „Stworzenie brakującego połączeniakolejowego między Otowicami i Tłumaczowem, modernizacja linii kolejowej Wałbrzych-Mieroszóworaz Wałbrzych-Nowa Ruda a następnie Kłodzko, a także inwestycje planowane do realizacji przeznaszych czeskich sąsiadów ułatwią też komunikację dalekobieżną – w kierunku Pragi i Wrocławia”.172b) Z drugiej strony – w dziedzinie tej samej współpracy z Czechami oba powiaty mogą rywalizowad zesobą. Ziemia Kłodzka ma dziś przewagę nad Wałbrzychem. Nie tylko jest znakomicie położonawzględem Czech, ale też korzysta z ruchu generowanego przez przejście graniczne w Kudowie Zdroju.„Tłumy Czechów przyjeżdżają tu na zakupy, nawet z samej Pragi i Karlowych Warów” – pisał w 2009168 http://ekosudety.eu/pl/?page_id=53 .169 Por. http://www.walbrzyszek.com/news,single,init,article,2098 .170 http://ekosudety.eu/pl/?page_id=35 .171 Por. „Informacja o stanie mienia komunalnego gminy Boguszów-Gorce”, Boguszów-Gorce 2011,http://www.bip.boguszow-gorce.pl/pliki/boguszow-gorce/pliki/WBF/Budzet/2010/sprawozdania/informacja%20o%20stanie%20mienia%20komunalnego.pdf, str.8.172 http://tw-24.pl/index.php/aktualnoci/4579-list-otwarty-w-sprawie-kolei . 43

r. tygodnik „Przegląd” o kudowskim targowisku ZBAJ.173 W Nowej Rudzie działa z kolei Polsko-CzeskaWyższa Szkoła Biznesu i Sportu „Collegium Glacense”.174Ziemia Kłodzka może też konkurowad z obszarem wałbrzyskim na uzdrowiska. Zespół UzdrowiskKłodzkich czy Uzdrowisko Lądek-Długopole to naturalni rywale Uzdrowiska Szczawno-Jedlina, którejest funkcjonalną częścią Wałbrzycha.B.4.4. Północne CzechyGdy spojrzymy na mapę pogranicza polsko-czeskiego, ale wymażemy z niej granicę, zauważymy, żeWałbrzych można funkcjonalnie powiązad ze sporym fragmentem północnych Czech (na północ odHradec Kralove). Analizowane przez nas miasto ma potencjał, by byd ważnym, „północnoczeskim”ośrodkiem handlowym, gospodarczym, a może też naukowym i kulturalnym.Wątek zacieśniania kontaktów z Czechami przewija się w różnych miejscach naszego tekstu.Wałbrzych ma dobre doświadczenia w tej dziedzinie. Współpracuje z Hradec Kralove – oba miastarealizowały m.in. projekt „Miasta kultury”.175 Wchodzi w skład Euroregionu Glacensis, który skupiasamorządy z obu stron granicy i realizuje transgraniczne projekty.176 Samorządy obszaruwałbrzyskiego współpracują z podmiotami czeskimi w ramach przedsięwzięd finansowanych zProgramu Operacyjnego Współpracy Transgranicznej Republika Czeska – Rzeczpospolita Polska 2007-2013.177 Wałbrzyska Galeria Victoria ma ambicje, by byd „najbliższym miejscem zakupów dla osóbprzyjeżdżających do Polski z Czech”.178 Władze Wałbrzycha stworzyły – wraz z Izbą Gospodarczą wNachodzie – polsko-czeski portal gospodarczy.179W ramach prac nad Koncepcją Przestrzennego Zagospodarowania Kraju grupa wrocławskichurbanistów przeanalizowała gospodarcze i przestrzenne relacje Polski z Czechami. Efektem jestraport, który m.in. postuluje rozwijanie rejonu wałbrzyskiego we współpracy z tzw. obszaremrozwoju Hradec Kralove / Pardubice.180Niestety, ta współpraca napotyka na poważne bariery. W pobliżu Wałbrzycha są dwa drogoweprzejścia graniczne: Starostin-Goliosk (pod Mieroszowem) oraz Otovice-Tłumaczów (niedaleko NowejRudy). To pierwsze nakłada na samochody ograniczenie masy do 6 ton. To drugie jest tylko dlasamochodów osobowych.181 W efekcie, niemożliwy jest większy transport towarów ciężarówkami.Najbliższe nadające się do tego przejście jest w Kudowie – czyli zbyt daleko, by rozwijad handel Czech173 http://www.przeglad-tygodnik.pl/pl/artykul/polsce-najtaniej .174 http://www.cg.edu.pl/ .175 http://www.walbrzych-hradec.eu/ .176 http://www.euroregion-glacensis.ng.pl/ .177 Lista projektów jest tu: http://www.umwd.dolnyslask.pl/ewt/wspolpraca-transgraniczna/dolny-slask-czechy/realizowane-projekty/ .178 http://www.galeriavictoria.pl/pl/Ogalerii . Z rozmów prowadzonych przez nas w Wałbrzychu wynika, żegalerii udało się osiągnąd ten cel: Czesi stanowią dużą grupę jej klientów.179 http://www.plcz.eu/strona/40/O_Projekcie/ .180 Magdalena Belof, Izabela Mironowicz, Magdalena Mlek, Tadeusz Zipser, Tomasz Polaoski, „Uwarunkowaniarozwoju przestrzennego Polski wynikające z sąsiedztwa z Republiką Czech”,http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/poziom_krajowy/polska_polityka_przestrzenna/prace_nad_KPZK_2008_2033/Documents/Mironowicz.pdf .181 http://pl.wikipedia.org/wiki/Przej%C5%9Bcia_graniczne_Republiki_Czeskiej . 44

z Wałbrzychem.182 Wśród czeskich przedsiębiorców znany jest casus zakładu z Vrchlabi, którydostarczał wałbrzyskiemu kontrahentowi kable. I chod ta czeska miejscowośd leży na południowyzachód od Kamiennej Góry, to towar trzeba było wozid przez Kudowę, czyli od południowegowschodu. Koszta transportu były na tyle duże, że po jakimś czasie wałbrzyskiemu zakładowi opłacałosię zerwad tę współpracę i zacząd sprowadzad kable z Niemiec.183Rządom Polski i Czech nie udaje się też ruszyd budowy wspomnianej już drogi S3/R11, którapołączyłaby oba kraje przekraczając granicę w Lubawce, czyli niedaleko Wałbrzycha.Problemem Wałbrzycha jest też większa operatywnośd świdnickiego biznesu na polu kontaktów zCzechami.184 Biorąc pod uwagę wyrażone wyżej (w punkcie B.4.1.) spostrzeżenia na temat relacjiWałbrzycha ze Świdnicą, należałoby przeanalizowad, czy kontakty z Czechami są polem potencjalnejwspółpracy, czy rywalizacji między oboma miastami.B.4.5. Europa ŚrodkowaGdy Unią Europejską wstrząsają kryzysy, pojawia się tendencja do poszukiwania ewentualnychinnych, mocnych konfiguracji międzypaostwowych. Jedna z nich może byd oparta na współpracypaostw Europy Środkowej, zwłaszcza tych tworzących Grupę Wyszehradzką (Polska, Czechy,Słowacja, Węgry), byd może w porozumieniu z Niemcami. Wałbrzych ma szansę stad się jednym zcentralnie położonych miast takiego układu geopolitycznego.Notabene, w maju 2011 r. wzmocnienie współpracy wojskowej między krajami Grupy Wyszehradzkiejodnotował i obszernie omówił George Friedman, znany amerykaoski ekspert geopolityczny. W jegoujęciu Grupa zacieśnia więzi, bo niepokoi ją nie tylko słabnięcie UE, ale też zbliżenie niemiecko-rosyjskie.185Obszar Europy Środkowej, czy też Europy Środkowo-Wschodniej (EŚW) jest jednym z ciekawszychmiejsc w Europie XXI wieku. Nawet jeśli od czasu do czasu słyszy się głosy, iż nie jest spójny,połączony wspólnymi interesami, z potencjałem ekonomicznym niezbędnym do stworzeniaatrakcyjnej przestrzeni dla inwestorów i dla samodzielnego wejścia w ramy gospodarki światowejjako wyodrębniony blok geoekonomiczny186, to nie można pominąd faktu, że przez aktorówdziałających na rynkach finansowych EŚW jest traktowana jak jeden blok, złożony z dawnych krajówsatelickich ZSRR. Dzieje się tak niezależnie od starao np. Polski, aby odróżnid się krajów dotykanychkryzysem, jak Węgry, czy Estonia.182 Pisała o tym w lutym 2011 r. „Polska – Gazeta Wrocławska”,http://www.gazetawroclawska.pl/stronaglowna/363440,wsp-l-prac-wa-brzycha-z-czechami-utrudniaj-przepisy-drogowe,m,id,t,z.html .183 Tę historię opowiedział nam Frantisek Molik, szef regionalnej izby gospodarczej w powiecie nachodzkim.184 Por. np. projekty Sudeckiej Izby Przemysłowo-Handlowej ze Świdnicy:http://www.siph.pl/content/category/1/32/53/ . Na ten wątek relacji polsko-czeskich zwrócił naszą uwagęFrantisek Molik.185 http://www.stratfor.com/weekly/20110516-visegrad-new-european-military-force .186 Więcej o geopolityce i geoekonomii: W. Kazanecki, Wiek XXI a metody analizy przestrzeni międzynarodowej:geopolityka czy geoekonomia? [w:] Z badao nad geografią polityczną i gospodarczą, pod red. T. Dębowskiego iM. Sienkiewicza, Wrocław 2008, s. 11-32. 45

Także UE dostrzega znaczenie Europy Środkowej. Świadczy o tym unijny program Central Europe,finansujący projekty realizowane w paostwach tej części kontynentu.187Osadzenie geopolityczne Wałbrzycha w regionie EŚW powinno opierad się na prawidłowymodczytaniu nadchodzących wydarzeo (szczególnie w perspektywie 2020 r.). Roboczo dostrzegamynastępujące kierunki:1. Świat staje się coraz bardziej nieprzewidywalny w swojej złożoności. Coraz trudniej jest wskazaddługofalowe, trwałe elementy jego rozwoju. W odniesieniu do regionów i rozwoju regionalnegooznacza to koniecznośd dywersyfikacji źródeł dochodów i uciekanie od monokultury przemysłowej.Jednocześnie – biorąc pod uwagę rosnące uzależnienie naszego życia (w skali całej planety) oddostępu do energii elektrycznej – należy jako jeden z głównych elementów wzrostu danego regionu(kraju) uczynid zapewnienie bezpieczeostwa energetycznego.2. Unia Europejska, targana wewnętrznymi konfliktami, niezdolna do zapobieżenia kolejnymkryzysom w swoich krajach członkowskich, będzie ewoluowała (bo o żadnym nagłym rozpadzie tej,historycznie już zakorzenionej w świadomości pokoleo, wspólnoty, nie może byd mowy) w stronęorganizmu mającego w sobie kilka stref wzmocnionej współpracy, byd może połączonychwewnętrznie odrębną walutą („niemieckie” euro dla obszaru EŚW to jeden z możliwych scenariuszy).Różnice w interesach na scenie światowej (zwłaszcza w odniesieniu do tzw. bliskiej zagranicy UE, doktórej należą Białoruś czy Ukraina, ale także Syria czy Turcja), lub ich brak i wynikająca stąd niechęddo angażowania się (zwłaszcza finansowego) w różne kosztowne przedsięwzięcia rangi strategicznej(na pierwszy plan wysuwają się „operacje pokojowe”) doprowadzi paostwa członkowskie dokonkluzji, że nie warto wszystkiego robid pod szyldem UE. Stąd już tylko krok do budowania (nawetjeśli będzie miało to miejsce w ramach mechanizmów przewidzianych traktatami) wyodrębnionejjednostki geopolitycznej188.Zresztą wydarzenia w Afryce Północnej tylko przyspieszą ten proces rozchodzenia się północy ipołudnia Europy – co będzie dodatkowo wzmacniane niechęcią do wspólnego poradzenia sobie zkryzysem w gospodarkach krajów południa. Rozchodzące się wizje przyszłości UE uwidocznią się wnajbliższych miesiącach podczas negocjacji nad budżetem UE, a w pełni ujawnią się w trakcierealizacji budżetu. Unia po roku 2020 będzie tworem zupełnie innym, niż do tej pory. Najogólniejrzecz ujmując, będzie to wspólnota bezpieczeostwa, wolna od zagrożeo militarnych powodowanychprzez jej członków, wspierana systemem norm w zakresie gospodarki i handlu, z szeroką mobilnościąjej mieszkaoców (i wspólnym systemem ochrony przed napływem obcych). Istotne będzie rosnąceuzależnienie od gospodarki Chin, które w sposób umiejętny i długofalowy umacniają swoją pozycjęna kontynencie.3. Kluczowym aktorem, którego zachowanie będzie determinowało w sposób pośredni życie naDolnym Śląsku, a więc i w Wałbrzychu, są Niemcy (na szczeblu EŚW), w tym ich kraj związkowy –Saksonia. Niemcy już teraz, w podobnie umiarkowany sposób jak Chiny, odbudowują swoją pozycję wEuropie. Wyrzekłszy się siły militarnej stosują coraz bardziej asertywnie narzędzia ekonomiczne,187 http://www.central2013.eu/ .188 Pisze o takich scenariuszach m. in. George Friedman, w Polsce słynny za sprawą książki „Następne 100 lat”,która, pomimo swoich niezaprzeczalnych braków (m. in. w analizie historycznej obszaru EŚW), w ciekawysposób prowokuje do rozmyślao (chod fantazja autora po przekroczeniu roku 2040 jest dla mnie nie dozaakceptowania). 46

domagając się – w zamian za przyznanie pomocy unijnej – reform pod swoje dyktando189. Należy przytym zwrócid uwagę na istotną rolę niemieckiego kapitału w EŚW (np. koncern Thyssen jestzainteresowany przejęciem wałbrzyskiej koksowni Victoria), wspieranego umiejętnie przezniemieckie organizacje pozarządowe (co można zdefiniowad jako obecnośd kulturalną).C. RekomendacjeW tej części wskazujemy:- Instrumenty wsparcia rozwoju (i jest to zasadniczy trzon Strategii wsparcia rozwoju Wałbrzycha).- Przykłady zintegrowanych projektów rozwojowych (które mogą stad się inspiracją dla przyszłychstrategii rozwoju miasta i innych jednostek samorządu terytorialnego działających w obszarzewałbrzyskim).C.1. Instrumenty wsparcia rozwojuC.1.1. Interesariusze i zaplecze instytucjonalnePodstawowym wyzwaniem wydaje nam się: a) znalezienie potencjalnych tzw. interesariuszy rozwoju;b) propozycja formuły instytucjonalizacji ich współpracy; c) zdefiniowanie głównych typów działaowspólnych.Ad. a) Podstawowymi interesariuszami rozwoju obszaru wałbrzyskiego są oczywiście jednostkisamorządu terytorialnego z tego terenu – zarówno poszczególne gminy, jak i powiat wałbrzyski.Ważnym partnerem jest rząd, o czym przekonaliśmy się analizując specyfikę polityczną i gospodarczątej części Dolnego Śląska (zwłaszcza w paragrafach B.1.3., B.1.4. i B.2.).Kolejny krąg interesariuszy tworzą instytucje i środowiska z sektora edukacji (uczelnie, czołowe szkołyśrednie), kultury, podmioty gospodarcze (zwłaszcza największe zakłady, w tym m.in. UzdrowiskoSzczawno-Jedlina S.A., koksownia Victoria, Toyota, ale też np. izby gospodarcze), media, organizacjepozarządowe, ugrupowania polityczne. Dobór interesariuszy powinien byd oparty o zasadędobrowolności. Czyli kto chce, ten jest brany pod uwagę. Kto nie chce – nie jest na siłę wciągany.Last but not least, interesariuszami są wszyscy chętni mieszkaocy. Prorozwojowe działania i dyskusjenie mogą kojarzyd się z „paktem elit”. Przeciwnie – powinny byd prowadzone w sposób nie tylkotransparentny, ale i interaktywny, otwarty dla wszystkich zainteresowanych osób, a przy tym bydodpowiednio promowane. To powinno wzmocnid tożsamośd lokalną i dad mieszkaocom obszaruwałbrzyskiego poczucie współodpowiedzialności za jego przyszłośd.Ad. b) Podpowiadamy, by nie zastanawiad się nad samą ideą instytucjonalizacji takiej współpracy, czynad etapami jej ewolucji (od luźnych rozmów do powołania jakiegoś nowego podmiotu), ale od razuzdecydowad się na utworzenie instytucji zajmującej się rozwojem obszaru wałbrzyskiego.189 Stąd też w Europie nie można mówid o rywalizacji geopolitycznej w rozumieniu tradycyjnym, lecz należypostrzegad ją przez pryzmat geoekonomii. 47

W naszym przekonaniu instytucja taka mogłaby byd wzorowana na dwóch modelach organizacjiaglomeracyjnych z Polski zachodniej: na Stowarzyszeniu Metropolia Poznao, wraz zewspółpracującym z nim Centrum Badao Metropolitalnych przy Uniwersytecie Adama Mickiewicza(model samorządowo-naukowy) oraz na Agencji Rozwoju Aglomeracji Wrocławskiej (modelgospodarczy).Stowarzyszenie Metropolia Poznao powstało w lutym 2011 r. „Zgodnie ze statutem ma zadaniewspierad idee samorządu terytorialnego oraz chronid wspólne interesy członków stowarzyszenia, a wszczególności wspierad rozwój społeczno-gospodarczy Aglomeracji oraz współpracę gmin i powiatów”– czytamy na Portalu Aglomeracji Poznaoskiej. Nowy podmiot utworzyły samorządy gminne z okolicPoznania, miasto Poznao oraz powiat ziemski poznaoski.190 To efekt ich wcześniejszej współpracy, od2007 r. prowadzonej pod szyldem Rady Aglomeracji Poznaoskiej.191Ważnym partnerem Stowarzyszenia Metropolia Poznao jest Centrum Badao Metropolitalnych(CBM)192, jednostka badawcza Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Działa od 2009 r.Analizuje rozwój aglomeracji, wydaje liczne publikacje na ten temat. Najbardziej znanym efektemwspółpracy Centrum z miejscowymi samorządami jest Strategia Rozwoju Aglomeracji Poznaoskiej,opublikowana w maju 2011 r.193Z kolei Agencja Rozwoju Aglomeracji Wrocławskiej (ARAW) powstała w 2005 r. Jest spółką. Jejudziałowcami jest 27 gmin, na czele z Wrocławiem. ARAW „bierze czynny udział w ożywianiu rozwojuekonomicznego regionu poprzez wspieranie bezpośrednich inwestycji w aglomeracji, stymulowanieprocesów innowacji i dyfuzji wiedzy oraz zachęca przedsiębiorców do inwestowania w nowetechnologie i naukę”.194Proponowana instytucja dla obszaru wałbrzyskiego powinna działad jednocześnie jako: a)porozumienie samorządów (na wzór Stowarzyszenia Metropolia Poznao); b) ośrodek badawczy (nawzór CBM; kolejną dobrą inspiracją są Małopolskie Obserwatoria Rozwoju Regionalnego195); c)agencja odpowiedzialna za rozwój gospodarczy (na wzór ARAW). Ponieważ polskie prawo nieprzewiduje istnienia odrębnych instytucji zarządzających obszarami aglomeracyjnymi, najlepsząformułą organizacyjną jest albo stowarzyszenie (jak w Poznaniu), albo spółka (jak ARAW).Wskazane jest, by wiodącą rolę w nowej instytucji odgrywał prezydent Wałbrzycha (tak jest i wmodelu poznaoskim, i we wrocławskim). Ze względu na specyfikę obszaru wałbrzyskiego, bardzoprzypominającą realia okolic Poznania (jeden powiat i jedno duże miasto), warto przemyśledskopiowanie konstrukcji zarządu Stowarzyszenia Metropolia Poznao. Zgodnie ze statutem, prezesem190http://www.aglomeracja.poznan.pl/aglomeracja/public/aglomeracja/news.html?co=print&id=42994&instance=1141&lang=pl&parent=0 .191 Dzieje współpracy interesariuszy rozwoju aglomeracji poznaoskiej opisuje Łukasz Mikuła z Centrum BadaoMetropolitalnych w tekście „O Poznaoskim Obszarze Metropolitalnym” (w:) „Studia nad Rozwojem DolnegoŚląska”, nr 1/44/2011,http://www.umwd.dolnyslask.pl/fileadmin/user_upload/Gospodarka/Studium/STUDIA%20-%20OSTATECZNA%20WERSJA.pdf, str. 18-24.192 http://www.cbm.amu.edu.pl/ .193 http://metropolia2020.poznan.pl/tresc-dokumentu .194 http://www.araw.pl/artykuly/7628/Informacje-ogolne .195 http://www.obserwatoria.malopolska.pl/ . 48

tej organizacji jest zawsze prezydent Poznania, a jednym z dwóch wiceprezesów – starostapoznaoski.196Tworząc taką instytucję trzeba oczywiście uwzględnid ogromną rolę, jaką na tym terenie odgrywarząd. Byd może jego przedstawiciel również powinien na stałe zasiadad w zarządzie tego typu nowejorganizacji?Proponowana instytucja – w roli miejscowego odpowiednika ARAW – byłaby jednocześnierozwiązaniem problemu nadmiernego rozproszenia podmiotów zajmujących się obsługą inwestoróww obszarze wałbrzyskim. Dziś ma on bogato rozwiniętą sied instytucji zajmujących się tą kwestią:WSSE, Dolnośląską Agencję Rozwoju Regionalnego S.A. (DARR), Invest-Park Development Sp. z o.o.,Park Przemysłowy w Wałbrzychu Sp. z o.o., Punkt Obsługi Przedsiębiorcy w Urzędzie MiastaWałbrzycha. Z jednej strony – konkurencja między tymi podmiotami byd może zwiększa możliwościpozyskania inwestorów. Ale z drugiej strony – takie rozproszenie jest zarazem balastem. Parafrazującznane powiedzenie Henry’ego Kissingera na temat Unii Europejskiej, można zapytad: „Jeśli chciałbymzainwestowad w Wałbrzychu, to gdzie mam zadzwonid?”.Ad. c) Jako ośrodek badawczy nowa instytucja powinna przede wszystkim zająd się stałympozyskiwaniem, przetwarzaniem i udostępnianiem danych dotyczących rozwoju obszaruwałbrzyskiego – zarówno w całości, jak i w częściach (z rozbiciem np. na poszczególne gminy). Brakrzetelnych danych utrudnia m.in. prowadzenie gospodarki odpadami (na ten problem zwracamyuwagę w paragrafie B.1.5.).Jako porozumienie samorządów nowa instytucja powinna formułowad i prowadzid zintegrowaneprojekty rozwojowe. Propozycje kilku takich projektów, wraz z definicją tego terminu, formułujemy wdalszej części tekstu.Można rozważyd, czy proponowany podmiot nie mógłby docelowo zintegrowad przedsiębiorstwakomunalne gmin obszaru wałbrzyskiego. Wspomniane wcześniej (w paragrafie B.1.4.) WałbrzyskiZwiązek Wodociągów i Kanalizacji, czy spółka Sanikom z Lubawki są pierwowzorami takiej integracji.W roli lokalnego quasi-ARAW-u nowa instytucja powinna koordynowad działania z zakresupozyskiwania inwestorów, pozostawiając szczegółowe rozmowy z nimi wyspecjalizowanymjednostkom. Powinna przy tym prowadzid wspólną bazę oferowanych nieruchomości i promowadcały obszar jako miejsce do zainwestowania. Taka koordynacja dałaby również szansę wzmocnieniaprocesów dywersyfikacyjnych, chodby poprzez odpowiednie zarządzanie podatkiem odnieruchomości.197C.1.2. WSSE jako ciekawy i trudny case rozwojowyUltrapozytywny stereotyp lansowany przez media głosi, że WSSE to prawdziwa lokomotywarozwojowa tej części Dolnego Śląska. Doceniamy rolę strefy, mamy jednak wątpliwości, czy jej rola wkażdym wypadku jest korzystna dla Wałbrzycha i otaczających go gmin.196 http://bip.murowana-goslina.pl/pliki/uchwaly/2007-10/427_2010.pdf, par. 30.197 Por. uchwała nr III/7/10 Rady Miejskiej Wałbrzycha z dnia 16 grudnia 2010 roku w sprawie określeniawysokości stawek podatku od nieruchomości §1 ust. 2: http://www.bip.um-walbrzych.dolnyslask.pl/dokument.php?iddok=5678&idmp=243&r=o . 49

Niestety, brak danych uniemożliwia rozwinięcie tej tezy. A ponieważ jest to temat kluczowy dladalszego planowania lokalnej polityki rozwojowej, gorąco rekomendujemy przeprowadzenieszczegółowej analizy relacji WSSE z obszarem wałbrzyskim. Badanie powinno dotyczyd m.in.: a)struktury zatrudnienia w zakładach ulokowanych w WSSE pod kątem miejsca zamieszkaniapracowników; b) powiązao pomiędzy firmami działającymi w WSEE z firmami działającymi pozastrefą, ale w obrębie obszaru; c) wpływu WSSE na możliwości prowadzenia polityki proinwestycyjnejprzez samorządy obszaru; d) wpływu WSSE na ich budżety.Notabene, takie badania mogłyby byd zaczynem instytucji opisanej powyżej, w par. C.1.1.Niezależnie od wyników takich badao, WSSE było, jest i będzie jednym z głównych interesariuszyrozwoju obszaru wałbrzyskiego. Do pewnego stopnia przejęło dawną ekonomiczną rolę wałbrzyskichkopalni. Jest zarządzanym przez paostwo terenem, które – by użyd sformułowania, jakie padłopodczas jednej z rozmów w gronie autorów niniejszego tekstu – „zasysa rano ludzi, by ich popołudniu wyplud”.Jednak w przeciwieostwie do kopalni, WSSE nie jest miastotwórcza. Nie zapewnia swoimpracownikom mieszkao, miejsc opieki nad dziedmi, domów kultury, przychodni, czy domówwczasowych. Dlatego z punktu widzenia samorządów obszaru wałbrzyskiego bardzo ważne jestwciągnięcie WSSE do działao na rzecz miasta. Szlak przeciera Toyota, która stara się budowad swójwizerunek jako „Dobrego Obywatela Lokalnej Społeczności”.198Zakładom działającym na terenie WSSE taka współpraca opłaci się z kilku względów: a) zadbają oułożenie sobie relacji z samorządami, co może okazad się atutem, gdy specjalne strefy ekonomiczneprzestaną istnied; b) wspomagając podnoszenie jakości życia okolicznych mieszkaoców, pośrednioprzywiązują do siebie swoich pracowników, nie musząc im dodatkowo płacid (ta okolicznośd możebyd istotna przy polepszeniu koniunktury gospodarczej); c) pracownik to także klient, konsument,dlatego z punktu widzenia np. zakładów motoryzacyjnych nie jest obojętne, w jakim stanie są drogi wobszarze wałbrzyskim – im gorsze, tym bardziej odstraszają od używania samochodu; d) Toyotapokazuje, że działania prospołeczne to jedna z form promocji.WSSE jest też wyzwaniem z politycznego punktu widzenia. Dokonana w czerwcu 2011 r. zmianawładz strefy pokazała siłę, wręcz bezwzględnośd „Polski resortowej”. Kierowany przez prezydentaWrocławia ruch grupy samorządów, które w lipcu zaproponowały, że przejmą WSSE199, słuszniezauważa w niej instrument prowadzenia polityki rządu, nie zawsze po myśli „Polski samorządowej”.Jednak z punktu widzenia Wałbrzycha spełnienie tej propozycji (zresztą niewykonalnej w świetleustawy o specjalnych strefach ekonomicznych) może byd znacznie gorszym scenariuszem niżzachowanie status quo. Oto kontrola nad podmiotem, od którego w dużej mierze zależy rozwójobszaru wałbrzyskiego przeszłaby w ręce miast niekoniecznie zainteresowanych sukcesemWałbrzycha (vide Wrocław lub Bolesławiec). Dlatego Wałbrzych byd może postąpiłby roztropnieopowiadając się za utrzymaniem status quo, w zamian próbując włączyd WSSE do działao na rzeczmiasta (w tym np. jego promocji na zewnątrz).198 http://www.toyotapl.com/walbrzych/index.php?id_kat=27 .199http://wroclaw.gazeta.pl/wroclaw/1,35771,10026261,Samorzadowcy__Przejmiemy_walbrzyska_strefe_ekonomiczna.html . 50

C.1.3. Strategie i konsultacjeW oparciu o budowany właśnie w Brukseli, Warszawie i na Dolnym Śląsku nowy system dokumentówstrategicznych, wieloletnich planów budżetowych i programów operacyjnych, samorządy obszaruwałbrzyskiego również będą musiały opracowad sobie nowe strategie rozwoju.Rekomendujemy, by te prace zostały skoordynowane, najlepiej pod egidą instytucji proponowanejpowyżej, w paragrafie C.1.1. To oznacza, że należałoby pisad nowe dokumenty w następującejkolejności:1. Strategia rozwoju obszaru wałbrzyskiego, we współpracy z samorządem województwa.2. Plan zagospodarowania wałbrzyskiego obszaru funkcjonalnego, we współpracy z WojewódzkimBiurem Urbanistycznym we Wrocławiu.3. Strategie rozwoju Wałbrzycha, otaczających go gmin i powiatu wałbrzyskiego, we współpracywzajemnej.4. Nowe Studium uwarunkowao i kierunków zagospodarowania przestrzennego Wałbrzycha.5. Ewentualne strategie i programy sektorowe, także sublokalne – dla niewielkich obszarówfunkcjonalnych. Plan transportowy dla powiatu wałbrzyskiego, w rozumieniu Ustawy o transporciepublicznym.Prace nad strategiami, zwłaszcza nad tą dla całego obszaru wałbrzyskiego oraz głównymi strategiamirozwoju gmin i powiatu, powinny byd w miarę możliwości jak najbardziej uspołecznione. Oznacza toprowadzenie stałych konsultacji ze wszystkimi zainteresowanymi osobami i środowiskami, zarównow formie spotkao, jak i z wykorzystaniem nowych technologii komunikacyjnych. W tej dziedziniemożna wykorzystad doświadczenia poznaoskiego CBM, ale też np. procedury stosowane przez rząd isamorząd województwa przy konsultowaniu projektów nowych strategii.Należy też przeprowadzid dogłębną analizą szans i zagrożeo dla obszaru wałbrzyskiego wynikających zzapisów nowych strategii unijnych, krajowych i regionalnych. W tym celu można wykorzystadinstrument, które poniżej opisujemy.C.1.4. Narzędzie analizy dokumentów strategicznychWyróżniamy trzy wiodące cechy, do których będziemy przypisywad istotne fragmenty dokumentówstrategicznych:a) Diagnoza – prognoza – strategia: a więc kryterium przeznaczenia danego zapisu (zdiagnozowaniedanego problemu, wyznaczenie prognozy, w tym trendów rozwojowych, wskazanie działao dopodjęcia).b) Kryterium czasu. W diagnozie: opis szeregu czasowego z ostatnich 5 lat (krótko-), 10 lat (średnio-),powyżej 10 lat (długoterminowe); w prognozie i strategii: do 2015 r. (krótko-), do 2020 (średnio-) i do2030 (długoterminowe).c) Poziom oddziaływania (od otoczenia dalszego – globalnego, obejmującego wydarzenia zachodzącena całym świecie, na które Wałbrzych nie ma wpływu i biernie jest ich odbiorcą, poprzez bliższe – 51

wydarzenia i procesy, a także decyzje zapadające na szczeblu, na który Wałbrzych ma ograniczony,ale jednak jakiś wpływ; do działao zachodzących wewnątrz obszaru wałbrzyskiego. Tutaj przyjmujemymnożniki, określające zdolnośd Wałbrzycha do oddziaływania na otoczenie:- Globalny (obejmujący również, co jest uproszczeniem, Unię Europejską) = 0.- Krajowy = 0,25 (byd może jest to zbyt wysoki mnożnik, a powinno byd np. 0,1).- Regionalny = 0,5 (uwaga jw., byd może właściwe byłoby 0,25).- Lokalny = 0,75 (tutaj z kolei byd może powinno byd 1,0, chod zakładamy, że nie wszystko może bydnarzucone przez decydentów obszaru wałbrzyskiego otaczającej ich przestrzeni).Ponadto, biorąc pod uwagę poziom oddziaływania otoczenia na Wałbrzych (m. in. poprzez zapisy wdokumentach strategicznych), może byd on postrzegany jako pozytywny, neutralny i negatywny.Mając na względzie pewną obiektywizację oceny w tym względzie proponujemy zastosowanie skali(od -5 do +5, gdzie 0 oznacza brak oddziaływania, każda ocena ujemna to oddziaływanie negatywne,a każda dodatnia – pozytywne).Kwestią do dalszej decyzji jest dodatkowe kryterium sfery: gospodarka, przestrzeo i społeczeostwo,które jest możliwie łatwe do uzupełnienia, acz coraz bardziej dyskusyjne przy podejmowaniu wyzwaostrategicznych (chod może występowad na poziomie decyzji czy też działao).Po co takie narzędzie? Po pierwsze – pozwoli ono na systematyczny (docelowo), metodyczny opis. Podrugie – pozwoli dostrzec punkty wspólne (oraz wykluczające się).Wydaje się, że najrozsądniej będzie wpisad rezultaty poszukiwao w tabelę, która może byd następnierozbudowywana i uzupełniana. Wzór tabeli wygląda następująco:Tabela 1. Wzór narzędzia do analizy zapisów w dokumentach strategicznych.PRZEZNACZENIE CZAS: KRÓTKO- CZAS: ŚREDNIO- CZAS: DŁUGO-DIAGNOSTYCZNE (ostatnie 5 lat) (ostatnie 10 lat) (powyżej 10 lat) GLOBALNY 1: -2200 GLOBALNY 2: 4 GLOBALNY 3: 0 KRAJOWY KRAJOWY KRAJOWY REGIONALNY REGIONALNY REGIONALNY LOKALNY LOKALNY LOKALNY 201PROGNOSTYCZNE Do 2015 Do 2020 Do 2030STRATEGICZNE Do 2015 Do 2020 Do 2030Źródło: opracowanie własne.200 Przykładowa waga (podobnie w dalszych przykładach, w tym samym wierszu).201 Dalej rozwinięcie jest analogiczne wraz z podziałem na części globalną, krajową, regionalną i lokalną wraz zprzypisaniem im wartości. 52

Obiekt badania (Wałbrzych) i jego otoczenieZgodnie z przyjętą metodologią202, opisując obiekt badania w prognozowaniu, należy wyróżnid obiekt,otoczenie bliższe obiektu, a także otoczenie dalsze. Najkrócej rzecz ujmując, różnica międzyotoczeniem bliższym a dalszym polega na relacji między obiektem a danym otoczeniem. W przypadkuotoczenia bliższego zachodzi wzajemne oddziaływanie obiektu na otoczenie (a więc obszar wałbrzyskijest w stanie do pewnego stopnia wpływad na swoje otoczenie bliższe, chod wpływ ten nie jestsymetryczny), a w przypadku otoczenia dalszego obiekt nie ma możliwości oddziaływania na nie.Samo określenie jakie elementy należy rozpatrywad w odniesieniu do obiektu oraz jego otoczeniajest z założenia jak najbardziej obiektywne, chod nie można nie uwzględnid roli osoby określającejskład analizy oraz umiejscowienie poszczególnych elementów względem siebie. W toku dalszych pracmożna będzie można dokonad modyfikacji przyjętych obecnie założeo. Sytuacja wyjściowa jestopisana na poniższym rysunku. obszar wałbrzyski(wymaga doprecyzowania) Dolny Śląsk, Północne Czechy (wymaga doprecyzowania) Polska (wymiar polityczny oraz administracyjny) Świat (zwłaszcza w aspekcie globalnego kapitału) UE (wymiar instytucjonalny) Europa Środkowo-Wschodnia (makroregion geopolityczny) Niemcy (zwłaszcza Dolna Saksonia)Rysunek 1. Obszar wałbrzyski: obiekt i jego otoczenie. Oprac. własne.Tabela 2. Dokumenty strategiczne i ich potencjalny wpływ na obszar wałbrzyski. Na przykładzieunijnej Strategii Europa 2020 oraz Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego.PRZEZNACZENIE CZAS: KRÓTKO- CZAS: ŚREDNIO- CZAS: DŁUGO-DIAGNOSTYCZNE (ostatnie 5 lat) (ostatnie 10 lat) (powyżej 10 lat) GLOBALNY 1: -2203 GLOBALNY 2: 4 GLOBALNY 3: 0 KRAJOWY KRAJOWY KRAJOWY REGIONALNY REGIONALNY REGIONALNY LOKALNY LOKALNY LOKALNYPROGNOSTYCZNE204 Do 2015 Do 2020 Do 2030202 Cieślak M. (red.), 2003, Prognozowanie gospodarcze. Metody i zastosowania, Wydawnictwo Naukowe PWN,Warszawa.203 Przykładowa waga (podobnie w dalszych przykładach w tym samym wierszu.204 Dalej rozwinięcie jest analogiczne wraz z podziałem na części globalną, krajową, regionalną i lokalną wraz zprzypisaniem im wartości. 53

STRATEGICZNE Do 2015 Do 2020 Do 2030Europa 2020 GLOBALNY Wyróżnia się 3 priorytety: - rozwój inteligentny (budowa gospodarki opartej na wiedzy): 2205 - rozwój zrównoważony (wsparcie środowiska, wykorzystanie zasobów, zwiększenie konkurencyjności): 2 - rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu (wsparcie zatrudnienia): 4206. Ponadto, wyróżnia się 5 celów, do których każdy kraj ma się odnieśd (zob. tabela poniżej)207. W ramach Europa 2020 zapisano 7 projektów przewodnich, o których mowa poniżej.Krajowa Strategia KRAJOWYRozwoju Regionalnego Wyróżnia się 3 cele: - wspomaganie wzrostu konkurencyjności regionów: -2208 - spójnośd - sprawnośd205 Ocena 2 wynika z naszej oceny możliwości wykorzystania tego priorytetu dla rozwoju obszaruwałbrzyskiego: na tym terenie, poza obszarem WSSE, nie ma obecnie potencjału (naukowo-badawczegozlokalizowanego m. in. w uczelniach wyższych, które poza dydaktyką nie prowadzą badao o charakterzeinnowacyjnym; przemysłowego o charakterze innowacyjnym), więc możliwośd wpisania się w ten priorytet niejest zbyt duża.206 Biorąc pod uwagę sytuację na lokalnym rynku pracy ten priorytet daje potencjalnie największą możliwośdrozwoju obszaru wałbrzyskiego.207 Polska sformułowała swoje zobowiązania w Krajowym Programie Reform przekazanym Komisji Europejskiej29 kwietnia (data przyjęcia przez Radę Ministrów: 26 kwietnia 2011).208 Należy zwłaszcza zwrócid uwagę na Działanie 1.2. („Tworzenie warunków dla rozprzestrzeniania procesówrozwojowych i zwiększania ich absorpcji poza miastami wojewódzkimi”), gdzie zapisano poddziałania: 1.2.1.zwiększenie dostępności komunikacyjnej wewnątrz regionów; oraz 1.2.2 Wspieranie rozwoju i znaczenia miastsubregionalnych. 54

Źródło: opracowanie własne.Przykłady tzw. projektów przewodnich Strategii Europa 2020209:Unia Innowacji – zakłada się m. in. tworzenie europejskich partnerstw innowacyjnych (tematy:„zbudowanie biogospodarki do roku 2020”, „najważniejsze technologie wspomagające, kształtująceprzyszłośd europejskiego przemysłu”) – potencjalna możliwośd wykreowania działao w ramachobszaru wałbrzyskiego.Młodzież w drodze – w rezultacie prowadzonych działao będzie następowało jeszcze większeusieciowienie uczelni wyższych w skali UE poprzez zwiększenie mobilności i porównywalnościwykształcenia. Stanowi to szansę dla zwiększenia atrakcyjności uczelni wałbrzyskich względemwrocławskiego ośrodka akademickiego, a w rezultacie daje nadzieję na zatrzymanie zdolnychabsolwentów i zwiększenie atrakcyjności inwestycyjnej obszaru wałbrzyskiego.Europejska Agenda Cyfrowa – projekt ten zakłada wprowadzenie szybkiego dostępu do Internetupoprzez jednolity rynek cyfrowy i szereg działao na szczeblu UE oraz krajowym. Na szczeblu UE manastąpid m. in. ułatwienie w wykorzystaniu funduszy strukturalnych UE na potrzeby realizacji tegoprojektu.209 Łącznie jest siedem takich dokumentów. 55

Tabela 3. Cele Strategii Europa 2020: stanowisko PolskiŹródło: Krajowy Program Reform: Europa 2020, Warszawa, kwiecieo 2011, s. 7.Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego zasadza się na przekonaniu, że poprzez dobór celówzaprezentowanych w powyższej tabeli można będzie zmienid podejście do polityki regionalnej – zniwelowania, w pierwszym rzędzie, barier rozwoju na koncentrację na szansach (potencjałach).Filozofia KSRR to, w dużym skrócie, wspieranie najsilniejszych (ośrodków wojewódzkich), którenastępnie będą stymulowad rozwój regionalny pozostałych części województwa. Innymi słowy, teczęści, które nie wchodzą w obręb obszaru metropolitalnego miasta wojewódzkiego (np. Wrocławia),mają świecid światłem odbitym od stolic regionów. Sytuacja taka stanowi znaczące utrudnienie dlarozwoju regionalnego Wałbrzycha zgodnie z KSRR, gdyż nie znajduje się on w sferze oddziaływaniaWrocławia.W ramach celów wyznaczonych w KSRR należy dokonad próby eksperckiej oceny zapisów tej strategiiz perspektywy obszaru wałbrzyskiego. Najistotniejszy wydaje się byd cel 2 (Budowanie spójnościterytorialnej i przeciwdziałanie marginalizacji obszarów problemowych), w ramach którego określonodziałania dla obszarów problemowych – a więc takich, które na skutek przemian i procesówzachodzących po 1989 r. utraciły dotychczasową pozycję w skali kraju, a w rezultacie następuje tam„kumulacja negatywnych zjawisk społeczno-gospodarczych”. Celem strategicznym politykiregionalnej jest wykorzystanie potencjału każdego z terytoriów w procesach rozwojowych kraju, a 56

więc – mając na względzie politykę spójności – chodzi tu o „zapewnienie wszystkim mieszkaocommożliwości uczestniczenia w procesach rozwojowych – dostępu do dobrej jakości miejsc pracy iwarunkującego je dostępu do podstawowych usług i dóbr publicznych”.210Poniżej najistotniejsze zapisy KSRR. Są one sformułowane tak czytelnie, że nie wymagają komentarza.Podkreśliliśmy najważniejsze zapisy.Rola miast („ośrodków subregionalnych”)211:Pozostałe miasta (ośrodki subregionalne) stanowiące sied uzupełniającą strukturę osadniczą regionurównież są polem interwencji polityki regionalnej. Polityka regionalna oddziaływad będzie nazwiększenie znaczenia gospodarczego i społecznego miast subregionalnych dla zapewnieniabardziej efektywnego wykorzystania potencjału całego regionu. Ośrodki subregionalne,stanowiące lokalne centra rozwoju, wspierane będą w zakresie integracji przestrzennej, społeczneji gospodarczej, zwiększania atrakcyjności inwestycyjnej, rozwój rynku pracy, poprzezwspomaganie otoczenia biznesu oraz rozwój funkcji gospodarczych o ponadlokalnym obszarzeoddziaływania. Ważnym aspektem wspierania miast subregionalnych jest rozwijanie ofertywysokiej jakości usług publicznych. Dotyczy to głownie edukacji na poziomie średnim i wyższymzawodowym, ochrony zdrowia oraz kultury.Rola samorządów lokalnych w realizacji KSRR212:Udział samorządu lokalnego w procesach programowania polityki regionalnej jest istotny ze względum.in. na koniecznośd właściwego określenia priorytetów, inwestycji oraz zespołów działao wodniesieniu do terytorium uzyskującego wsparcie w ramach kontraktu terytorialnego oraz w celuzapewnienia spójności strategii rozwoju lokalnego przygotowywanych przez samorząd lokalny zcelami strategicznymi określanymi na poziomie regionalnym. Działania samorządu lokalnego mogąrównież wspierad politykę rozwoju podejmowaną przez władze samorządu województwa przezstymulowanie i wspieranie inicjatyw lokalnych nastawionych na realizację projektów rozwojulokalnego, jak i wdrażanie własnych projektów zgodnych z priorytetami określanymi na poziomieregionalnym, w tym przez aktywne włączenie się w realizację przedsięwzięd priorytetowychokreślonych w kontrakcie terytorialnym. Samorząd lokalny powinien również aktywnieuczestniczyd w wyznaczaniu wizji i kierunków rozwoju regionalnego oraz w ocenie efektówpolityki regionalnej prowadzonej przez rząd i samorząd województwa m. in. przez włączenie jegoreprezentantów w dyskusję strategiczną na temat rozwoju regionalnego prowadzoną na forumKrajowego Forum Terytorialnego oraz na forach podobnych ciał utworzonych na szczebluregionalnym.Ponadto, ze względu na znaczenie ośrodków miejskich dla rozwoju regionalnego niezbędne jestzapewnienie partnerskiej współpracy między władzami miejskimi a samorządem województwa wcelu właściwego zaprogramowania wsparcia dla tych obszarów oraz efektywnego wdrażaniadziałao prorozwojowych na obszarach miejskich. W szczególności dotyczy to ścisłej współpracyzarówno na etapie przygotowao do negocjacji i w trakcie samych negocjacji ze stroną rządowąkontraktu terytorialnego w celu właściwego określenia kierunków i zakresu wsparcia dla obszarówmiejskich, jak i na etapie wdrażania przedsięwzięd priorytetowych określonych w kontrakcie.W związku z powyższym jednostki samorządu lokalnego zaangażowane w regionalne sieci210 KSRR, 2010: s. 93.211 KSRR, s. 116.212 Tamże, s. 136-137. 57

współpracy mogą:- uczestniczyd w procesie zawierania i realizacji kontraktów terytorialnych,- uczestniczyd w konsultacjach dokumentów strategicznych i wdrożeniowych lubwspółpracowad w szerszym zakresie w procesach programowania rozwoju regionalnego,- uczestniczyd w pracach komitetów monitorujących programy operacyjne, a także w pracachinnych ciał o charakterze koordynacyjnym powoływanych na szczeblu regionalnym,o brad udział w dyskusji strategicznej przez uczestnictwo w pracach Krajowego ForumTerytorialnego i w pracach innych ciał o podobnym charakterze powoływanych napoziomie regionalnym,- stymulowad i wspierad inicjatywy służące rozwojowi regionalnemu na szczeblu lokalnym,- brad udział w realizacji przedsięwzięd priorytetowych określonych w kontrakcieterytorialnym,- wdrażad projekty zgodne z priorytetami rozwoju regionalnego określanymi na poziomiewojewództwa.Rekomendacje generalne:Prowadzenie analiz i studiów strategicznych w sposób oczywisty wpisuje się w działalnośd instytucji,której utworzenie proponujemy w paragrafie C.1.1. Poniżej jednak wskazujemy wariant, któryzakłada, że tego typu cele realizuje Urząd Miasta Wałbrzycha.a) Należy wzmocnid działalnośd komórki zajmującej się analizami i studiami strategicznymi w UrzędzieMiasta,b) Należy rozważyd powołanie Pełnomocnika Prezydenta ds. Strategicznych (będącego głównymspecjalistą i jednocześnie głównym doradcą prezydenta), wyposażając go w odpowiednie możliwościdziałania w celu opracowania i wdrożenia koncepcji zarządzania strategicznego rozwojem zgodnie zwymaganiami wytyczonymi w Strategii Europa 2020 i Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego. Takierozwiązanie funkcjonuje w województwie małopolskim (funkcję pełni Jacek Woźniak).c) Należy aktywnie włączyd się jako miasto w prace nad aktualizacją Strategii Rozwoju WojewództwaDolnośląskiego, zapewniając sobie wpływ na ostateczny kształt przyjętych rozwiązao na szczebluregionu (np. poprzez udział formalny w pracach Komitetu Sterującego, poprzez udział nieformalny wgronach doradczych funkcjonujących przy Marszałku województwa).Rekomendacje dla obszaru wałbrzyskiego w odniesieniu do zapisów Strategii Europa 2020:a) Prowadzid stały monitoring działao w ramach projektów przewodnich (jak Unia Innowacji) iprogramowad z wyprzedzeniem potencjalne inicjatywy. Odpowiedzialnośd: komórka zajmująca sięanalizami i studiami strategicznymi w Urzędzie Miasta, wspierana dodatkowo przez PełnomocnikaPrezydenta ds. Strategicznych (do ew. powołania).b) Zwiększyd przepływ informacji w zakresie projektu Młodzież w drodze poprzez cykliczne spotkaniaz decydentami uczelni wyższych na terenie WOF i zachęcanie ich do podnoszenia atrakcyjnościstudiów poprzez wykorzystanie możliwości stwarzanych przez ten program.Rekomendacje dla obszaru wałbrzyskiego w odniesieniu do zapisów Krajowej Strategii RozwojuRegionalnego:a) Przygotowad aktualizację strategii rozwoju miasta uwzględniając zapisy KSRR w odniesieniu doposzczególnych celów KSRR. Odpowiedzialnośd: komórka zajmująca się analizami i studiami 58

strategicznymi w Urzędzie Miasta, wspierana dodatkowo przez Pełnomocnika Prezydenta ds.Strategicznych (do ew. powołania).b) Budowa bazy danych projektów inwestycyjnych w podziale na źródła finansowania (RPO, inneśrodki unijne, środki krajowe, środki własne, etc.), odpowiadających układowi i duchowi KSRR. Cel:wykazanie, że obszar wałbrzyski rozwija się zgodnie z filozofią nowej polityki rozwoju regionalnego, aprzynajmniej dąży do tego, analizując dotychczasowe działania. Odpowiedzialnośd: jw.Podsumowanie:Opierając się na opracowanym w 2008 r. dokumencie rządowym wytyczającym kierunekopracowania nowej polityki rozwoju regionalnego213 należy postawid tezę, że Wałbrzych ma szansęna skuteczne wdrożenie polityki rozwoju w ramach wyznaczonych przez jej paradygmat. Istotnajest tutaj nowa przestrzeo rozwoju wyznaczona przez dokumenty strategiczne. Należy umied wpisadpomysły na rozwój miasta w postulowany spójny system, opierający się na jednolitych standardachprzygotowywania dokumentów strategicznych214, sposobu ich konsultacji, zarządzania,monitorowania (system komitetów) czy oceny (systemy wskaźników) i sprawozdawczości215. Niewolno zapominad o roli koordynacji działao, aby uzyskad ich komplementarnośd i zmaksymalizowadefektywnośd. Zgodnie z koncepcją promowaną na szczeblu krajowym przez MRR, należy dokonadwyboru ograniczonego zestawu kluczowych kierunków interwencji216. Niezwykle istotną kwestią zperspektywy wdrożenia systemu zarządzania rozwojem i wpisania go w koncepcję centralną jest„Wieloszczeblowy system rządzenia - oparty o zadaniowy i wielostronny dobór partnerówzainteresowanych danym obszarem wsparcia (zgodnie z zasadą pomocniczości) i funkcjonujący wsilniejszy sposób niż tradycyjne partnerstwo (…). Wielopoziomowe zarządzanie (bez ustalonegowyraźnego centrum decyzyjnego) gwarantowad będzie racjonalnośd podejmowanych decyzji.”Wałbrzych – jako miasto centralne – powinien dążyd do realizacji powyższych zapisów i koordynowadpracę ośrodków zlokalizowanych na terenie całego obszaru wałbrzyskiego217.C.1.5. Współpraca z organizacjami pozarządowymi, placemakingRekomendujemy zacieśnianie współpracy z zewnętrznymi NGO-sami, które zaczęły prowadziddziałania na terenie Wałbrzycha w trudnych dla tego miasta miesiącach 2011 roku. To m.in. FundacjaRozwoju Demokracji Lokalnej, czy macierzyste dla niektórych autorów niniejszego dokumentuTowarzystwo Urbanistów Polskich, Towarzystwo Upiększania Miasta Wrocławia i Miasto dla Ludzi.Energia, know-how i zewnętrzne kontakty takich grup mogą byd bardzo użyteczne z punktu widzeniarozwoju obszaru wałbrzyskiego.213 Koncepcja nowej polityki regionalnej. Tezy i założenia do Krajowej strategii rozwoju regionalnego, przyjęteprzez Radę Ministrów 16 grudnia 2008 r. Źródło: www.mrr.gov.pl (Data skorzystania: lipiec 2011).214 MRR opracowało dwa przewodniki do tego celu, wskazane w wykazie dokumentów.215 Koncepcja nowej polityki regionalnej…, s. 10.216 Ibidem, s. 11.217 Ibidem, s. 12. MRR wskazuje ponadto, że: „Rola gmin i powiatów (samorządu lokalnego) obejmujeuczestniczenie w programowaniu rozwoju regionalnego (samorząd lokalny jako partnerzy regionówuczestniczący w konsultacjach, a w przypadku gmin jako podmioty odpowiedzialne za strategiczneprogramowanie rozwoju lokalnego) oraz opracowanie i wdrażanie projektów, jak i stymulowanie i wspieranieinicjatyw lokalnych nastawionych na realizację projektów rozwoju lokalnego”. 59

We współpracy z tego typu środowiskami samorządy obszaru wałbrzyskiego mogłyby zacządstosowad tzw. placemaking218, by tworzyd i ożywiad wskazane fragmenty przestrzeni publicznej, przyokazji wzmacniając więzi między potencjalnymi interesariuszami rozwoju – zwłaszcza na szczeblusublokalnym. Taki placemaking byd może miałby sens w odniesieniu do wałbrzyskiego Rynku, a wprzyszłości – do Starej Kopalni. Przykładem bardzo ciekawego przedsięwzięcia z tej dziedziny jestakcja Splot Szewska, organizowana regularnie, by ożywid ul. Szewską w centrum Wrocławia.219C.1.6. Polityka gospodarczaZ uwagi na zagrożenie związane z monokulturą motoryzacyjną, uważamy, że działania mające na celudywersyfikację gospodarki obszaru wałbrzyskiego powinny byd co najmniej tak samo ważne jaktworzenie nowych miejsc pracy. Wzmocnienie innych gałęzi gospodarki – handlu (relatywnie dobrzerozwiniętego), usług, czy turystyki jest bardzo istotnym elementem zrównoważonego rozwojumiasta.Co jest potencjalnym atutem Wałbrzycha, który można wykorzystad w pracach nad strategiągospodarczą tego obszaru?Większośd inwestorów, którzy ulokowali swoje przedsiębiorstwa w Wałbrzychu za główny argumentdecydujący o lokalizacji wskazują położenie miasta w pobliżu granic. Wspomina o tym m.in. prezesfirmy Mando Corporation Poland Sp. z o.o., który podpisał w lipcu 2011 r. akt notarialny nabycia 13hektarów pod największa inwestycję swojej firmy w Europie: „Zadecydowała o tym dobra lokalizacjamiasta. Bliskośd do naszych odbiorców między innymi we Francji i Niemczech. Jest tu też dobrainfrastruktura techniczna i istnieje możliwośd pozyskania pracowników” – wyjaśniał.220 Taki samargument przywołują właściciele galerii handlowej Victoria: „Usytuowanie w odległości zaledwie 17km od granicy z Czechami pozwoli Galerii Victoria stad się również najbliższym miejscem zakupów dlaosób przyjeżdżających do Polski z Czech.”221Analizując trasę samochodową z Wałbrzycha do stolic europejskich czas podróży wyglądanastępująco: do Warszawy podróż zajmie 6h 37min, do Berlina – 3h 44min, do Pragi – 3h 12min, doBratysławy – 4h 57 min, do Wiednia – 5h 20 min.222 Z powyższych danych, abstrahując od jakościtrasy z Dolnego Śląska do Warszawy, jasno widad rysujące się możliwości współpracymiędzynarodowej. O ile duże firmy dośd dobrze wykorzystują ten potencjał, na co wskazują powyższewypowiedzi i decyzje lokalizacyjne, to brak w Wałbrzychu i regionie małych i średnich firm, którekorzystają z lokalizacji miasta.Przed wejściem Polski do Unii Europejskiej kwitł mały handel przygraniczny, lecz obecnie występujeon szczątkowo wyłącznie po stronie czeskiej. I to pomimo że podejmowane są działaniasamorządowe: miastami partnerskimi Wałbrzycha są największe, najbliższe Wałbrzycha czeskiemiasto Hradec Kralove223 oraz Freiberg, miasto znajdujące się w sąsiadującej z Dolnym Śląskiem218 Por. http://en.wikipedia.org/wiki/Placemaking .219 http://pl-pl.facebook.com/splot.szewska.wroclaw#!/splot.szewska.wroclaw?sk=info .220 Źródło: http://www.invest-park.com.pl/?n=326&lang=pl&iid=44&eid=695&s=nse221 Źródło: http://www.galeriavictoria.pl/pl/Ogalerii222 Opracowanie własne na podstawie strony www.maps.google.pl223 Źródło: http://um.walbrzych.pl/strony/nasze_miasto_miasta_partneskie_hradec-kralowe.htm 60

Saksonii224. Niestety, jak to często bywa w partnerstwach miast, oprócz warstwy promocyjnej nieprzekłada się to na wzmocnienie powiązao biznesowych pomiędzy przedsiębiorcami z regionów.Pozytywnie w tym aspekcie należy ocenid realizowany od 1 stycznia 2009 r. przez Gminę Wałbrzych zRegionalną Izbą Gospodarczą w Nachodzie projekt „Przedsiębiorczośd bez granic. Polsko - czeskiinternetowy portal gospodarczy”. Prowadzony jest w ramach Programu Operacyjnego WspółpracyTransgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2010, Fundusz Mikroprojektów wEuroregionie Glacensis (www.plcz.eu). Ta bardzo ciekawa inicjatywa ma niestety ograniczone środkina promocję. Biorąc pod uwagę liczbę wejśd na stronę oraz liczbę podmiotów zarejestrowanych wbazie, jest to narzędzie o dużym potencjale, będące jednak dopiero w początkowej fazie realizacji.Tworząc nową strategię gospodarczą obszaru wałbrzyskiego należy:- Podjąd większe wysiłki w celu zdywersyfikowania branż, które reprezentują inwestorzy lokującyfirmy w mieście i regionie. Oczywiście, nie oznacza to odwrócenia się od przemysłu motoryzacyjnego,a jedynie wzmocnienie działao zachęcających inwestorów z innych branż. Kwestia ta powinna byduwzględniona zarówno na poziomie lokalnym, przez wydziały gminy zajmujące się obsługąinwestorów, jak też przez instytucje zajmujące się współpracą z inwestorami poza gminą: WSSE,DARR, Invest-Park Development. Równie istotne jest, by działania te były uwzględniane także napoziomie centralnym – przez Ministerstwo Gospodarki czy PAIiIZ, często decydujące orekomendacjach lokalizacji dla inwestorów analizujących możliwości inwestycyjne w Polsce.- Nadal realizowad działania wspierające współpracę transgraniczną małych i średnichprzedsiębiorstw. Projekt realizowany w ramach strony www.czpl.eu powinien byd rozbudowywany,promowany i rozszerzany o kolejne podmioty. Oprócz firm czeskich warto byłoby uwzględnid równieżfirmy niemieckie. Dodatkowo dobrym pomysłem mogłoby byd stworzenie bazy danych cen nawybrane towary i usługi w danym kraju. Taka stale aktualizowana baza byłaby narzędziem, którewspierałoby lokalny handel i mogłaby również znacząco zwiększyd ruch na stronie internetowej, a coza tym idzie wypromowad cały projekt ze względu na liczbę odwiedzin również osób fizycznych, którebyłyby zainteresowane taką informacją. Koszt stworzenia i aktualizowania takiej jest niewielki wstosunku do spodziewanych korzyści.- Zbudowad długookresowy plan wsparcia rozwoju turystyki w regionie. Wałbrzych i okolice mająpotencjał, o którym mówi się od wielu lat. Uzdrowiska, Sudety, Zamek Książ miały stanowid bazę dlaprojektów „Wałbrzych miasto MTB”225, „Wałbrzych miasto wśród zielonych wzgórz”. Dotychczasowedziałania mają jednak charakter rwany, bez stałych, istotnych w skali ponadregionalnej imprez, którestanowiłyby znaczący i rozpoznawalny element związany z Wałbrzychem. Nieuzasadnione wydaje się,aby to gmina była organizatorem takich działao, natomiast rolą gminy mogłoby byd ichkoordynowanie.Stworzenie lub wykorzystanie już funkcjonujących jednostek – chodby Centrum InformacjiTurystycznej i Kulturalnej226 - do tworzenia i aktualizowania bazy wydarzeo kulturalnych iturystycznych. Stworzenie przemyślanego budżetu wspierającego działania turystyczne oraz listyimprez, a może jednej dużej i rozpoznawalnej imprezy, która wspierana będzie przez gminę. Również224 Źródło: http://um.walbrzych.pl/strony/nasze_miasto_miasta_partneskie_freiberg.htm225 Źródło: http://mtb.walbrzych.pl/226 Źródło: www.cit.walbrzych.pl 61

wsparcie i promowanie turystyki w regionie wydaje się byd dobrym pomysłem, gdyż każdy turystaodwiedzający ten region prawdopodobnie i tak trafi do Wałbrzycha, chodby do Zamku Książ, więcpromowanie innych atrakcji, które mogą przeważyd o odwiedzeniu regionu leży w interesie miasta.Wspieranie MTB (kolarstwa górskiego) jako wiodącego pomysłu na Wałbrzych wydaje się bydnaturalne ze względu na ukształtowanie terenu miasta, ale czy jest to rzeczywiście sport na tylepopularny, aby „pociągnąd” całą promocje w tym zakresie? Zwłaszcza, że jednocześnie trzebakonkurowad z innymi regionami mającymi ten sam pomysł – chodby z Jelenią Góra, która mawsparcie mistrzyni świata Mai Włoszczowskiej. Może warto byłoby znaleźd inną niszę, gdzie taniej iskuteczniej udałoby się realizowad takie działania? Może warto zastanowid się nad możliwościami,jakie daje stale rosnąca popularnośd sportów extreme, czy narciarstwo biegowe, tak popularne wCzechach, a ostatnio coraz popularniejsze w Polsce...? W tej dziedzinie Wałbrzych nie miałbykonkurencji wśród większych miast. Ukształtowanie terenu i zalesienie wydaje się byd idealnympretekstem, by iśd w tym kierunku.Zaproponowane powyżej pomysły i rozwiązania są jedynie wstępem do dalszych rozważao nadkierunkami rozwoju gospodarczego obszaru wałbrzyskiego. Istotnym elementem tych rozważao jestpostulat przesunięcia roli miasta z pozycji organizatora na koordynatora proponowanych działao. Jestto możliwe nawet w krótkim okresie. Częśd projektów musi zostad powiązana z modyfikacją budżetuoraz struktury organizacyjnej urzędu miejskiego i zakresu działao jego komórek. Wałbrzych nie stadna kopiowanie najlepszych pomysłów z innych miast i regionów, musi wprowadzad rozwiązanianowatorskie, które w długim okresie pozwolą mu nie tylko gonid inne regiony, ale również wpewnych obszarach stad się liderem.- Instytucje otoczenia biznesu powinny przejąd na siebie ciężar tworzenia klastrów i sieci. Realnewydaję się utworzenie klastra turystycznego i medycznego. Warto rozważyd powołanie klastraenergetycznego.Cztery możliwe filary rozwoju obszaru wałbrzyskiegoSą nimi: a) lecznictwo komercyjne; b) turystyka; c) handel i usługi; d) lokalny przemysł.Ad. a) Lecznictwo komercyjne- Wysoki standard opieki medycznej, częściowo zrestrukturyzowana służba zdrowia oraz warunkinaturalne predysponują Wałbrzych do rozwoju gospodarki w oparciu o lecznictwo komercyjne.- Wałbrzych w połączeniu z Szczawnem-Zdrój i Jedliną stanowi naturalny klaster medyczny. Liderem(koordynatorem) klastra powinno zostad Uzdrowisko Szczawno-Jedlina S.A. Może w klaster powinnazaangażowad się DARR S.A.- Wałbrzych powinien rozwijad komercyjny system opieki na ludźmi starszymi. Postępujące starzeniesię społeczeostwa połączone ze zmianami na rynku pracy sprawią, że wzrośnie popyt na takie usługi.Potencjalnymi klientami nie będą wyłącznie mieszkaocy Dolnego Śląska, ale również Niemcy. W ichkraju zachodzą jednocześnie dwa zjawiska: społeczeostwo starzeje się i ubożeje. W efekcie ludziezaczną szukad miejsc relatywnie taoszych gdzie można byłoby spędzid starośd w godziwychwarunkach. 62

- Lecznictwo musi byd uzupełnione usługami wellness (warto odnotowad, że takie usługi zamierzarozwijad Aqua Zdrój – i słusznie).- Wałbrzyskie uczelnie wyższe muszą rozwijad takie kierunki jak: fizjoterapia, zdrowie publiczne,technologia żywności i żywienia człowieka. Wiodącą rolę w kształceniu kadr dla Wałbrzycha i całegoobszaru winna przejąd PWSZ w Wałbrzychu.Ad. b) Turystyka- Turystyka uzdrowiskowa – NFZ oraz usługi komercyjne nastawione na turystów z Niemiec i Czech.- Turystyka industrialna – zabytki techniki – Stara Kopalnia i tunel kolejowy pod Wołowcem (1,6 km,najdłuższy w Polsce), linia kolejowa do Kłodzka.- Turystyka geologiczna – utworzenie Parku Geologicznego – inicjatywy popierane przez UEdodatkowo aktywizują miejscową społecznośd.- Turystyka tradycyjna: o Szlak zamkowy: Książ-Stary Książ-Cisy-Nowy Dwór. o Zrewitalizowane niemieckie szlaki turystyczne w obrębie miasta, np. Książaoski Park Krajobrazowy. o Parki Krajobrazowe Wałbrzycha, masyw Chełmca (najbardziej znana góra Wałbrzycha, która notabene znajduje się na terenie Szczawna-Zdroju), reaktywacja wieży widokowej, połączona z gastronomią. o Palmiarnia. o Muzeum miejskie i muzeum porcelany.Ad. c) Handel i usługi- Wałbrzych powinien stad się centrum handlowym nastawionym na zaspokajanie potrzeb nie tylkolokalnych mieszkaoców, ale również/przede wszystkim mieszkaoców Czech.- Szansą jest stworzenie sieci sklepów sprzedających „firmową” odzież w niskich cenach.Koncentracja takich placówek zwiększy atrakcyjnośd miasta i podniesie jego możliwośdkonkurowania.- Reaktywacja rzemiosła, rewitalizacja Wałbrzycha w oparciu o przywracanie handlowo-usługowegocharakteru ulic. Powrót np. krawców, introligatorów, rzemieślników artystycznych, działających narzecz turystów i zamożnych mieszkaoców Wrocławia, Niemiec, Czech.Ad. d) Przemysł- Podobnie jak to jest w przypadku handlu i usług, sytuacja przemysłu w Wałbrzychu jest wysoceniepewna i w ograniczonym zakresie zależna od poczynao władz lokalnych. 63

- Wiodące przedsiębiorstwa kontrolowane są przez administrację centralną lub przez zagranicznychinwestorów zlokalizowanych w WSSE, której likwidacja nastąpi w 2020 r. Sytuacja taka nie pozwalaopierad przyszłości regionu na dużym przemyśle.- Wałbrzych nie może opierad swojego rozwoju na WSSE. Okres pozostający do jej likwidacji dajeczas na aktywizację lokalnego potencjału tkwiącego w społeczeostwie.- Należy aktywizowad lokalną ludnośd poprzez inkubatory przedsiębiorczości, może też ich wiejskieodpowiedniki.Rekomendacje dla polityki finansowej WałbrzychaKształtowanie polityki dochodowej przez gminy jest mocno ograniczone. Mogą one zwiększad swojewpływy bezpośrednio poprzez sprzedaż majątku lub podnoszenie opłat i podatków lokalnych, cozazwyczaj wiąże się ze spadkiem atrakcyjności inwestycyjnej oraz podniesieniem kosztów życia.Dlatego kluczowe jest pozyskiwanie zewnętrznych środków, np. wszelkich funduszy unijnych lubprowadzenie projektów w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego (PPP), czy leasingunieruchomości, które zwiększą poziom dochodów własnych. Wskazane jest też zwiększaniedochodów ze sprzedaży majątku.Należy jednocześnie wystrzegad się zwiększania sumy budżetowej za wszelką cenę (to bardzopopularny wśród samorządowców wskaźnik rozwoju danego samorządu), gdyż o poziomie kondycjigospodarczej gminy i jakości zarządzania świadczy sposób wydatkowania i pozyskiwania pieniędzyzewnętrznych oraz ich wpływ na życie mieszkaoców, nie zaś wielkośd tych środków.Sprawą kluczową jest zrównoważenie poziomu wydatków bieżących oraz wydatków majątkowych –tak, by poziom tych ostatnich znajdował się w pułapie 20-25 proc. wydatków ogółem i wynosił około100–120 mln zł w przeciągu najbliższych czterech-pięciu lat. W sytuacji gdy sektor prywatny nie jestw stanie zapewnid odpowiedniego dla Wałbrzycha poziomu finansowania inwestycji,skoncentrowany i dobrze wydatkowany strumieo środków na poziomie 100–120 mln zł rocznie możeokazad się kołem napędowym gospodarki.Wydatki inwestycyjne należy kierowad tak, aby zwiększały bazę podatkową (zapewniając dochodygminy w przyszłości ), podnosiły konkurencyjnośd Wałbrzycha jako lokalizacji inwestycji krajowych izagranicznych oraz podnosiły jakośd życia wałbrzyszan.Przy ograniczeniu wydatków bieżących należy ograniczyd deficyt oraz obniżad zadłużenie gminy. Jestto niezwykle istotne do przygotowania Wałbrzycha do absorpcji środków pomocowych UE wnastępnej perspektywie budżetowej (obecna kooczy się w 2013 r.). Wiele wskazuje na to, że poziomfunduszy strukturalnych przeznaczonych dla Polski w najgorszym razie utrzyma się na obecnympoziomie.Sprzedaż majątku gminy i gruntów pod inwestycje mieszkaniowe, czy przemysłowe przynosi dwojakiekorzyści: po pierwsze – pieniądze pochodzące bezpośrednio ze sprzedaży, po drugie – rozbudowębazy podatkowej, zarówno w zakresie podatków należnych gminie (np. od nieruchomości), jak i (wprzypadku sprzedaży majątku na cele inwestycyjne) w zakresie udziału w podatkach PIT i CIT. Jednaksprzedaż taka powinna byd prowadzona w oparciu o spójną strategię prywatyzacyjną, która nie tylkowskaże tereny przeznaczone pod inwestycje i mieszkania do zbycia, ale także formy promocji oraz 64

pozacenowe cele, jakie gmina zamierza osiągnąd. Dokument taki powinien brad pod uwagę prognozyzmian cen nieruchomości oraz miastotwórcze efekty inwestycji dokonywanych na terenachsprzedanych przez gminę. Sprzedaż składników majątku musi spełniad wymagania zapisane wuchwałach budżetowych, a zarazem stymulowad wzrost gospodarczy i podnosid jakośd życiamieszkaoców.Wydatki muszą wynikad ze strategii. Gdy brakuje środków inwestycyjnych niezwykle ważne jest ichmaksymalne koncentrowanie na wybranych i zgodnych z dokumentami strategicznymi celach.Zwiększając działalnośd inwestycyjną, gmina powinna szukad innych źródeł finansowania, np.ograniczając wydatki bieżące i te na administrację publiczną oraz bardziej efektywnie wydając środkina pomoc społeczną. Należy rozważyd obniżanie poziomu zadłużenia, zwłaszcza że sytuacjagospodarcza na świecie jest wciąż niepewna.C.2. Zintegrowane projekty rozwojowe – propozycjePod pojęciem zintegrowanych projektów rozwojowych rozumiemy takie projekty, których realizacja:a) angażuje i daje korzyści większemu gronu interesariuszy, zwłaszcza różnym jednostkom samorząduterytorialnego z obszaru wałbrzyskiego; b) składa się z wielu działao, które mogą przekładad się napoprawę sytuacji w różnych dziedzinach. Każdy taki projekt jest więc czymś w rodzajuinterdyscyplinarnego pakietu propozycji, skoncentrowanych wokół wybranego tematu. Projektmożna realizowad w całości, albo wybrad sobie z niego pojedyncze działania.W modelu idealnym, instytucją zarządzającą projektami (bądź koordynującą ich realizację) byłbypodmiot, którego utworzenie rekomendujemy wyżej, w paragrafie C.1.1.Proponujemy pięd projektów, którym nadajemy robocze nazwy: Północne Czechy, Zielona kotłownia,Miasto kreatywne, Woda zamiast węgla, Totenburg.C.2.1. Północne CzechyW żywotnym interesie Wałbrzycha leży wzmocnienie kontaktów z Czechami. I to na wszystkichpolach. Zwłaszcza w biznesie, nauce i turystyce.Dobrą przestrzenią działao transgranicznych jest wspomniany już (w paragrafie B.4.) EuroregionGlacensis. Wielką szansą dla obszaru wałbrzyskiego (i nie tylko) byłoby powołanie znaczniemocniejszego podmiotu w formie europejskiego ugrupowania współpracy terytorialnej (EUWT)227. WEuroregionie jest już nawet realizowany projekt o nazwie „EUWT – Nowa perspektywawspółpracy”.228Na razie obszar wałbrzyski i jego potencjalni czescy partnerzy mają do pokonania znacznie bardziejprozaiczne bariery. Wskazaliśmy je wcześniej w tekście (paragraf B.4.). Dotyczą: a) ograniczenia masysamochodów na przejściach granicznych w pobliżu Wałbrzycha; b) kłopotów z budową drogi227 To funkcjonujący od 2006 r. model współpracy transgranicznej w ramach Unii Europejskiej. Więcej:http://www.umwd.dolnyslask.pl/ewt/europejskie-ugrupowanie-wspolpracy-terytorialnej/ .228 http://www.euroregion-glacensis.ng.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=133:euwt&catid=66:projekty-wasne&Itemid=103 . 65

ekspresowej S3/R11, która połączy Polskę Zachodnią z Czechami przez Lubawkę; c) braku rozwiniętejinfrastruktury kolejowej, która łączyłaby oba kraje w okolicach Wałbrzycha.Rozwiązanie tych problemów nie leży w gestii samorządów gminnych i powiatowych. Mogą one conajwyżej lobbowad w Warszawie za załatwieniem trzech wymienionych wyżej spraw – i powinny torobid. Wspomniany przez nas list samorządowców z powiatów wałbrzyskiego i kłodzkiego domarszałka województwa w sprawie połączenia kolejowego z Czechami oceniamy bardzo pozytywnie.Samorządy obszaru wałbrzyskiego powinny jednak rozważyd podjęcie następujących działao:1. Uruchomienie sprawnej „aglomeracyjnej” komunikacji autobusowej i szynobusowej na liniiWałbrzych-Mieroszów-Mezimesti-Hradec Kralove. Szansą jest zwłaszcza linia kolejowa nr 291Wałbrzych – Mezimesti, działająca dla pociągów towarowych. Wskazane byłoby przywróceniekomunikacji pasażerskiej na tej trasie, ale nie tylko do samego Mezimesti, a do Hradec Kralove.Przewoźnikiem, który mógłby świadczyd tego typu usługi są np. Koleje Dolnośląskie S.A., spółkasamorządowa Marszałka Województwa.2. Ponowne ożywienie współpracy środowisk biznesowych obszaru wałbrzyskiego z przedsiębiorcamiczeskimi, w formule np. reaktywacji targów miast partnerskich.229 Byd może taką inicjatywę powinnyzaproponowad wspólnie władze Wałbrzycha oraz Sudecki Związek Pracodawców.2303. Utworzenie i wsparcie wałbrzyskiej siedziby Solidarności Polsko-Czesko-Słowackiej231, organizacji,która pomimo bardzo bogatej historii i potężnego networku kontaktów miała kłopot z utrzymaniemwłasnego lokalu w centrum Wrocławia.232 Przy tworzeniu takiej siedziby warto uwzględnid zdanieczłonków zarządu SPCzS działających w Nowej Rudzie i w Lądku Zdroju.2334. Inspirowanie i wspieranie handlu czeskimi produktami spożywczymi w gminach obszaruwałbrzyskiego, ze szczególnym uwzględnieniem piwa oferowanego w pubach.234 Wałbrzych mógłbydużo skorzystad, gdyby kojarzył się Polakom z innych części kraju jako miasto licznych i niedrogichczeskich knajp i barów.5. Inspirowanie i wspieranie badao naukowych prowadzonych wspólnie przez naukowców z Polski iCzech, zwłaszcza dotyczących wspólnych tematów (z dowolnych dziedzin).229 Takie polsko-czeskie targi organizowane były w latach 2005-2007, ich efektem jest wspólny portalgospodarczy. Por. http://www.plcz.eu/strona/54 . Zamieszczone pod tym linkiem kalendarium każeprzypuszczad, że niedługo po wejściu do Unii Europejskiej przedsiębiorcy z obu krajów działający w pobliżuWałbrzycha utrzymywali ze sobą bogate kontakty, które jednak później osłabły.230 http://www.szp-walbrzych.pl/?id=0 .231 http://www.spczs.engo.pl/index_pl.php .232 Por.http://wroclaw.gazeta.pl/wroclaw/1,35771,7037215,Solidarnosc_Polsko_Czesko_Slowacka_opuszcza_Szewska.html .233 http://www.spczs.engo.pl/index_pl.php?dzial=glowna .234 W ostatnich paru latach obserwujemy prawdziwą ekspansję lokali oferujących czeskie piwo we Wrocławiu –i to po atrakcyjnej cenie (5-7 zł za 0,5 l, w lokalach na obrzeżach starówki; dla porównania – znacznie gorsze wsmaku piwo produkowane przez globalne koncerny kosztuje w lokalach na wrocławskim Rynku ok. 8 zł / 0,5 l). 66

6. Organizacja cyklicznych polsko-czeskich eventów kulturalnych. Byd może przyjąłby się np. wspólny,transgraniczny festiwal rockowy.2357. Inspirowanie i wspieranie projektów realizowanych wspólnie przez polskie i czeskie organizacjepozarządowe, które mogłyby aplikowad o dodatkowe pieniądze z Międzynarodowego FunduszuWyszehradzkiego.2368. Prawdziwą perłą podwałbrzyskiej części pogranicza polsko-czeskiego jest Sokołowsko, zwaneśląskim Davos.237 Rozwój tego miejsca pod kątem turystyki i usług uzdrowiskowych jestzdecydowanie wskazany. Sokołowsko może byd kolejnym dobrym miejscem kontaktów polsko-czeskich. Problemem w rozwoju tej miejscowości jest wiadukt kolejowy ograniczający ruch na jedynejdrodze do Sokołowska (z tego względu trudno np. przewozid tam materiały potrzebne do remontówbudynków). Propozycja budowy alternatywnej drogi upadła ze względów ekologicznych. Obroocyprzyrody argumentują jednak, że problem wiaduktu da się rozwiązad – warunkiem jest nawiązanieefektywnej współpracy między powiatem wałbrzyskim, gminą Mieroszów i PKP238. Rekomendujemyuwzględnienie tej propozycji ekologów.Warto rozważyd możliwośd współpracy z kontrolowaną przez samorząd województwa spółkąSanatoria Dolnośląskie, która działa m.in. w Sokołowsku.C.2.2. Zielona kotłowniaZanieczyszczone powietrze jest jednym z największych problemów Wałbrzycha. Nie tylko wpływa najakośd życia jego mieszkaoców, ale utrwala negatywny stereotyp tego miasta jako obszaruekologicznie zdegradowanego.Jest oczywiste, że należy ograniczyd przede wszystkim niską emisję z palenisk domowych poprzezstworzenie warunków finansowych do wymiany kotłów węglowych na gazowe. Ze względu nagórzysty charakter miasta trudno byłoby objąd wszystkich mieszkaoców siecią ciepłowniczą, alemożna na wzór spółdzielni „Skarbek” na Białym Kamieniu239 wybudowad sied lokalnych ciepłownigazowych, zaopatrujących w ciepło osiedla lub całe dzielnice. Do rozważenia jest również modelmałych kotłowni obsługujących pojedyncze domy.Program budowy takich ekologicznych mikrociepłowni mógłby byd jednym z najważniejszychprzedsięwzięd infrastrukturalnych realizowanych w Wałbrzychu w najbliższych latach. Mógłbyaplikowad o środki unijne i starad się o dofinansowanie z takich instytucji jak fundusze ochronyśrodowiska i gospodarki wodnej – narodowy i wojewódzki, ale też np. fundusze szwajcarskie inorweskie.Wałbrzych może przy tym postawid na model smart city – inteligentnego miasta, które wykorzystujenowe technologie komunikacyjne m.in. do zarządzania produkcją, dystrybucją i konsumpcją energii.235 Taki projekt wymagałby współpracy z organizatorami festiwalu w Trutnowie – jednej z największych takichimprez w Czechach. Por. http://www.festivaltrutnov.cz/ .236 http://visegradfund.org/ .237 http://sokolowsko.pl/ .238 Por. http://pracownia.org.pl/aktualnosci,555 .239 Informacja własna. 67

Można skorzystad np. z doświadczeo Amsterdamu240 i/lub wdrożyd równie ambitny programurozwoju lokalnych systemów zaopatrzenia w ciepło, prąd i gaz, jaki realizuje Bielsko-Biała.241Taki projekt to przy okazji pretekst do badao nad możliwościami i efektami ekologicznej rewitalizacjimiasta przemysłowego. To również duże przedsięwzięcie gospodarcze, które daje pracę ludziom.Plany tego typu ekologicznej rewitalizacji powinny zostad zapisane w Programie Ograniczania NiskiejEmisji.C.2.3. Miasto kreatywne1. Uzasadnienie / celea) Dywersyfikacja struktury społecznej poprzez wzmocnienie warstwy liderów działao obywatelskich,twórców kultury, sektora B&R itp. Taka lokalna „klasa kreatywna” może m.in. stad się przeciwwagądla środowisk patologicznych, które w naszym przekonaniu odgrywają zdecydowanie zbyt dużą rolęw kształtowaniu lokalnej sceny politycznej.b) Ożywienie ambitnego, acz ryzykownego projektu Starej Kopalni aktywnymi środowiskami i ichprojektami.c) Rozwój wyższych uczelni – tak, by nie tylko nauczały, ale też prowadziły badania i byłyprzestrzeniami debaty publicznej.d) Dywersyfikacja gospodarki poprzez uzupełnienie (ale nie zastąpienie!) przemysłu i prostych usługsektorem „opartym na wiedzy”.e) Stworzenie poważnej oferty rozwoju twórczego i zawodowego dla absolwentów wałbrzyskichliceów.f) Promocja obszaru wałbrzyskiego (lub samego Wałbrzycha) jako „miasta kreatywnego”.2. Proponowane działaniaa) Wspieranie i inspirowanie badao naukowych prowadzonych na terenie obszaru wałbrzyskiego ipoświęconych tematom, które go dotyczą (ze wszelkich dziedzin – społecznych, historycznych,technicznych, ekonomicznych…). Wymaga to nie tylko kreowania wspólnych pomysłów na takiebadania w gronie samorządów z obszaru wałbrzyskiego, ale przede wszystkim twórczej współpracy ześrodowiskami akademickimi – nie tylko lokalnymi. Byd może wskazane byłoby powołanie w tym celu(przez wałbrzyski urząd miejski?) komórki wzorowanej na Wrocławskim Centrum Akademickim242.Idealny program badawczy w sensie organizacyjnym angażowałby jednocześnie naukowcówlokalnych i zewnętrznych (np. w układzie wałbrzysko-wrocławskim i/lub polsko-czeskim), wiązałby sięz czasowym pobytem naukowców zewnętrznych w obszarze wałbrzyskim (byłaby to okazja, bypokazad im mocne strony życia w tym miejscu), wymagałby organizacji przynajmniej jednej publicznej240 http://www.ure.gov.pl/download.php?s=1&id=3073 .241 http://www.ure.gov.pl/download.php?s=1&id=3077 . Zob. też inne materiały z konferencji na tematenergetyki w „inteligentnych miastach”, zorganizowanej w czerwcu 2010 r. w Warszawie przez Urząd RegulacjiEnergetyki: http://www.elektroonline.pl/a/2461,Energia_dla_inteligentnych_miast,,Energetyka .242 http://wca.wroc.pl/artykuly/467/Co-to-jest-WCA/ . 68

konferencji lub debaty na miejscu i zwieoczony byłby publikacją, udostępnianą następnie bezpłatniew internecie, np. w formie pdfa.b) Wspieranie i inspirowanie takich działao miejscowych uczelni wyższych, które mieściłyby się wwizji „uniwersytetu zaangażowanego”.243 A więc debat, seminariów, konferencji, publikacji, zwłaszczana tematy dotyczące ważnych spraw publicznych. Wskazana byłaby też współpraca z ambitnymiinterdyscyplinarnymi inicjatywami akademickimi z tego nurtu – przykładem może byd poznaoskaPracownia Pytao Granicznych.244c) Wspieranie i inspirowanie rozmaitych „przestrzeni interakcji”, czyli miejsc twórczych dyskusji iprojektów, głównie w instytucjach samorządowych. Nie tylko w przygotowywanej Starej Kopalni, ale inp. w Muzeum w Wałbrzychu czy na Zamku Książ. Także w Internecie.Wskazana przy tym byłaby jak największa dywersyfikacja tematów i środowisk – tak, by uniknądsytuacji, gdy na większośd spotkao publicznych w mieście przychodzi ciągle ta sama, niewielka grupaludzi.Warto rozważyd zainicjowanie serii debat o mieście, na wzór podobnego cyklu organizowanego od2010 r. przez Przewodniczącego Rady Miejskiej Wrocławia we współpracy z TowarzystwemUrbanistów Polskich i Towarzystwem Upiększania Miasta Wrocławia. Można by jednak rozszerzyd tęwrocławską formułę o: 1. dyskusje w Internecie; 2. publikacje podsumowujące najważniejsze wątki;3. nadanie przynajmniej niektórym debatom charakteru formalnych konsultacji społecznych.d) Wprowadzenie modelu „obywatelstwa plug-in” (pomysłodawcą jest Krzysztof Nawratek245), czylioferty przyznania pewnych praw mieszkaoca obszaru wałbrzyskiego osobom mieszkającym gdzieindziej, ale zainteresowanych jego rozwojem. Głównym targetem takiego projektu byłaby oczywiścieliczna „diaspora” wałbrzyska, zwłaszcza zaś osoby, które opuściły Wałbrzych za młodu, w czasachjego największego kryzysu (pod koniec lat 90. i w pierwszej dekadzie XXI w.). Trudno liczyd na to, żetacy ludzie wrócą na stałe do Wałbrzycha. Można je jednak spróbowad zachęcid do ponownego, tymrazem „zdalnego” włączenia się w sprawy tego miasta.Warto np. rozważyd wariant, w którym „emigrant z Wałbrzycha” odprowadza stały, niewielki,dobrowolny podatek na rzecz miasta, a w zamian uczestniczy w podejmowaniu decyzji dotyczącychkierunków jego rozwoju. Kuszącym rozwiązaniem byłoby wyodrębnienie z budżetu miasta puli wwysokości 1 proc. dochodów i przeznaczenie jej na śmiałe projekty rozwojowe (np. z dziedzinywykorzystania nowych technologii w życiu publicznym). Pulę tę dodatkowo wzmocniłyby wkłady od„obywateli plug-in”, którzy w zamian współdecydowaliby o jej podziale. Do projektu mogłybyprzystąpid inne samorządy obszaru wałbrzyskiego, tworząc tym samym zaczątek podmiotuprzypominającego Agencję Rozwoju Aglomeracji Wrocławskiej.246e) Ewolucja sposobu działania władz samorządowych obszaru wałbrzyskiego w stronę modelu OpenGov, czyli w stronę interaktywnej, partycypacyjnej e-administracji. Wałbrzych mógłby byd krajowympilotem takiego projektu. Szczegóły, konteksty i bariery rozwoju Open Gov w Polsce analizuje243 Por. http://issuu.com/krytykapolityczna/docs/uniwersytet_zaanga_owany__fragment_ .244 http://www.graniczne.amu.edu.pl/ .245 Por. Krzysztof Nawratek, „Miasto jako idea polityczna”, Kraków 2008,http://otworzksiazke.pl/ksiazka/miasto_jako_idea_polityczna/strona/42/, str. 82-97.246 http://www.araw.pl/ . 69

obszernie warszawski think tank Centrum Cyfrowe w znakomitym raporcie „Mapa drogowaotwartego rządu w Polsce”.247Warto przeanalizowad doświadczenia dużych miast zachodnich w tym zakresie. Np. takie działania jaknowojorskie NYC Simplicity248 czy waszyngtooskie Apps for Democracy249.Taki cel może wymagad inwestycji w infrastrukturę techniczną dla rozwiniętych e-usług (przedewszystkim w serwery).f) Oferta bytowa dla „klasy kreatywnej”. Po pierwsze – tanie mieszkania (to akurat atut Wałbrzycha,warto go podtrzymywad i wykorzystywad). Po drugie – opieka nad dziedmi, ze szczególnymuwzględnieniem żłobków (to też może byd atut Wałbrzycha; warto pamiętad, że jest to np. słabastrona Wrocławia). Po trzecie – atrakcyjne życie wieczorne/nocne. W tym ostatnim punkcie mieści sięprzede wszystkim „infrastruktura knajpiana”. Ta jednak jest atrakcyjna dopiero wtedy, gdy jestbogata i oryginalna. Nie wystarczy samo istnienie grupy lokali z piwem. Rekomendujemy wspieranierozwoju takich miejsc, które np. oferują piwa niepasteryzowane i/lub czeskie w rozsądnych cenach,nie-fast foodowe jedzenie, a przy tym grają muzykę odbiegającą od standardów wyznaczanych przezmainstreamowe rozgłośnie radiowe.Świetnym pomysłem z tej dziedziny jest złożona przez wałbrzyską Paostwową Wyższą SzkołęZawodową propozycja przekształcenia budynku po komendzie policji w samym centrum miasta wakademik.250g) Przyciąganie środowisk alternatywnych i niestandardowych przedsięwzięd, które nie są milewidziane w innych miejscach. Przykłady: skłotersi z wrocławskiego Wagenburga251, dawnaPomaraoczowa Alternatywa (jej twórca i lider jest w konflikcie z władzami Wrocławia, działa obecniegłównie w Warszawie i w Łodzi), osoby zaangażowane w czeski CzechTek252 itp. Warto pod tymkątem śledzid spory o kulturę, które co jakiś czas wybuchają w różnych miastach – przykładem jestniedawna awantura o festiwal Plus Camerimage w Łodzi.253Tego typu środowiska mogłyby otrzymywad od władz Wałbrzycha wsparcie w postaci przestrzeni domieszkania i działania – a więc coś w rodzaju legalnych skłotów/klastrów kreatywnych, działających wmodelu wrocławskiego Centrum Reanimacji Kultury.254h) Wspieranie infrastruktury dla sublokalnych działao obywatelskich, społecznych i kulturowych. Np.osiedlowych salek na próby dla młodych zespołów rockowych oraz tanich studiów nagraniowych.Aspekt sublokalny jest tu ważny, bo takie działanie ma szanse ożywiad pojedyncze osiedla, a247 http://centrumcyfrowe.pl/wp-content/uploads/2011/06/Mapa-drogowa-otwartego-rzadu-w-Polsce.pdf .248 http://www.nyc.gov/html/simplicity/html/about/innovative.shtml#nyc_simplicity_idea_market .249 http://www.appsfordemocracy.org/ . Więcej na temat takich projektów także w: Mironowicz, Lorens,Medeksza, op. cit., str. 103-113.250 http://www.walbrzyszek.com/news,single,init,article,7806 .251http://wroclaw.gazeta.pl/wroclaw/1,35771,9853448,Squattersi_beda_musieli_opuscic_wroclawski_Wagenburg.html .252 http://en.wikipedia.org/wiki/CzechTek .253 http://wiadomosci.wp.pl/kat,1345,title,Awantura-w-Lodzi-nie-bedzie-slynnego-festiwalu,wid,11929937,wiadomosc.html?ticaid=1cb4c .254 http://www.crk.wroclaw.pl/ . 70

jednocześnie wzmacniad wspólnoty samorządowe, które mogłyby byd dysponentami tego rodzajuinfrastruktury.i) Zwiększenie miejskiego wsparcia dla NGO-sów o pulę na działania spoza dotychczasowychpriorytetów związanych głownie z pomocą społeczną. Ta nowa pula mogłaby byd dzielona międzyorganizacje zajmujące się działaniami obywatelskimi, ekologicznymi, czy „miastoznawczymi”.Jeśli lokalne organizacje ekologiczne są słabe, można rozważyd zaproszenie zewnętrznych NGO-sów ztego sektora do działao na terenie Wałbrzycha – może w formule badao, o jakich piszemy powyżej,na niniejszej liście, w pkt. a).Zdecydowanie należy też pielęgnowad współpracę z podmiotami, które zainteresowały sięWałbrzychem w ostatnim czasie. Przykładem jest Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej.NGO-som potrzebne są nie tylko lokale (te są elementem projektu Starej Kopalni), ale też np.zaplecze informatyczne dla systemu gromadzenia wiedzy zbieranej w trakcie działalności. Wartorozważyd projekt budowy takiego zaplecza.C.2.4. Woda zamiast węglaObszar wałbrzyski przez kilkaset lat znany był z dwóch surowców: węgla kamiennego i wody. Do XIXw. na terenie samego Wałbrzycha działało uzdrowisko – Stary Zdrój. Upadło jednak na skutekintensywnego rozwoju górnictwa.255 Dziś tuż za administracyjnymi granicami miasta funkcjonują dwauzdrowiska – Szczawno-Zdrój (na zachodzie) i Jedlina-Zdrój (na wschodzie). Przed wojną podobnycharakter miały leżące w północnej części powiatu wałbrzyskiego Stare Bogaczowice.256W XIX i XX w. węgiel zdecydowanie wygrał z wodą. Symbolicznym przejawem tego triumfu był nietylko upadek Starego Zdroju, ale też puszczenie wałbrzyskiej rzeki Pełcznicy betonowym kanałempodziemnym – bo przeszkadzała w rozwoju miasta.W latach 90. XX wieku era węgla została brutalnie przerwana. Tym razem symbolicznie triumfowaławoda – wałbrzyskie kopalnie zostały zalane.Nieco upraszczając, można powiedzied, że jeden z głównych rozwojowych dylematów Wałbrzychasprowadzał się do pytania: węgiel czy woda? Po likwidacji kopalo możemy hipotetycznie założyd, żeobszar wałbrzyski ma szansę wkroczyd w erę wody. Przyjrzyjmy się zatem podstawowym zasobom„wodnego Wałbrzycha”.1. Uzdrowiska, wody lecznicze, produkcja wody mineralnejW szczegółowym zestawieniu istniejących i zlikwidowanych polskich uzdrowisk (zostało sporządzonew ramach projektu Nasze Uzdrowiska Award257) znajdziemy aż siedem takich miejsc na obszarze wpromieniu 12 km od wałbrzyskiego Starego Zdroju. Są to: Stary Zdrój i Piaskowa Góra w Wałbrzychu,Szczawno Zdrój, Jedlina Zdrój, Sokołowsko w gminie Mieroszów, Stare Bogaczowice oraz znajdującasię w ich gminie Struga. Na mapie pokazującej zasoby wód leczniczych i potencjalnie leczniczych wPolsce obszar wałbrzyski jest zaznaczony jako teren występowania szczawów – drugi pod względem255 http://www.um.walbrzych.pl/strony/nasze_miasto_poznaj_historia.htm .256 http://www.starebogaczowice.ug.gov.pl/?m=sc&n=12 .257 http://www.dtrradio.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=303&Itemid=42 . 71

wielkości na Dolnym Śląsku, po Ziemi Kłodzkiej.258 Aktualnie działające uzdrowiska to Szczawno iJedlina. Stare Bogaczowice są zaliczane przez ekspertów do „miejscowości z wodami leczniczymi ipotencjalnie leczniczymi”.259Szczegółową analizę występowania takich wód w obszarze wałbrzyskim zawiera ekspertyzaopublikowana w 2007 r. przez Paostwowy Instytut Geologiczny.260 Oto garśd pochodzących stamtądpodstawowych informacji:a) Stare Bogaczowice: „… cztery źródła szczawy, znane od XIII w. Są one ujęte na głębokościach od 2do 12 m (…). Wydajnośd ujęd jest niewielka, ale wystarczająca dla rozlewni wody mineralnej ‘Anna’(13 000 butelek dziennie – *dane z 1982 r.+)”.b) Struga: „W głęboko wciętej dolinie Czyżynki znajdowało się źródło Czyżynka. Woda analizowanabyła (…) w 1888 r.”.c) Szczawno Zdrój: „Eksploatowane są ujęcia zbiorcze (…): Mieszko, Dąbrówka, Młynarz i Marta (…).Wiercenia o głębokościach 40-200 m, wykonane w latach 1970-1974 w sąsiedztwie ujęd wodyleczniczej w Szczawnie Zdroju, wykazały, że obszar występowania tych wód ograniczony jest dodoliny potoku Szczawnik (…). Spośród 14 wykonanych tu wierceo tylko w jednym napotkano nagłębokości 160 m szczawę”.d) Piaskowa Góra (Wałbrzych): „W dolinie potoku Pełcznica (…) znajdowało się niegdyś źródłoWilhelma”.e) Wałbrzych: „Na głębokości 400 m napotkano szczawę, o składzie zbliżonym do wód leczniczychSzczawna Zdroju (…). Eksploatacja węgla w wałbrzyskiej kopalni Thorez powodowała spadekmineralizacji wód leczniczych Szczawna Zdroju (…) trend ten odwrócił się po zamknięciu kopalni”.f) Stary Zdrój (Wałbrzych): „Jeszcze przed 1770 r. miały tu istnied trzy źródła: Górne, Niżne i Fryderyka(…). Roboty górnicze spowodowały, że woda została odprowadzona i pojawiła się w wyrobiskachkopalni”.g) Jedlina Zdrój: „Pięd źródeł szczaw i wód kwasowęglowych znanych i wykorzystywanych tu było dlacelów leczniczych od pierwszej połowy XVIII w. (…) Wydobywanie węgla w zagłębiu wałbrzyskimspowodowało zdrenowanie wody i zanik źródeł. W latach 1966 i 1968 wykonano tu dwa wiercenia(…). Pierwsze z nich dostarczyło słabo zmineralizowanej szczawy radonowej, z drugiego uzyskanoszczawę typu HCO3-Ca-Mg-Na”.Ta sama ekspertyza opisuje wody mineralne butelkowane w poszczególnych uzdrowiskach. I tak: – W Szczawnie Zdroju „znajduje się należąca do przedsiębiorstwa ‘Uzdrowisko Szczawno Jedlina S.A.’rozlewnia, butelkująca wody lecznicze ‘Mieszko’ i ‘Dąbrówka’ oraz naturalną wodę mineralną ‘Anka’”.258 „Hydrogeologia regionalna Polski. Tom II: Wody mineralne, lecznicze i termalne oraz kopalniane”, pod red.Bronisława Paczyoskiego i Andrzeja Sadurskiego, Paostwowy Instytut Geologiczny, Warszawa 2007,http://www.mos.gov.pl/g2/kategoriaPliki/2009_04/3b7441b8e4c22162172d72e0657108d5.pdf, str. 27.259 Tamże, mapa na str. 59.260 Tamże, str. 69-71. 72

- „W Rozlewni Wód Mineralnych w Starych Bogaczowicach, należącej do Gminnej Spółdzielni‘Samopomoc Chłopska’ w Wałbrzychu, jest produkowana naturalna woda mineralna ‘Anna’”.2612. Ujęcia wody dla miasta, zanieczyszczenieJak już pisaliśmy wyżej (w paragrafie B.1.5.), Wałbrzych ma relatywnie dobrej jakości ujęcia wodypitnej i jest niemal w całości objęty siecią wodociągów. Niestety, stan infrastruktury przesyłowej jestnie najlepszy, stąd częste awarie i straty wody sięgające nawet 50 proc. Problemem jestzanieczyszczenie niektórych ujęd – m.in. bakteriami grupy coli i nadmierną zawartością metali.Zanieczyszczone są również wody powierzchniowe i podziemne na terenie Wałbrzycha.3. Woda jako zasób rekreacyjny i turystycznyWładze Wałbrzycha budują Centrum Turystyczno-Sportowe Aqua Zdrój.262 Mają tam byd nie tylkobaseny, ale też np. hala widowiskowo-sportowa. Cały kompleks ma byd gotowy w 2012 r.263Niedaleko Wałbrzycha, w Górach Sowich, leży Zagórze Śląskie z bardzo atrakcyjnym JezioremBystrzyckim, wyposażonym w monumentalną zaporę wodną.264RekomendacjeWoda w Wałbrzychu jest wyzwaniem, inspiracją i problemem. Z jednej strony – obszar wałbrzyskileży na zasobach wód leczniczych, jest producentem wody mineralnej. Z drugiej strony – miastocentralne musi sprowadzad sobie wodę pitną z sąsiedniego powiatu. W dodatku ma problem zzanieczyszczeniami wód i z niesprawnymi wodociągami.Co ciekawe, problem z wodą pitną ma cały Dolny Śląsk. Chod jest to region znany z powodzi, maujemny bilans wodny. Podobnie jak cała Polska, ma jeden z najniższych w Europie wskaźnikówdostępności wody dla ludności i gospodarki narodowej.265Jakośd wody w obszarze wałbrzyskim jest przedmiotem rozbudowanych analiz – cytowaliśmyniewielkie fragmenty niektórych z nich. Byd może docelowo Wałbrzych mógłby stad się regionalnymliderem badao nad wodą – zwłaszcza rozumianą jako surowiec (w odróżnieniu od badao nad rzekamiw kontekstach powodziowym i transportowym).Niezależnie od tego celu, warto dla tego obszaru sporządzid:a) Analizę kosztów naprawy całej sieci wodociągowej i poprawy jakości wody pitnej. Można w tymkontekście pomyśled o wykorzystaniu formuły partnerstwa publiczno-prywatnego. To samo dotyczymodernizacji kanalizacji deszczowej.261 Tamże, str. 116-117.262 http://www.aqua-zdroj.pl/ .263 http://www.gazetawroclawska.pl/fakty24/331289,walbrzych-ruszyla-budowa-aqua-zdroju,id,t.html .264 http://www.zagorzeslaskie.pl/index.php?p=1_11_Jezioro-Bystrzyckie .265 Lech Poprawski, „Zasoby wodne”, (w:) Wojciech Śliwioski, Lech Poprawski, Wojciech M. Budzianowski,„Analiza wykorzystania naturalnych bogactw regionu w kontekście rozwoju społeczno-gospodarczego zuwzględnieniem przekrojów przestrzennych, w związku z perspektywą wyczerpania się złóż naturalnychbogactw. Opracowanie założeo do strategii zrównoważonego rozwoju w tym zakresie”, Wrocław 2010, str. 235. 73

b) Wieloletnią prognozę wpływu dawnych kopalni i obecnie funkcjonujących zakładówprzemysłowych na jakośd i zasoby wody.c) Wieloletnią prognozę wydobycia wód mineralnych.d) Byd może także analizę sensowności poszukiwania kolejnych źródeł wody mineralnej oraz źródełgeotermalnych.W 1982 r. w Grabinie (Opolszczyzna) – dawnej, ale zapomnianej przedsudeckiej miejscowościuzdrowiskowej – zostało przypadkowo odkryte źródło geotermalne.266 „Występowanie wodytermalnej na bloku przedsudeckim pozwala z większym, niż do czasu jej odkrycia, optymizmemspoglądad na perspektywy poszukiwawcze w całym sudeckim regionie geotermicznym” – sugerują wtym kontekście autorzy ekspertyzy Paostwowego Instytutu Geologicznego. Ale zaraz ostrożniedodają: „Obszarami perspektywicznymi, gdzie możliwe jest zwiększenie wydobycia szczaw i wódtermalnych, są przede wszystkim te, w których zostały dotychczas udokumentowane. Wśród nichnajkorzystniejsze prognozy dotyczą Kotliny Jeleniogórskiej i Kotliny Kłodzkiej. Poszukiwania naterenach słabiej rozpoznanych wymagają kosztownych badao (m.in. geofizycznych) oraz wierceorozpoznawczych”.267Kolejna nasza rekomendacja dotyczy dalszego rozwijania oferty uzdrowiskowej i rekreacyjnej wokółwałbrzyskich wód.Z jednej strony – uzdrowisko nie musi byd miejscem wyciszenia. Może byd miejscem regeneracji siłfizycznych i psychicznych poprzez sport, pielęgnację ciała i zabawę. Przykłady takiego podejściamożemy znaleźd w austriackim Bad Waltersdorf, gdzie wokół źródeł termalnych powstały hotele oróżnym standardzie, oferujące baseny, sauny i spa. Woda termalna stała się tam jedynie pretekstemdo aktywnego spędzenia czasu i zapewnia rozwój całej miejscowości.Wałbrzych mógłby w podobnym kierunku rozwijad swoją ofertę uzdrowiskową, pamiętając, że zjednej strony ma Jedlinę-Zdrój, która zapewnia aktywne spędzanie czasu, a z drugiej strony –Szczawno-Zdrój, które ma image klasycznego, XIX-wiecznego uzdrowiska. Warto pomyśled opołączeniu tych atutów. Dobrą koncepcją byłoby stworzenie traktu sportowo-uzdrowiskowego(nawiązującego do Traktu Księżnej Daisy i stykającego się z nim), który zaczynałby się w Książu,dawałby możliwośd spokojnego odpoczynku w Szczawnie-Zdroju, skorzystania ze sportowej ofertywałbrzyskiego Aqua Zdroju i gry w bule w Jedlinie Zdroju268.Warto wyposażyd taki szlak w infrastrukturę transportową, m.in. wymalowad (przynajmniej w jegoczęści) ścieżki rowerowe na istniejących już, całkiem szerokich, ulicach. Ścieżka przebiegad mogłabyrównież przez nieużywaną nitkę tunelu pod Wołowcem, przybliżając Jedlinę do Wałbrzycha.Warunkiem sukcesu szlaku jest oczywiście dobra współpraca wymienionych gmin.266 Por. http://opole.gazeta.pl/opole/1,35107,3990286.html .267 „Hydrogeologia regionalna Polski…”, op. Cit., str. 100-101.268 Por.http://www.jedlinazdroj.com.pl/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=28&Itemid=65 . 74

Warto zbadad możliwośd przekształcenia któregoś z zalanych szybów kopalnianych w basentreningowy dla nurków. Taki sztuczny głęboki obiekt funkcjonuje w Brukseli.269 Jeżdżą tam m.in.nurkowie z Wrocławia. Basen ma jednocześnie funkcję badawczą – służy do prowadzenia badao zciśnieniem, testowania wytrzymałości różnych materiałów itp.Z drugiej strony – w ramach uzupełniania oferty uzdrowiskowej Szczawna-Zdroju, Wałbrzych mógłbypostawid na bardziej wyspecjalizowane usługi medyczne (ich zakres jest tematem do głębszej analizy,w której należałoby uwzględnid m.in. potencjalne grupy docelowe takich usług; czy próbowadprzyciągad bogatszych kuracjuszy, oferując im np. chirurgię plastyczną, spa i wyspecjalizowanąkosmetykę, czy też raczej nastawid się na bardziej masowego odbiorcę, ale dając mu jakąś nietypową,sprofilowaną usługę – np. ziołolecznictwo). Wokół takiej oferty można jednocześnie budowad iwzmacniad infrastrukturę badawczo-konferencyjną (ośrodek naukowy?) oraz cały nowy segmentrynku pracy i edukacji.Last, but not least, bardzo interesujący projekt rewitalizacji przestrzeni miejskiej wokół ujęd wodyzostał zgłoszony przez polski Instytut Rozwoju Miast w ramach unijnego programu Central Europe.Nazwa tej koncepcji – MeetWell – nawiązuje do spotykania się przy studni. Celem jest rekonstrukcjaośmiu, dziewięciu takich obiektów, wraz z nowym zagospodarowaniem otaczającej je przestrzeni.270W naszym przekonaniu to dobra inspiracja dla obszaru wałbrzyskiego.C.2.5. TotenburgMauzoleum przy ul. Jagiełły jest jednym z najbardziej znanych przykładów architektury III Rzeszy naobecnych ziemiach polskich. Powstało w latach 1936-1938, upamiętniało ofiary I wojny światowej,ofiary wypadków w kopalniach oraz nazistowskich bojowników.271 Za czasów hitlerowskich znanebyło jako Totenburg.Monumentalny obiekt został wpisany do rejestru zabytków. Mimo to popadł w ruinę. Nie jestchroniony, służy jako miejsce imprez. W mauzoleum zachowały się jeszcze resztki mozaik na sufitach.Atutem obiektu jest jego położenie – na odsłoniętym wzgórzu, blisko wałbrzyskiej starówki. Wielkąsłabością jest oczywiście ideowy rodowód mauzoleum. Zapewne z tego właśnie powodu nie zostałoono odnowione i nikt się nim nie opiekuje. Totenburg funkcjonuje trochę jako mroczna ciekawostkadla wtajemniczonych.Rekomendujemy zainicjowanie publicznej debaty o Totenburgu oraz rozpisanie konkursu (najlepiejmiędzynarodowego) na zagospodarowanie tego obiektu, wraz z jego otoczeniem. Konkurs niepowinien dotyczyd tylko architektury i przestrzeni, ale też (a może przede wszystkim) programuideowego zagospodarowania mauzoleum.Jednak największą wartością debaty oraz konkursu będzie samo ich prowadzenie, a nierozstrzygnięcie. Dobrze poprowadzona dyskusja na pewnym etapie przestanie byd sporem o„hitlerowskie dziedzictwo”, a zacznie dotyczyd kierunków rozwoju miasta, tożsamości wałbrzyskiej i269 http://www.nemo33.com/ .270 http://www.central2013.eu/nc/central-projects/applying-for-a-project/project-idea-database/project-name/meetwell-lets-meet-at-the-well-revitalization-of-deprived-urban-areas-by-creating-attracti/ .271 http://pl.wikipedia.org/wiki/Mauzoleum_w_Wa%C5%82brzychu . 75

wartości, na jakich chcą opierad swoje życie wałbrzyszanie.272 Rekomendujemy także zainicjowanie isfinansowanie badao dotyczących Totenburgu. Mogłyby stad się punktem wyjścia, albo elementembadao nad architekturą totalitarną na Dolnym Śląsku i w Europie Środkowej.273 Warto odnotowad, żegrupa miast i uczelni z kilku krajów Europy Środkowej zainicjowała w 2011 r. projekt Atrium, któregotematem jest właśnie analiza spuścizny architektonicznej po reżimach totalitarnych.274 Podobnebadania mogłyby skoncentrowad się na „tajnych fabrykach” funkcjonujących rzekomo podczas IIwojny światowej m.in. w podziemiach Wałbrzycha i Szczawna-Zdroju.275C.3. Inne rekomendacjeW tej części prezentujemy szereg propozycji, których nie włączyliśmy w zakres omówionych powyżejzintegrowanych projektów rozwojowych.C.3.1. KomunikacjaWałbrzych połączony jest z Wrocławiem drogą krajową nr 35, która w dalszym przebiegu prowadzido przejścia granicznego z Czechami w Goliosku. Droga ta, łącząca dwa największe ośrodki miejskiena Dolnym Śląsku, jest wąska, bardzo kręta i należy do najniebezpieczniejszych w województwie.Dodatkowo, czas przejazdu od rogatek obu miast, mieści się w granicach 1,5-2h. Można stwierdzid, iżtakie połączenie ze stolicą województwa utrudnia wzajemny przepływ ludzi i towarów. Częściowymrozwiązaniem dla Wałbrzycha może stad się budowana droga powiatowa nr 3396, łącząca Świdnicę zautostradą A4, jednak Wałbrzych musiałby przedłużyd ją o ponad 20 km. Poza tym przepustowośd tejdrogi może byd dla obu ośrodków zbyt niska. Należy też zwrócid uwagę, że autostrada A4 na odcinkuKostomłoty-Wrocław ma zaledwie dwa pasy ruchu w jednym kierunku, co wywołuje korki i blokadyautostrady w wyniku kolizji. Najlepszym rozwiązaniem dla Wałbrzycha byłaby modernizacja drogi 35,z jej poszerzeniem do czterech pasów.Duży potencjał rozwojowy ma linia kolejowa nr 274 łącząca Wałbrzych z Wrocławiem oraz z JeleniąGórą i Zgorzelcem (granica z Niemcami). Niestety, linia jest zaniedbana, a czas podróży do Wrocławiaprzekracza 2 h. PKP PLK planuje w nieokreślonej przyszłości modernizację linii, obecnie jednakwykonywane są jedynie naprawy doraźne. Zarówno droga krajowa nr 35 jak i linia kolejowa nr 274 sąpod zarządem podmiotów, na które władze Wałbrzycha nie mają wpływu. Bardzo ważny jestnatomiast pozytywny lobbing na rzecz modernizacji tych korytarzy, podparty profesjonalnymianalizami płynących z nich korzyści dla regionu i obszaru funkcjonalnego Wałbrzycha.Bardzo istotna jest z punktu widzenia Wałbrzycha jest modernizacja drogi powiatowej nr 367,łączącej Wałbrzych z drogą krajową nr 5. Droga ta w przyszłości ma byd przebudowana i połączyWrocław z Pragą w standardzie autostrady. Wałbrzych byłby pierwszym dużym miastem po stroniepolskiej, blisko położonym przy tym szlaku. Ułatwiłoby to również połączenie obszaru funkcjonalnegoWałbrzycha i Jeleniej Góry.272 Zalążkiem takiej dyskusji jest wymiana zdao na temat Totenburga, na forum miesięcznika „Odkrywca”:http://odkrywca.pl/mauzoleum-nazistowskie-w-walbrzychu,681482.html .273 Architekturą Trzeciej Rzeszy na Dolnym Śląsku zajmuje się Janusz Dobesz z Politechniki Wrocławskiej, por.http://lubimyczytac.pl/ksiazka/61927/wroclawska-architektura-spod-znaku-swastyki-na-tle-budownictwa-iii-rzeszy .274 Por. http://www.facebook.com/#!/notes/european-institute-of-cultural-routes/pushing-back-the-horizon-places-of-memory-of-totalitarianism-tourism-of-memory-3/10150240303916372 .275 Por. Jerzy Rostkowski, „Podziemia III Rzeszy. Tajemnice Książa, Wałbrzycha i Szczawna-Zdroju”, Poznao 2011. 76

W samym Wałbrzychu wiele głównych dróg to drogi krajowe i wojewódzkie. Oznacza to po utraciegrodzkości praktyczny brak wpływu na ich remonty i modernizacje. Utrudnia to znacząco zarządzanietransportem w mieście i wywołuje niezadowolenie mieszkaoców. Rozwiązaniem problemu może bydprzejmowanie przez miasto zarządzania i utrzymania letniego oraz zimowego dróg – na podstawieumów.Kolejnym problemem jest ruch rowerowy w mieście. O ile nie można narzekad na ilośd szlaków MTBna terenie Wałbrzycha, to ścieżek rowerowych prawie nie ma. Wałbrzych położony jest w dolinach, adzielnice położone geograficznie blisko siebie są komunikacyjnie bardzo odległe (np. Biały Kamieo odPiaskowej Góry oddziela tylko Wzgórze Giedymina, a trzeba jechad z jednej dzielnicy do drugiej przezcentrum miasta lub przez Szczawno-Zdrój). Dzięki ścieżkom rowerowym możliwe są znaczne skrótymiędzy dzielnicami, czy nawet między różnymi gminami obszaru wałbrzyskiego. Warto rozważydpowrót do koncepcji połączenia ścieżką rowerową Piaskowej Góry, Podzamcza, Szczawna-Zdroju,Konradowa z Boguszowem Gorcami, po nieczynnej linii kolejowej, albo potencjalnie możliwe dowykonania, bardzo atrakcyjne połączenie ścieżką rowerową Wałbrzycha z Jedliną Zdrojem, nieczynnąnitką najdłuższego tunelu kolejowego w Polsce (1,6 km), znajdującego się w dzielnicy Podgórze.Pojawił się nawet pomysł przedłużenia takiej ścieżki rowerowej aż do Kłodzka, wraz z budowąsystemu schronisk w opuszczonych budynkach kolejowych (dworcach) przy linii kolejowej Wałbrzych-Kłodzko.Niedrogim sposobem na szybkie zwiększenie ilości ścieżek rowerowych w mieście jest wymalowaniepasów dla rowerów na istniejących drogach, które w Wałbrzychu najczęściej mają wystarczającą dotego szerokośd (np. połączenie ścieżką rowerową Szczawna-Zdroju, przez Biały Kamieo, Aqua Zdrój,Starą Kopalnię aż do Rynku, co umożliwiłoby ożywienie centrum miasta przez przemieszczających sięna rowerach turystów i kuracjuszy ze Szczawna, wzdłuż atrakcji turystycznych Wałbrzycha). Obiegminy można byłoby spiąd wypożyczalniami rowerów.C.3.2. Ochrona środowiskaOgraniczenie pylenia z dróg na terenie miastaNależy nie tylko budowad obwodnice Wałbrzycha i Szczawna-Zdroju, ale też remontowad i regularniesprzątad istniejące drogi. Dobrym rozwiązaniem byłoby zamknięcie dla samochodów, na wzór miastEuropy Zachodniej, większej części starówki wałbrzyskiej. Należy wspierad ruch rowerowy poprzezwytyczenie ścieżek oraz rozwijad i promowad komunikację miejską. Dodatkowym rozwiązaniem jestzwiększenie liczby przystanków kolejowych w obrębie obszaru wałbrzyskiego na linii Wrocław –Jelenia Góra, w takich miejscach jak Galeria Victoria czy Boguszów-Gorce. Ograniczyłoby to liczbęsamochodów w mieście, przy realnie niewielkich nakładach finansowych.Gospodarka odpadamiSkładowisko odpadów w samym sercu Wałbrzycha należy jak najszybciej zamknąd. Ze względówsanitarnych, ale także dla ochrony powietrza, ochrony przed hałasem, obciążeniem komunikacyjnymokolicy, w tak ścisłym centrum nie powinny przemieszczad się śmieciarki z terenu całego miasta i kilkuokolicznych gmin. Rozwiązaniem jest inwestycja w nowoczesne Centrum Utylizacji i OdzyskuOdpadów oraz składowisko na obrzeżach miasta lub przystąpienie z innymi gminami do związku,który użytkuje lub będzie użytkował tego typu centrum. Po nowelizacji ustawy o utrzymaniu czystości 77

i porządku w gminach rodzi się również komercyjna możliwośd zlecenia zagospodarowaniawałbrzyskich odpadów przedsiębiorcom.Myśląc o poprawie gospodarowania odpadami przemysłowymi (w tym niebezpiecznymi) z małych iśrednich firm oraz odpadami komunalnymi (wielkogabarytowymi oraz starym sprzętem elektrycznymi elektronicznym), które najczęściej znajdowane są na dzikich wysypiskach, można zastanowid się nadwdrożeniem w Wałbrzychu dwóch programów:a) Program zaangażowania Straży Miejskiej do edukowania i kontrolowania przedsiębiorców wzakresie prawidłowej gospodarki odpadami przemysłowymiW celu poprawy obecnego stanu gospodarowania odpadami przemysłowymi należy zainicjowaddziałania edukacyjne i kontrolne skierowane do małych i średnich przedsiębiorców. W działania temożna włączyd wałbrzyską Straż Miejską, która ze względu na bezpośredni kontakt ze społecznościąlokalną, dużą mobilnośd oraz autorytet munduru, prowadziłaby skuteczną edukację przedsiębiorców(ulotka o obowiązkach przedsiębiorców w gospodarowaniu odpadami). W przypadku dalszegołamania prawa przez przedsiębiorcę, strażnicy w oparciu o uprawnienia zawarte w ustawie PrawoOchrony Środowiska (art.379, Dz.U.01.62.627 t.j.) mogliby kontrolowad stan faktyczny i informowad ouchybieniach stosowne inspekcje ochrony środowiska. Projekt ma mied przede wszystkim charakteredukacyjny. W 2006 r. został wprowadzony we Wrocławiu. Polegał na przeszkoleniu strażnikówmiejskich, opracowaniu i wydrukowaniu ulotek informacyjnych dla przedsiębiorców.b) Projekt wsparcia Wałbrzycha w walce z dzikimi wysypiskami odpadówCelem projektu jest eliminacja przyczyn powstawania dzikich wysypisk odpadów i zapobieganie ichpowstawaniu, poprzez umożliwienie mieszkaocom osiedli bezpłatnego oddawania odpadów, którenajczęściej pojawiają się na dzikich wysypiskach.W ramach projektu można stworzyd stały punkt zbiórki od mieszkaoców osiedla (dzielnicy)wybranych grup odpadów (najczęściej pojawiających się na dzikich wysypiskach lub szczególnieniebezpiecznych jak oleje, leki czy baterie i akumulatory). Mieszkaocy mogliby bezpłatnie oddawadokreślone odpady, po poświadczeniu, osobie dozorującej punkt przynależności do danego osiedla(dzielnicy). Brak opłaty skłaniałby mieszkaoców do legalnego pozbywania się takich śmieci. Odpadyzbierane byłyby w stałym punkcie, w wyznaczonych dniach i godzinach dogodnych dla mieszkaoców,w sposób selektywny (poprawa wskaźników odzysku odpadów). Zbiórka umożliwiłaby obniżeniekosztów funkcjonowania punktu, gdyż niektóre wyselekcjonowane odpady mają wartośd handlową(np. zużyte oleje silnikowe, baterie i akumulatory). Częścią odpadów zainteresowane byłyby równieżorganizacje odzysku (np. zużytymi lodówkami, oponami). Można też prowadzid „aukcję” zebranego,sprawnego sprzętu AGD, RTV oraz mebli, lub przekazywad urządzenia biedniejszym mieszkaocomosiedla (dzielnicy).Oświetlenie miastaCałonocne oświetlenie jest bardzo drogie. Poprawia bezpieczeostwo, ale jednocześnie negatywniewpływa na odpoczywających mieszkaoców i generuje obciążenie środowiska. W Wałbrzychu możliwejest wprowadzenie inteligentnego sterowania oświetleniem ulicznym, tzw. smart lighting. Główneulice oświetlane byłyby ciągle, natomiast ulice mniej istotne (osiedlowe) tylko do pewnej godziny.Bezpieczeostwo mieszkaoców zapewniałaby możliwośd włączenia lamp na danej ulicy na określony 78

czas, poprzez wysłanie sms z telefonu komórkowego. Spowodowałoby to ekonomizację systemu, ajednocześnie zapewniłoby podstawowe bezpieczeostwo mieszkaocom. Takie systemy funkcjonują jużu naszych zachodnich sąsiadów i powoli pojawiają się w Polsce. Np. w Bytomiu Odrzaoskim pozmroku przy pomocy sms-a można włączyd oświetlenie trzech boisk rekreacyjnych znajdujących się wmieście.D. Autorzy i przebieg pracPomysł napisania Strategii Wsparcia Rozwoju Wałbrzycha narodził się na przełomie kwietnia i maja2011 r. Inicjatorami projektu byli Paweł Karpioski (Towarzystwo Urbanistów Polskich/TUP,współtwórca Miasta dla Ludzi/MdL), Łukasz Medeksza (sekretarz zarządu wrocławskiego oddziałuTUP) i Przemysław Filar (prezes Towarzystwa Upiększania Miasta Wrocławia/TUMW). Na początkumaja ideę poparł zarząd oddziału TUP.Szefem projektu został Paweł Karpioski – jedyny rodowity wałbrzyszanin w gronie inicjatorów. Stronęredakcyjną przedsięwzięcia wziął na siebie Łukasz Medeksza.W maju i czerwcu powstał zespół, który podjął pracę intelektualną nad problemem kierunkówrozwoju Wałbrzycha. Mirosław Struś (Dolnośląski Ośrodek Studiów Strategicznych/DOSS) oraz ŁukaszWyszkowski (MdL, radny Rady Miejskiej Wrocławia) zajęli się tematyką gospodarczą i budżetemWałbrzycha, Małgorzata Giełda (administratywistka z Uniwersytetu Wrocławskiego) – ustrojowymikontekstami funkcjonowania obszaru wałbrzyskiego, Robert Dziuba (prezes East-Enlarge InstituteFoundation) – edukacją, Wojciech Kazanecki opracował narzędzie analizy strategicznej iprzeanalizował geopolityczny oraz geoekonomiczny kontekst funkcjonowania obszaru wałbrzyskiego.Równolegle przeprowadziliśmy serię rozmów z osobami odpowiedzialnymi za rozwój obszaruwałbrzyskiego. M.in. z burmistrzem Jedliny Zdroju Leszkiem Orpelem, z zastępcą burmistrzaSzczawna-Zdroju Urszulą Burek i z zastępcą burmistrza Boguszowa-Gorc Pawłem Sosialukiem.Z wielką życzliwością przyjął nas p.o. prezydenta Wałbrzycha Roman Szełemej. Dzięki jego decyzjimogliśmy na bieżąco uzyskiwad w wałbrzyskim urzędzie miejskim wszelkie potrzebne naminformacje. Naszym głównym rozmówcą w tej instytucji był urbanista miejski Robert Szymala,któremu zawdzięczamy mnóstwo interesujących uwag i podpowiedzi.Bardzo ciekawe i inspirujące były dla nas spotkania z Markiem Stadnickim, dyrektorem Muzeum wWałbrzychu oraz z Frantiskiem Molikiem, szefem powiatowej izby gospodarczej w czeskimNachodzie.Główną metodą naszej pracy była oczywiście analiza dostępnych danych i dokumentów. 79

Strategia wsparcia Wałbrzycha

by Przemek Filar on Aug 31, 2011

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 208

Statistics

Strategia wsparcia Wałbrzycha — Document Transcript